Adhyaya 11
Kṛṣṇa’s Arrival at Dvārakā (Dvārakā-praveśa and Bhakta-vātsalya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜଧାନୀ ଆନର୍ତ୍ତଦେଶସ୍ଥ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପୁନରାଗମନ କରନ୍ତି। ଶଙ୍ଖନାଦରେ ଆଗମନ ଘୋଷଣା ହେଲେ ନଗର ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଏ ଏବଂ ଲୋକେ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଧାଉଥାନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇ ମଧ୍ୟ ନିବାସୀମାନେ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ମାତା, ପିତା, ଗୁରୁ ଓ ଆରାଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ—କାଳାତୀତ—ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସୁଦୃଢ଼ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳୋତ୍ସବ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଦ୍ୱାରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; ବୃଦ୍ଧ, ରାଜବଂଶୀ, କଳାକାର ଓ ଗଣିକାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭାବାନୁସାରେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ, ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ନଗରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଛାତରୁ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ଅତୃପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି। ଘରେ ଦେବକୀ ଓ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃଭକ୍ତି ଭାବାବେଶରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ତତ୍ତ୍ୱ—ଗୃହସ୍ଥ ଲୀଳା ପରି ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗୁଣରେ ଅଲିପ୍ତ, ତାଙ୍କ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ्जनपदान्स्वकान् । दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ— ସମୃଦ୍ଧ ଆନର୍ତ୍ତଦେଶ (ଦ୍ୱାରକା)ର ସୀମାକୁ ନିକଟ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ମନେ ହେଲା ଯେ ନିବାସୀମାନଙ୍କ ବିଷାଦ ଶମନ କରୁଛନ୍ତି; ନିଜ ଆଗମନ ସୂଚନାର୍ଥେ ମଙ୍ଗଳ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି କଲେ।
Verse 2
स उच्चकाशे धवलोदरो दरो- ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । दाध्मायमान: करकञ्जसम्पुटे यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वन: ॥ २ ॥
ଧଳା ଓ ବିଶାଳ ଉଦରବିଶିଷ୍ଟ ସେଇ ଶଙ୍ଖ, ଉରୁକ୍ରମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କରକମଳରେ ଧରା ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୱନିତ ହେଲା, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅଧରର ଅରୁଣିମା ସ୍ପର୍ଶରେ ମନେ ହେଲା ଯେ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଛି। ଲାଲ ପଦ୍ମ ଡାଣ୍ଡରେ ଧଳା କଲହଂସ ମଧୁର ନାଦ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 3
तमुपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् । प्रत्युद्ययु: प्रजा: सर्वा भर्तृदर्शनलालसा: ॥ ३ ॥
ସେଇ ନିନାଦ ଶୁଣି—ଯାହା ସଂସାରର ଭୟକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରେ—ଦ୍ୱାରକାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା, ନିଜ ଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନଲାଲସାରେ, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 4
तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवादृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥
ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଉପହାର ନେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସି, ଆତ୍ମାରାମ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣକାମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ; ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିତ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦୀପ ଦେଖାଇବା ପରି ଥିଲା; ତଥାପି ସେମାନେ ପ୍ରେମରେ ଫୁଲିଥିବା ମୁଖରେ, ହର୍ଷରେ ଗଦ୍ଗଦ ବାଣୀରେ, ଶିଶୁମାନେ ପରି ନିଜ ରକ୍ଷକ-ପିତା ଓ ସର୍ବସୁହୃଦ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
Verse 5
तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवादृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥
ସେମାନେ ପ୍ରେମରେ ଫୁଲିଥିବା ମୁଖରେ, ହର୍ଷରେ ଗଦ୍ଗଦ ବାଣୀରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କୁ ସର୍ବସୁହୃଦ, ପିତା ଓ ରକ୍ଷକ ଭାବି, ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ନିଜ ଅଭିଭାବକ-ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି, ସେପରି ଭକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
Verse 6
नता: स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । परायणं क्षेममिहेच्छतां परं न यत्र काल: प्रभवेत् पर: प्रभु: ॥ ६ ॥
