Adhyaya 7

Verse 1

श्रीशुक उवाच भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपर: पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଭରତ ମହାରାଜ ମହାଭାଗବତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ପରିପାଳନ ପାଇଁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବାବେଳେ, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଭରତ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳ ଶାସନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ କନ୍ୟା ପଞ୍ଚଜନୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।

Verse 2

तस्यामु ह वा आत्मजान् कार्त्स्‍न्येनानुरूपानात्मन: पञ्च जनयामास भूतादिरिव भूतसूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति ॥ २ ॥

ଯେପରି ଅହଂକାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେପରି ମହାରାଜ ଭରତ ନିଜ ପତ୍ନୀ ପଞ୍ଚଜନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ନିଜ ସଦୃଶ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ—ସୁମତି, ରାଷ୍ଟ୍ରଭୃତ, ସୁଦର୍ଶନ, ଆବରଣ ଓ ଧୂମ୍ରକେତୁ।

Verse 3

अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३ ॥

ଏହି ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ‘ଅଜନାଭ-ବର୍ଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ମହାରାଜ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାରମ୍ଭରୁ ଏହା ‘ଭାରତ-ବର୍ଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 4

स बहुविन्महीपति: पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमाना: प्रजा: स्वधर्ममनुवर्तमान: पर्यपालयत् ॥ ४ ॥

ମହାରାଜ ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପଣ୍ଡିତ ଓ ଅନୁଭବୀ ମହୀପତି ଥିଲେ। ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ ରହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଲଗାଇ, ପିତା-ପିତାମହ ପରି ମହାବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ପାଳନ କଲେ।

Verse 5

ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचै: श्रद्धयाऽऽहृताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं चातुर्होत्रविधिना ॥ ५ ॥

ମହାରାଜ ଭରତ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ-କ୍ରତୁ-ରୂପ ଭାବି ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କଲେ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ, ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ, ପଶୁ-ଯଜ୍ଞ ଓ ସୋମ-ଯଜ୍ଞ। କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କେବେ ଆଂଶିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସବୁଠାରେ ଚାତୁର୍ହୋତ୍ର ବିଧି କଠୋର ଭାବେ ପାଳିତ ହେଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।

Verse 6

सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्वपूर्वं यत्तत्क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनियामकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हवि:ष्वध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान् पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६ ॥

ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ମହାରାଜ ଭରତ ସେହି କ୍ରିୟାଫଳକୁ ‘ଧର୍ମ’ ନାମରେ ପରବ୍ରହ୍ମ, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥର ନିୟାମକ ସାକ୍ଷାତ୍ ପରଦେବତା ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ହିଁ ସମର୍ପଣ କଲେ। ଏହି ଭାବନାରେ ସେ ଆସକ୍ତି, କାମ, ଲୋଭ ଆଦି ମଲିନତାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ହବି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବାକୁ ନେବାବେଳେ, ଯଜମାନ ଭରତ ଧ୍ୟାନ କଲେ—ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଆହୁତି ପ୍ରକୃତରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗକୁ ଅର୍ପିତ; କାରଣ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହର ଅବୟବ—ଯଥା ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଭୁଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ନେତ୍ର।

Verse 7

एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्यान्तर्हृदयाकाशशरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकौस्तुभवनमालारिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहृल्लिखितेनात्मनि पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरनुदिनमेधमानरयाजायत ॥ ७ ॥

ଏଭଳି କର୍ମଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମହାରାଜ ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମଳ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା ଓ ପରମପୁରୁଷ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼ିଲା। ଶ୍ରୀବତ୍ସ, କୌସ୍ତୁଭ, ବନମାଳା ଓ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରୂପ ସେ ହୃଦୟେ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 8

एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तावसितकर्मनिर्वाणावसरोऽधिभुज्यमानं स्वतनयेभ्यो रिक्थं पितृपैतामहं यथादायं विभज्य स्वयं सकलसम्पन्निकेतात्स्वनिकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८ ॥

