Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏକଦିନ ମହାରାଜ ଭରତ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ନିତ୍ୟକର୍ମ—ଶୌଚ, ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ ଓ ସ୍ନାନ—ସମାପ୍ତ କରି, ମହାନଦୀ (ଗଣ୍ଡକୀ) ତଟରେ କିଛି ସମୟ ବସି, ‘ଓଁ’ ପ୍ରଣବରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 2

तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ସେତେବେଳେ ଭରତ ମହାରାଜ ନଦୀତଟରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଗୋଟିଏ ହରିଣୀ ଏକାକୀ ଜଳ ପିବା ପାଇଁ ଜଳାଶୟ ନିକଟକୁ ଆସିଲା।

Verse 3

तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥

ସେ ହରିଣୀ ତୃପ୍ତିରେ ଜଳ ପିଉଥିବାବେଳେ, ନିକଟରୁ ସିଂହର ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ଗର୍ଜନ ଉଠିଲା। ସେ ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା, ହରିଣୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲା।

Verse 4

तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवद‍ृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥

ସେ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ସେଇ ମୃଗବଧୂ ସ୍ୱଭାବତଃ ହତ୍ୟାଭୟରେ ବିକଳ ହୋଇ ଚକିତ ହୋଇ ଚାରିଦିଗକୁ ଦେଖିଲା। ସିଂହଭୟରେ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ତୃଷ୍ଣା ନ ମିଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ସହସା ନଦୀ ଲଂଘିଗଲା।

Verse 5

तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्‍न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥

ଭୟରେ ଲାଫ ଦେଉଥିବା ସେ ଗର୍ଭବତୀ ହରିଣୀର ଅତ୍ୟଧିକ ଭୟରେ ଗର୍ଭ ଖସି ଯୋନିରୁ ବାହାରି ନଦୀର ସ୍ରୋତରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 6

तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥

ଗର୍ଭପାତର ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶରେ ଆତୁର, ନିଜ ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେ କୃଷ୍ଣସାର ହରିଣୀ ନଦୀ ପାର ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା। ସେ ଗୋଟିଏ ଗୁହାରେ ପଡ଼ି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମରିଗଲା।

Verse 7

तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥

ନଦୀତଟରେ ବସିଥିବା ରାଜର୍ଷି ଭରତ ସେ ଛୋଟ ହରିଣଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେ ଦୀନଭାବେ ସ୍ରୋତରେ ଭାସୁଥିଲା। ମାତୃହୀନ ବୋଲି ଜାଣି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜାଗିଲା। ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ପରି ସେ ତାକୁ ତରଙ୍ଗରୁ ଉଠାଇ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 8

तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥

ଧୀରେ ଧୀରେ ମହାରାଜ ଭରତ ସେଇ ହରିଣ ଛୁଆ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହୀ ହେଲେ। ଘାସ ଦେଇ ପୋଷଣ-ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ବାଘ ଆଦିର ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଖୁଜୁଲି ହେଲେ ସ୍ନେହରେ ସହଲାଉଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ଚୁମ୍ବନ କରି ସୁଖ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ଆସକ୍ତିରେ ଯମ-ନିୟମ ଓ ଭଗବଦାରାଧନା ଭୁଲିଗଲେ; କିଛି ଦିନରେ ସାଧନାର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ହରାଇଲା।

Verse 9

अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥

ହାୟ! ଏହି ଦୀନ ହରିଣ ଛୁଆ କାଳବଳରେ—ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା—ନିଜ ଦଳ, ସୁହୃଦ୍ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମୋର ଶରଣକୁ ଆସିଛି। ଏହା ମୋତେ ମାତା-ପିତା, ଭାଇ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ଭାବୁଛି; ମୋପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ମୋତେ ଏହାର ପୋଷଣ, ପାଳନ, ପ୍ରୀତି ଓ ଲାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ମହାଦୋଷ।

Verse 10

नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥

ନିଶ୍ଚୟ ଆର୍ୟ ସାଧୁମାନେ ଶାନ୍ତସ୍ୱଭାବୀ ଏବଂ ଦୁଃଖୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ। ଏପରି ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ନିଜର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 11

इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्‍नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्‍नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥

ଏଭଳି ହରିଣ ଛୁଆ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମହାରାଜ ଭରତ ତାହା ସହିତେ ବସୁଥିଲେ, ଶୁଅୁଥିଲେ, ଘୁରୁଥିଲେ, ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଖାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସେଇ ମୃଗଶିଶୁ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧିଗଲା।

Verse 12

कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥

ମହାରାଜ ଭରତ କୁଶଘାସ, ଫୁଲ, ସମିଧା, ପତ୍ର, ଫଳ, ମୂଳ ଓ ଜଳ ଆଣିବା ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ କୁକୁର, ଶିଆଳ, ବାଘ ଆଦି ହିଂସ୍ର ପଶୁ ହରିଣ ଛୁଆକୁ ମାରିଦେବେ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ। ତେଣୁ ବନକୁ ଯିବାବେଳେ ସେ ସଦା ହରିଣ ଛୁଆକୁ ସହ ନେଉଥିଲେ।

Verse 13

पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥

ପଥେ ପଥେ ସେ ହରିଣଶାବକର ଶିଶୁସୁଲଭ ଆଚରଣ ଦେଖି ମହାରାଜ ଭରତ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ତାହାରେ ମନ ଆସକ୍ତ କରୁଥିଲେ। ଅତି ସ୍ନେହଭରା ହୃଦୟରେ କାରୁଣ୍ୟବଶତଃ ତାକୁ କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ବହନ କରୁଥିଲେ। କେବେ କୋଳେ, କେବେ ଶୋଇବେଳେ ଛାତିରେ ରଖି ଲାଡ଼ କରି ପରମ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।

Verse 14

क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥

ମହାରାଜ ଭରତ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା କିମ୍ବା କୌଣସି କ୍ରିୟାକର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ କାମ ଅଧୂରା ରଖି ମଧ୍ୟେମଧ୍ୟେ ଉଠି ଉଠି ହରିଣଟି କେଉଁଠି ଅଛି ଦେଖୁଥିଲେ। ତାହା ସୁଖରେ ଥିବା ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନ ତୃପ୍ତ ହୋଇଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରୁଥିଲେ—“ବତ୍ସ, ସବୁ ଦିଗରୁ ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।”

Verse 15

अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥

କେବେ କେବେ ଭରତ ମହାରାଜ ହରିଣଟିକୁ ଦେଖି ପାରୁନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଧନ ପାଇ ପୁଣି ହରାଇଦେଇଥିବା କୃପଣ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେପରି ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ହରିଣକୁଣକର ବିରହରେ ହୃଦୟ ଦହିଯାଉଥିଲା; କରୁଣା ଓ ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ଶୋକ କରି, ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଏଭଳି କହୁଥିଲେ।

Verse 16

अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥

“ହାୟ! ସେ ଦୟନୀୟ ହରିଣଶାବକ—ଯାହାର ମା’ ମରିଗଲା। ଆହା, ମୁଁ କେତେ ଅନାର୍ୟ! ମୋ ମନ ତ ଛଳ ଓ କ୍ରୂରତାରେ ଭରା ଧୂର୍ତ୍ତ ଶିକାରୀ ପରି; ମୋର ସୁକୃତ ନାହିଁ। ତଥାପି ସେ ନିର୍ଦୋଷ ମୋପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଛି। ସଜ୍ଜନ ପରି ମୋ ଦୋଷ ଗଣନା ନକରି, ନିଜ ବିଶ୍ୱାସରେ ଭରସା କରି ସେ ପୁଣି ଫେରିଆସିବ କି?”

Verse 17

अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥

“ହାୟ! ଏହି ଆଶ୍ରମ-ଉପବନରେ ମୁଁ କି ପୁଣି ତାକୁ କ୍ଷେମରେ ଦେଖିପାରିବି—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ବାଘ ଆଦିଙ୍କୁ ଭୟ ନକରି, କୋମଳ ଘାସ ଚରୁଥିବା?”