ହେ ନାଥ! ବ୍ରହ୍ମା, ସନକାଦି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ଯାହାକୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି, ସେହି ଆପଣଙ୍କ ସଦା-ପୂଜ୍ୟ ପାଦପଦ୍ମକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଏହି ଲୋକରେ ପରମ ହିତ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ଓ କ୍ଷେମ। ଆପଣ ପରମ ପ୍ରଭୁ; ଅନିବାର୍ୟ କାଳ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 7
भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन त्वमेव माताथ सुहृत्पति: पिता । त्वं सद्गुरुर्न: परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ ७ ॥
ହେ ବିଶ୍ୱଭାବନ! ଆମ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଆପଣ ହିଁ ଆମ ଆଶ୍ରୟ ହୁଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ହିଁ ଆମ ମାତା, ସୁହୃଦ, ପତି/ସ୍ୱାମୀ ଓ ପିତା। ଆପଣ ହିଁ ଆମ ସଦ୍ଗୁରୁ ଏବଂ ପରମ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା; ଆପଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଆମେ ସର୍ବତୋଭାବେ ସଫଳ ହୋଇଛୁ। ତେଣୁ କୃପାକରି ସଦା ଆମକୁ ଦୟାରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।
Verse 8
अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं त्रैविष्टपानामपि दूरदर्शनम् । प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम् ॥ ८ ॥
ଆହା! ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆମେ ପୁଣି ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ସନାଥ ହେଲୁ—ଏହା ଆମର ମହାସୌଭାଗ୍ୟ; କାରଣ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ। ଏବେ ଆମେ ପ୍ରେମମୟ ହସ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖୁଛୁ, ଏବଂ ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ଦର୍ଶନ କରୁଛୁ।
Verse 9
यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिदृक्षया । तत्राब्दकोटिप्रतिम: क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत ॥ ९ ॥
ହେ ପଦ୍ମନୟନ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମଥୁରା-ବୃନ୍ଦାବନ କିମ୍ବା କୁରୁଦେଶକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ବିରହର ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ କୋଟି ବର୍ଷ ପରି ଲାଗେ। ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ସେତେବେଳେ ଆମ ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବିହୀନ ପରି ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ।
Verse 10
कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नदृष्टयाखिलतापशोषणम । जीवेम ते सुन्दरहासशोभितमपश्यमाना वदनं मनोहरम । इति चोदीरिता वाच: प्रजानां भक्तवत्सल । शृण्वानोऽनुग्रहं दृष्टया वितन्वन् प्राविशत् पुरम् ॥ १० ॥
ହେ ନାଥ! ଆପଣ ଦୀର୍ଘକାଳ ଦୂରେ ରହିଲେ ଆମେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ତାପ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ; ଆପଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ହାସରେ ଶୋଭିତ ମନୋହର ମୁଖ ନ ଦେଖି ଆମେ ରହିପାରୁନାହିଁ। ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି କୃପାଦୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତାର କରି ନଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 11
मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभि: । आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीमिव ॥ ११ ॥
ନାଗଲୋକର ରାଜଧାନୀ ଭୋଗବତୀ ଯେପରି ନାଗମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ଦ୍ୱାରକା ମଧୁ, ଭୋଜ, ଦଶାର୍ହ, ଅର୍ହ, କୁକୁର, ଅନ୍ଧକ, ବୃଷ୍ଣି ଆଦି ବଂଶଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ବଳରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମ—ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା।
Verse 12
सर्वर्तुसर्वविभवपुण्यवृक्षलताश्रमै: । उद्यानोपवनारामैर्वृतपद्माकरश्रियम् ॥ १२ ॥
ଦ୍ୱାରକାପୁରୀ ସମସ୍ତ ଋତୁର ସମସ୍ତ ବିଭବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟବୃକ୍ଷ-ଲତାଯୁକ୍ତ ଆଶ୍ରମ, ଉଦ୍ୟାନ-ଉପବନ, ଆରାମ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ପଦ୍ମ ଫୁଟୁଥିବା ଜଳାଶୟ ନଗରଶ୍ରୀକୁ ବଢ଼ାଉଥିଲା।
Verse 13
गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणाम् । चित्रध्वजपताकाग्रैरन्त: प्रतिहतातपाम् ॥ १३ ॥
ନଗରର ଗୋପୁର, ଦ୍ୱାର ଓ ମାର୍ଗମାନେ ଉତ୍ସବୀୟ ତୋରଣରେ ସଜାଯାଇଥିଲେ। ଚିତ୍ରିତ ଧ୍ୱଜ-ପତାକାର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଭିତରକୁ ପଡୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟତାପକୁ ଅଟକାଉଥିଲା। ସବୁକିଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ ପାଇଁ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 14
सम्मार्जितमहामार्गरथ्यापणकचत्वराम् । सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरै: ॥ १४ ॥
ମହାମାର୍ଗ, ଗଲି, ବଜାର ଓ ଚତ୍ୱର ସବୁ ଭଲଭାବେ ସଫା କରାଗଲା ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ ହେଲା। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ୱାଗତରେ ସର୍ବତ୍ର ଫଳ, ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅଙ୍କୁର ଛିଟାଗଲା।