ଏଭଳି ଦଶହଜାରର ଏକହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗକାଳ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ମହାରାଜ ଭରତ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେବାର ଅବସର ପାଇଲେ। ସେ ପିତୃ-ପୈତାମହିକ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରି, ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ନିକେତନ ନିଜ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ପୁଲହାଶ୍ରମ (ହରିଦ୍ୱାର) ଦିଗେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 9

यत्र ह वाव भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९ ॥

ପୁଲହାଶ୍ରମରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ଆଜି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟରେ, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସନ୍ନିଧି ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 10

यत्राश्रमपदान्युभयतोनाभिभिर्दृषच्चक्रैश्चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा सर्वत: पवित्रीकरोति ॥ १० ॥

ପୁଲହାଶ୍ରମରେ ଚକ୍ରନଦୀ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସରିତ୍ ଅଛି; ସେଠାରେ ମିଳୁଥିବା ଶାଳଗ୍ରାମ-ଶିଳା (ଦୃଷଚ୍ଚକ୍ର) ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ସେଇ ଶିଳାମାନଙ୍କର ଉପର-ତଳେ ନାଭି ପରି ଚକ୍ରଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 11

तस्मिन् वाव किल स एकल: पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभि: कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिलाष उपभृतोपशम: परां निर्वृतिमवाप ॥ ११ ॥

ପୁଲହାଶ୍ରମର ଉପବନରେ ମହାରାଜ ଭରତ ଏକାକୀ ବସବାସ କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ, କୋମଳ କିସଲୟ, ତୁଳସୀପତ୍ର, ଚକ୍ରନଦୀର ଜଳ, ଏବଂ କନ୍ଦ-ମୂଳ-ଫଳ ଆଦି ସଂଗ୍ରହ କରି ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ଏକାନ୍ତରେ ଆରାଧନା କଲେ। ବିଷୟଭୋଗର ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହେଲା; ଚିତ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶମିତ ହେଲା; ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ସେ ପରମ ନିର୍ବୃତି ପାଇଲେ।

Verse 12

तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्धमानानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्य: प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भ‍िद्यमानरोमपुलककुलक औत्कण्ठ्यप्रवृत्तप्रणयबाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचितभक्तियोगेन परिप्लुतपरमाह्लादगम्भीरहृदयह्रदावगाढधिषणस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपर्यां न सस्मार ॥ १२ ॥

ଏହିପରି ମହାଭାଗବତ ମହାରାଜ ଭରତ ନିରନ୍ତର ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ। ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ି ହୃଦୟ ଗଳିଗଲା; ତେଣୁ ନିୟମିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଛୁଟିଗଲା। ଶରୀରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା, ଚକ୍ଷୁରୁ ପ୍ରେମାଶ୍ରୁ ବହିଲା ଏବଂ ସେ କିଛି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅରୁଣ କମଳଚରଣ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ; ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ହୃଦୟ-ସରୋବର ପରମାନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମନ ତାହାରେ ଡୁବିଯାଇ ଚାଲୁଥିବା ନିୟମିତ ସେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଗଲେ।

Verse 13

इत्थं धृतभगवद्‌व्रत ऐणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकार्द्रकपिशकुटिलजटाकलापेन च विरोचमान: सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषमुज्जिहाने सूर्यमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेतदु होवाच ॥ १३ ॥

ଏହିପରି ଭଗବଦ୍‌ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ମହାରାଜ ଭରତ ହରିଣଚର୍ମ ପରିଧାନ କରୁଥିଲେ। ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିବାରୁ ତାଙ୍କର କପିଶ ବର୍ଣ୍ଣର କୁଞ୍ଚିତ ଜଟା ଭିଜା ଥାଉଥିଲା ଏବଂ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୁରୁଷ—ଭଗବାନ ନାରାୟଣ—ଙ୍କୁ ଋଗ୍ବେଦୋକ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 14

परोरज: सवितुर्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान । सुरेतसाद: पुनराविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्रिङ्गिरामिम: ॥ १४ ॥

ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ଜାତବେଦ ସବିତା ପରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବର ଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି; ପରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଇଚ୍ଛୁକ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଧାରଣ ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିଦାତା ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।