Verse 18

अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥

ମୁଁ ଜାଣେନି; ସେ ହରିଣଟିକୁ ସମ୍ଭବତଃ ନେଆଳ କିମ୍ବା କୁକୁର, ଦଳେ ଘୁରୁଥିବା ବନଶୂକର, କିମ୍ବା ଏକା ଘୁରୁଥିବା ବାଘ ଖାଇଦେଇଥିବ।

Verse 19

निम्‍लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥

ହାୟ! ସମଗ୍ର ଜଗତର କ୍ଷେମ ଓ ଉଦୟର କାରଣ, ବେଦସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବେ ଅସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି; ତଥାପି ମାଆ ମରିଗଲା ପରେ ମୋତେ ଭରସା କରିଥିବା ସେ ମୃଗୀ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଲା ନାହିଁ।

Verse 20

अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥

ରାଜକୁମାର ପରି ସେ ହରିଣଟି ଫେରିଆସି ମୋତେ ସୁଖ ଦେବ କି? କେବେ ସେ ପୁଣି ନିଜର ମନୋହର କ୍ରୀଡା ଓ ରମ୍ୟ ଚଳନରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ମୋର ଆହତ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତ କରିବ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ; ନହେଲେ ସେ ଏତେବେଳେ ଆସିଥାନ୍ତା।

Verse 21

क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥

ହାୟ! ଖେଳ ଖେଳରେ ସେ ଛୋଟ ହରିଣ, ମୁଁ ମିଥ୍ୟା ସମାଧିରେ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିଛି ବୋଲି ଦେଖି, ପ୍ରେମଜ ରୋଷରେ ଚକିତ ହୋଇ ନିକଟକୁ ଆସି, ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ମୃଦୁ ଶିଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଦ୍ୱାରା ଭୟଭୟରେ ମୋତେ ଛୁଁଇଥାଏ।

Verse 22

आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥

ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀକୁ କୁଶା ଉପରେ ରଖୁଥିଲି, ସେତେବେଳେ ଖେଳ ଖେଳରେ ସେ ହରିଣ ଦାନ୍ତରେ କୁଶାକୁ ଛୁଇଁ ତାହାକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିଲା। ମୁଁ ଠେଲି ଡାଟିଲେ, ସେ ସହସା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଋଷିପୁତ୍ର ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି, ନିଶ୍ଚଳ ବସି ଖେଳ ବନ୍ଦ କରୁଥିଲା।

Verse 23

किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥

ଏଭଳି ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି କହି ମହାରାଜ ଭରତ ଉଠି ବାହାରକୁ ଗଲେ। ଭୂମିରେ ହରିଣର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖି ପ୍ରେମରେ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ—“ହେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଭରତ! ମୋର ତପ ତୁଚ୍ଛ; ଏହି ପୃଥିବୀ ମହାତପ କରିଛି, ତେଣୁ ଏହି ଶୁଭ, କୋମଳ ଓ ସୁନ୍ଦର କୃଷ୍ଣସାର-ଶାବକର ଛୋଟ ଖୁରର ପଙ୍କ୍ତି ଏଠି ଅଙ୍କିତ। ଏହି ପଦଚିହ୍ନମାନେ ହରିଣବିୟୋଗରେ ଦ୍ରବ୍ୟହୀନ ଦୀନ ମୋତେ ବନରେ ତାହାର ପଥ ଓ ମୋର ହରାଇଥିବା ‘ଧନ’ ଫେରାଇବା ମାର୍ଗ ଦେଖାଉଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂମି ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଛି।”

Verse 24

अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥

ଦୀନଜନବତ୍ସଳ ଉଡୁପତି—ଚନ୍ଦ୍ର—ସିଂହଭୟରୁ ମାତୃହୀନ ଓ ଆଶ୍ରମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ମୋ ମୃଗଶିଶୁକୁ ଜାଣି କରୁଣାରେ ନିଜ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି କି?

Verse 25

किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥

କିମ୍ବା, ପୁତ୍ରବିୟୋଗଜ୍ୱରରୂପ ଦାବାନଳର ଶିଖାରେ ଦଗ୍ଧ ମୋ ହୃଦୟ-କମଳକୁ ଦେଖି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ସେଇ ମୃଗୀ-ତନୟ ହେତୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଶୀତଳ କିରଣ—ମୁଖଜଳାମୃତ ପରି—ମୋ ଉପରେ ଛିଟାଇ, ଜ୍ୱରାକ୍ରାନ୍ତ ମିତ୍ର ଉପରେ ମିତ୍ର ଜଳ ଛିଟାଇବା ପରି ମୋତେ ଶାନ୍ତ କରୁଛି କି?