Verse 15
द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभि: । अलङ्कृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରର ଦ୍ୱାରେ ଦହି, ଅକ୍ଷତ, ଫଳ, ଇଖ, ପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଆଦି ଶୁଭ ବସ୍ତୁ ରଖି ସଜାଗଲା।
Verse 16
निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥
ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାଧାମକୁ ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ମହାମନା ବସୁଦେବ, ଅକ୍ରୂର, ଉଗ୍ରସେନ, ଅଦ୍ଭୁତବିକ୍ରମ ବଳରାମ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଚାରୁଦେଷ୍ଣ ଓ ଜାମ୍ବବତୀସୁତ ସାମ୍ବ—ସମସ୍ତେ ଅତିହର୍ଷରେ ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନ ଛାଡ଼ି ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
Verse 17
निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥
ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାଧାମକୁ ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ମହାମନା ବସୁଦେବ, ଅକ୍ରୂର, ଉଗ୍ରସେନ, ଅଦ୍ଭୁତବିକ୍ରମ ବଳରାମ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଚାରୁଦେଷ୍ଣ ଓ ଜାମ୍ବବତୀସୁତ ସାମ୍ବ—ସମସ୍ତେ ଅତିହର୍ଷରେ ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନ ଛାଡ଼ି ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
Verse 18
वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणै: ससुमङ्गलै: । शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चादृता: । प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टा: प्रणयागतसाध्वसा: ॥ १८ ॥
ମଙ୍ଗଳଚିହ୍ନ ଗଜରାଜକୁ ଆଗରେ ରଖି, ପୁଷ୍ପଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ, ଶଙ୍ଖ-ତୂର୍ୟର ନିନାଦ ଓ ବେଦଘୋଷରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ରଥରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁଜ୍ଜଗ୍ମନ କଲେ—ପ୍ରେମମୟ ଆଦରରେ ଭିଜିଥିଲେ।
Verse 19
वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुका: । लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रिय: ॥ १९ ॥
ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାରମୁଖ୍ୟାମାନେ ଶତଶଃ ନାନା ଯାନରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଆଗେଇଲେ। ଝଲମଲ କୁଣ୍ଡଳର ଦୀପ୍ତି ତାଙ୍କ କପୋଳ-ବଦନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି ଲଲାଟର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଲା।
Verse 20
नटनर्तकगन्धर्वा: सूतमागधवन्दिन: । गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च ॥ २० ॥
ନଟ-ନର୍ତ୍ତକ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀଜନ—ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ-ଲୀଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଇ ଗାଇ ନିଜ ନିଜ କଳା ଅର୍ପଣ କରି ଆଗେଇ ଚାଲିଲେ।
Verse 21
भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणामनुवर्तिनाम् । यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे ॥ २१ ॥
ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ଆସିଥିବା ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ, ପୌର ଓ ଅନୁବର୍ତ୍ତୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମୀପଗତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ମାନ-ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।
Verse 22
प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणै: । आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभु: ॥ २२ ॥
ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ମସ୍ତକ ନମାଇ, ଅଭିବାଦନ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ, କରସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ମିତଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିମତ ବର ଦାନ କଲେ।
Verse 23
स्वयं च गुरुभिर्विप्रै: सदारै: स्थविरैरपि । आशीर्भिर्युज्यमानोऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत्पुरम् ॥ २३ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ବୃଦ୍ଧ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ପତ୍ନୀସହିତ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ବନ୍ଦୀଜନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ଗାଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 24
राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकाया: कुलस्त्रिय: । हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवा: ॥ २४ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରାଜମାର୍ଗରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱାରକାର କୁଳସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ମହୋତ୍ସବ ଭାବି ମହଳର ଛାତ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
