Adhyaya 5

Verse 1

ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥

ଋଷଭଦେବ କହିଲେ—ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, ମାନବଦେହ ପାଇ ଶ୍ୱାନ-ଶୂକର ପରି ମଳଭୋଜୀଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ପାଇଁ ଦିନରାତି କଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦିବ୍ୟ ତପ କର; ତାହାରେ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଭକ୍ତିସେବାରୁ ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମସୁଖ ମିଳେ॥

Verse 2

महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥

ମହତ୍‌ଜନଙ୍କ ସେବା ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର; ଏବଂ ନାରୀ-ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହେଉଛି ତମୋଦ୍ୱାର (ନରକପଥ)। ମହାତ୍ମାମାନେ ସମଦର୍ଶୀ, ପ୍ରଶାନ୍ତ, କ୍ରୋଧହୀନ, ସର୍ବହିତେଷୀ ସାଧୁ—ଭକ୍ତିସେବାରେ ସଦା ନିମଗ୍ନ॥

Verse 3

ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥

ଯେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରେମ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣ-ସମ୍ବନ୍ଧ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ରୁଚି ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେହପାଳନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଗୃହସ୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଘର, ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଧନରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ; ତଥାପି କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଲସ ନୁହେଁ—ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଯେତେ ଦରକାର ସେତେଇ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି॥

Verse 4

नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥

ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖକୁ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ, ସେ ପ୍ରମତ୍ତ ହୋଇ ପାପକର୍ମ କରେ। ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍କୃତିର ଫଳରେ ଏହି ଦେହ ମିଳିଛି; ଏହା ଅନିତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲେଶଦାୟକ—ଏହା ସେ ଜାଣେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପୁଣିପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ପାଇଁ କର୍ମରେ ପଡ଼ିବା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ॥

Verse 5

पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥

ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜିଜ୍ଞାସା ନ ହେଉଅଯାଏଁ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ପରାଭବ ଓ ଦୁଃଖ ରହେ। ପୁଣ୍ୟ କି ପାପ—କର୍ମର ଫଳ ଅଛି; କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ ମନ କର୍ମାତ୍ମକ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାରୁ ଶରୀରବନ୍ଧ ହୁଏ। ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ ଚେତନା ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଫଳାସକ୍ତି ଥିଲେ ପୁଣିପୁଣି ଦେହ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ॥

Verse 6

एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥

ଅବିଦ୍ୟାରେ ଆବୃତ ଜୀବ କର୍ମବଶେ ମନକୁ ବନ୍ଧି ରଖେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ—ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି—ପ୍ରେମ ଜାଗେ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନଃପୁନଃ ଦେହଧାରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 7

यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥

ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ଗୁଣମୟ ଏହି ଲୀଳାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ନ ଦେଖି ସ୍ୱାର୍ଥରେ ପ୍ରମତ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ମୃତି ହରାଇ ମୈଥୁନାଧାରିତ ଗୃହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ତାପ-ଦୁଃଖମାନେ ହିଁ ପାଏ।

Verse 8

पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥

ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀର ପରସ୍ପର ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ଭୌତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୂଳ। ଏହାରେ ହୃଦୟ-ଗ୍ରନ୍ଥି ବନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ ଦେହ, ଘର, କ୍ଷେତ୍ର, ସନ୍ତାନ, ଆପ୍ତଜନ, ଧନରେ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ମୋହ ବଢ଼େ।

Verse 9

यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो द‍ृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद् मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥

କର୍ମଫଳରେ ବନ୍ଧିତ ମଣିଷର ମନ-ହୃଦୟର ଦୃଢ଼ ଗ୍ରନ୍ଥି ଯେତେବେଳେ ଢିଲା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଘର-ସ୍ତ୍ରୀ-ସନ୍ତାନ ଆସକ୍ତିରୁ ଫେରି ‘ମୁଁ-ମୋର’ ମୂଳ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 10

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, ପରମହଂସ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୋ—ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି—ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରେମ ସ୍ଥାପନ କର। ବିଷୟଭୋଗରେ ବିତୃଷ୍ଣା, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ସହନ, ସର୍ବତ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ଦର୍ଶନ, ତତ୍ତ୍ୱଜିଜ୍ଞାସା ଓ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ତପ କର। ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଭକ୍ତସଙ୍ଗ କର, ମୋ ଗୁଣ କୀର୍ତ୍ତନ କର, ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖ, ବୈର ତ୍ୟାଗ କର, କ୍ରୋଧ-ଶୋକ ଶମନ କର, ଦେହ-ଗୃହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼। ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ, ଏକାନ୍ତ ସାଧନା, ପ୍ରାଣ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ଜୟ, ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପ୍ରମାଦ ଓ ବାକ୍ସଂଯମ ପାଳନ କର। ଏଭଳି ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ ଉଦ୍‌ଭାସିତ ହୋଇ ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଦୂର ହେବ।