Verse 26

एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏଭଳି ମୃଗଶିଶୁର ଆଭାସରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକୁଳ ହେଲା। ପୂର୍ବକର୍ମର ଫଳରୁ ସେ ଯୋଗସାଧନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଭଗବଦାରାଧନର ଲକ୍ଷଣରୁ ପତିତ ହେଲେ। ପୂର୍ବକର୍ମ ନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଯିଏ ପୁତ୍ର-ପରିବାର ସଙ୍ଗକୁ ନିଃଶ୍ରେୟସ ପଥର ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଏକ ହରିଣଶାବକରେ କିପରି ଆସକ୍ତ ହେବେ? କର୍ମବଶେ ସେ ମୃଗଶାବକର ପୋଷଣ, ପାଳନ, ପ୍ରୀଣନ ଓ ଲାଳନରେ ଏତେ ଲୀନ ହେଲେ ଯେ ଆତ୍ମହିତକୁ ଗଣନା କଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ଏଲିର ବିଲରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ବିଷସର୍ପ ପରି, ଅତିକ୍ରମଣ-ଅସାଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ବେଗବାନ କାଳ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ପଡ଼ିଲା।

Verse 27

तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥

ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ହରିଣଟି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ନିଜ ପୁତ୍ର ପରି ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଛି। ରାଜାଙ୍କ ମନ ହରିଣରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲା; ତେଣୁ—କୃଷ୍ଣଚେତନାହୀନ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି—ସେ ଏହି ଲୋକ, ସେଇ ହରିଣ ଓ ନିଜ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ହରିଣ ଶରୀର ପାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ବିଶେଷ ଲାଭ ଥିଲା—ମାନବ ଦେହ ହରାଇ ହରିଣ ଦେହ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଘଟଣାମାନେ ଭୁଲିଲେ ନାହିଁ।

Verse 28

तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥

ହରିଣ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭରତ ମହାରାଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦୃଢ଼ ଭଗବଦ୍-ଭକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଜନ୍ମର କାରଣ ବୁଝିଲେ। ପୂର୍ବ-ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ମରି ନିରନ୍ତର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 29

अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्‍न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥

ହାୟ, କେତେ କଷ୍ଟ! ମୁଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପଥରୁ ପତିତ ହେଲି। ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ପବିତ୍ର ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଶମ-ଦମ ସହିତ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶ୍ରବଣ, ମନନ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଆରାଧନା ଓ ସ୍ମରଣରେ ସର୍ବଦା ମନକୁ ଲୀନ କରିଥିଲି। ତଥାପି ମୋ ମୂର୍ଖତାରୁ ମନ ପୁଣି ହରିଣ ଛୁଆ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେଲା; ତେଣୁ ହରିଣଦେହ ପାଇ ଭକ୍ତିଆଚରଣରୁ ଦୂରେ ପଡ଼ିଗଲି।

Verse 30

इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥

ଏଭଳି ଗୁପ୍ତ ନିର୍ବେଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବିଷୟରୁ ବିରକ୍ତ ହେଲେ। ସେ କାଳଞ୍ଜର ପର୍ବତରେ ନିଜ ହରିଣୀ-ମାତାକୁ ଛାଡ଼ି, ପୁଣି ଭଗବତ୍ କ୍ଷେତ୍ର ଶାଳଗ୍ରାମ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ-ପୁଲହ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 31

तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥

ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ସମୟକୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଓ କୁସଙ୍ଗ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସତର୍କ ଥିଲେ। ନିଜ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କାହାକୁ ନ କହି, ସେ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର-ତୃଣ ମାତ୍ର ଖାଉଥିଲେ; ସେ ଏକା ନୁହେଁ, ପରମାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସହଚର ଥିଲେ। ମୃଗତ୍ୱର ଅବସାନକୁ ମାତ୍ର ଗଣନା କରି, ସେ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଶେଷରେ ମୃଗଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।