Verse 25
नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् । न वितृप्यन्ति हि दृश: श्रियो धामाङ्गमच्युतम् ॥ २५ ॥
ଦ୍ୱାରକାବାସୀମାନେ ନିତ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ—ସମସ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଧାମ—ଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ତୃପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 26
श्रियो निवासो यस्योर: पानपात्रं मुखं दृशाम् । बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥ २६ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିବାସ; ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ମୁଖ ସୌନ୍ଦର୍ୟପିପାସୁ ଚକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାନପାତ୍ର; ତାଙ୍କ ବାହୁ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଶୁଦ୍ଧଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଶରଣ।
Verse 27
सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृत: प्रसूनवर्षैरभिवर्षित: पथि । पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतै: ॥ २७ ॥
ପଥରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ଥିଲା, ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଡୁଲୁଥିଲା, ଏବଂ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ହେଉଥିଲା। ପୀତାମ୍ବର ଓ ବନମାଳାରେ ସେ ଏମିତି ଶୋଭିତ ଥିଲେ, ଯେପରି ଘନ ମେଘକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଏକାସାଥି ଘେରିଛି।
Verse 28
प्रविष्टस्तु गृहं पित्रो: परिष्वक्त: स्वमातृभि: । ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा ॥ २८ ॥
ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଥିବା ମାତୃମାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ପାଇଲେ; ପରେ ଦେବକୀପ୍ରମୁଖ ସାତ ମାତାଙ୍କୁ ସେ ଶିର ନମାଇ ପାଦପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 29
ता: पुत्रमङ्कमारोप्य स्नेहस्नुतपयोधरा: । हर्षविह्वलितात्मान: सिषिचुर्नेत्रजैर्जलै: ॥ २९ ॥
ମାଆମାନେ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୋଳରେ ବସାଇଲେ। ସ୍ନେହରେ ସ୍ତନରୁ ଦୁଧ ଝରିଲା; ହର୍ଷରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ନୟନଜଳରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସିଞ୍ଚିଲେ।
Verse 30
अथाविशत् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमम् । प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश ॥ ३० ॥
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ସର୍ବକାମପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁତ୍ତମ ନିଜ ଭବନମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଷୋଳହ ସହସ୍ରରୁ ଅଧିକ ପ୍ରାସାଦ ଥିଲା।
Verse 31
पत्न्य: पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवा: । उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनानना: ॥ ३१ ॥
ଦୀର୍ଘ ପ୍ରବାସ ପରେ ପତି ଘରକୁ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ରାଣୀମାନଙ୍କ ମନେ ମହୋତ୍ସବ ଜାଗିଲା। ସେମାନେ ଆସନ ଓ ଧ୍ୟାନରୁ ସହସା ଉଠିଲେ; ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ଢାକି ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ।
Verse 32
तमात्मजैर्दृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावा: परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धमप्यास्रवदम्बु नेत्रयो- र्विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात् ॥ ३२ ॥
ଅଦମ୍ୟ ପରମାନନ୍ଦରେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ରାଣୀମାନେ ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟର ଅନ୍ତରାଳରେ ପ୍ରଭୁ-ପତିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ପରେ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପରେ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ନିଜେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି) ଆଲିଙ୍ଗନ କରାଇଲେ। ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାକୁଳତାରେ ନୟନଜଳ ଝରିପଡ଼ିଲା।
Verse 33
यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगत- स्तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदा- च्चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित् ॥ ३३ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସଦା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଓ ଏକାନ୍ତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଚରଣଯୁଗଳ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ନବନବ ଭାବେ ଦିଶୁଥିଲା। ଚଞ୍ଚଳା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ଯେ ଚରଣ କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ଚରଣର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ କେଉଁ ନାରୀ ବିରକ୍ତ ହେବ?
Verse 34
एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मना- मक्षौहिणीभि: परिवृत्ततेजसाम् । विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुध: ॥ ३४ ॥
ଏହିପରି ପୃଥିବୀର ଭାର ହୋଇଥିବା, ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାବଳରେ ଗର୍ବିତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ପ୍ରଭୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ସେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧର ପକ୍ଷକାରୀ ନୁହେଁ; କେବଳ ବଳବାନ ଶାସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈର ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାପରକୁ ବଧ କରି ନଶିଗଲେ; ପ୍ରଭୁ ନିରାୟୁଧ ରହିଲେ। ଯେପରି ପବନ ବାଁଶ ଘର୍ଷଣରୁ ଅଗ୍ନି ଜଗାଏ।
Verse 35
स एष नरलोकेऽस्मिन्नवतीर्ण: स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ॥ ३५ ॥
ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ସ୍ୱମାୟାରେ ଏହି ନରଲୋକରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ମଧ୍ୟ, ଲୋକିକ ବ୍ୟବହାର ପରି ଲୀଳାରେ ରମଣ କଲେ।
Verse 36
उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहास- व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् । सम्मुह्य चापमजहात्प्रमदोत्तमास्ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकु: ॥ ३६ ॥
ଯାହାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ମଧୁର ହାସ୍ୟ ଓ ଲଜ୍ଜାଭରା ଗୁପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଦାମ ଭାବର ସୂଚକ ଥିଲା, ସେମାନେ କାମଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରି ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଛାଡ଼ାଇଦେଇପାରୁଥିଲେ; ସହନଶୀଳ ଶିବ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ପଡ଼ିପାରନ୍ତି। ତଥାପି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ମାୟାମୋହ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 37
तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्गमपि सङ्गिनम् । आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुध: ॥ ३७ ॥
ଅବୁଧ ଲୋକେ ଆତ୍ମ-ଉପମାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ସର୍ବଥା ଅସଙ୍ଗ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗୀ ଭାବେ ଧରନ୍ତି।
Verse 38
एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: । न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ३८ ॥
ଏହାହିଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଈଶତ୍ୱ: ପ୍ରକୃତିର ସମ୍ପର୍କରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାହାର ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେହିପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଆତ୍ମସ୍ଥ ଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୌତିକ ଗୁଣରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 39
तं मेनिरेऽबला मूढा: स्त्रैणं चानुव्रतं रह: । अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥ ३९ ॥
ସେହି ସରଳ ଓ କୋମଳ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମନେ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ବଶରେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପତିଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ମହିମା ସେମାନେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ନାସ୍ତିକ ପରମ ନିୟନ୍ତାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The conchshell functions as an auspicious proclamation of the Lord’s presence: it awakens devotion, dispels fear, and “revives” the residents’ hearts afflicted by separation. In bhakti theology, such sound is not merely signal but śabda-brahma in action—an audible mercy that pacifies dejection and gathers devotees for darśana.
The chapter states the citizens’ gifts are like offering a lamp to the sun—He lacks nothing—yet offerings are meaningful because bhakti is relational: the Lord accepts the devotee’s love, not the object’s utility. The act perfects the giver, expressing surrender (śaraṇāgati) and gratitude, while Kṛṣṇa reciprocates by granting presence, assurance, and blessings.
All strata welcome Him: elders (Vasudeva, Ugrasena), warriors (Balarāma, Pradyumna), brāhmaṇas with hymns, artists, historians, dancers, and even courtesans. This illustrates that devotion is not restricted to a single social role; Kṛṣṇa accepts sincere approach according to one’s disposition, while maintaining dharma and honoring all appropriately.
Their praise expresses the Bhāgavata view of Āśraya: Kṛṣṇa is the ultimate shelter and source of all supportive relationships. By naming Him mother, father, well-wisher, and spiritual master, they indicate that all worldly supports are partial reflections of His complete guardianship and benevolence.
The text explicitly refutes the materialist assumption that the Lord is conditioned like ordinary beings. Kṛṣṇa’s domestic pastimes are enacted by internal potency (yoga-māyā); He remains guṇa-asaṅga (unattached to the modes). The queens’ beauty cannot agitate Him, and the principle is extended: devotees who take shelter of Him also become progressively uninfluenced by the guṇas.