Verse 11

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ହେ ମୋର ପୁତ୍ରଗଣ, ତୁମେମାନେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ ପରମହଂସ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ | ଏହିପରି, ତୁମେମାନେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ ଠାରେ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ପ୍ରେମ ରଖିବା ଉଚିତ୍ | ତୁମେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତୃପ୍ତିକୁ ଘୃଣା କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ସହ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ |

Verse 12

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର | ତା’ପରେ ଭକ୍ତି ସେବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା କର | ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ପ୍ରୟାସ ତ୍ୟାଗ କର ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ହୁଅ | ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ଶୁଣ ଏବଂ ସର୍ବଦା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କର |

Verse 13

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ଓ ମହିମା ଗାନ କର ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ତରରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ | ଶତ୍ରୁତା ତ୍ୟାଗ କର ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକକୁ ଦମନ କର | ଶରୀର ଏବଂ ଗୃହ ସହିତ ଆତ୍ମାର ପରିଚୟ ତ୍ୟାଗ କର |

Verse 14

कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥

ହେ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଗଣ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛି, ତୁମେମାନେ ସେହି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ | ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନ ରୁହ | ଏହି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେମାନେ ସକାମ କର୍ମର ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ ଏବଂ ହୃଦୟର ବନ୍ଧନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯିବ |

Verse 15

पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टद‍ृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥

ଯଦି କେହି ଭଗବଦ୍ଧାମ ଫେରିଯିବା ପାଇଁ ଗମ୍ଭୀର ଅଟନ୍ତି, ତେବେ ସେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାକୁ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରିବା ଉଚିତ୍ | ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସକାମ କର୍ମରେ ନିୟୋଜିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବତୋଭାବେ ଭକ୍ତି ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ |

Verse 16

लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टद‍ृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो- रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥

ଅବିଦ୍ୟାରେ ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ମୂଢ଼ ମଣିଷ ନିଜର ସତ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍‌ର ପଥ ଜାଣେ ନାହିଁ। କାମନାରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇ ବିଷୟସୁଖ ହିଁ ଚାହେ; କ୍ଷଣିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତୃପ୍ତି ପାଇଁ ପରସ୍ପର ଈର୍ଷ୍ୟା-ବୈରର ସମାଜ ଗଢ଼ି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖସାଗରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 17

कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥

ଅବିଦ୍ୟାରେ ଥାଇ ସଂସାରପଥରେ ଆସକ୍ତ ଏହି କୁବୁଦ୍ଧି ମଣିଷକୁ ଦେଖି କେଉଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ ଓ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ତାକୁ ଫଳାଶା କର୍ମରେ ଲଗାଇ ଆଉ ଅଧିକ ବନ୍ଧନରେ ପକାଇବ? ଯେପରି ଭୁଲ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଅନ୍ଧକୁ ବିପଦ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ କେଉଁ ସଜ୍ଜନ ଅନୁମତି ଦେବ?

Verse 18

गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥

ଯେ ନିଜ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ପଥରୁ ମୋଚନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେ କେବେ ଗୁରୁ, ସ୍ୱଜନ, ପିତା, ମାତା, ପତି କିମ୍ବା ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 19

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद् अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥

ମୋର ଏହି ଶରୀର ମନୁଷ୍ୟାକାର ପରି ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭୌତିକ ନୁହେଁ; ଏହା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ-ବିଗ୍ରହ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ପ୍ରକୃତିର ବାଧ୍ୟତାରେ ମୁଁ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ; ନିଜ ମଧୁର ଇଚ୍ଛାରେ ଧାରଣ କରେ। ମୋର ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱମୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତିଯୋଗର ପଥ ଅଛି; ଅଧର୍ମ ଓ ଅଭକ୍ତିକର୍ମକୁ ମୁଁ ହୃଦୟରୁ ଦୂରେ ତ୍ୟାଗ କରିଛି। ଏହି କାରଣରୁ ଆର୍ୟମାନେ ମୋତେ ପରମେଶ୍ୱର ଋଷଭଦେବ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 20

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता: सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥

ଏହିପରି, ହେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋର ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମିତ—ଯାହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁଣର ଆସନ। ତେଣୁ ଭୌତିକ ଓ ଈର୍ଷ୍ୟାଳୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ହେଉ ନାହିଁ। ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିରେ ଭକ୍ତିସେବାରେ ମହାନ ତୁମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଭରତଙ୍କୁ ଭଜ ଓ ସେବା କର; ତାଙ୍କ ସେବାରେ ମୋ ସେବା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପାଳନ-ଶାସନ ସ୍ୱତଃ ସିદ્ધ ହେବ।

Verse 21

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

ଜଡ ପଦାର୍ଥଠାରୁ ଜୀବଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଲତା-ତୃଣ-ବୃକ୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେଠାରୁ ଚଳନଶୀଳ ସରୀସୃପ; ସେଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିବିକଶିତ ପଶୁ; ସେଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ; ମନୁଷ୍ୟଠାରୁ ପ୍ରମଥ; ପରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସିଦ୍ଧ—ଏହି କ୍ରମ କହାଯାଇଛି।

Verse 22

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

ଦେବାସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ; ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷାଦି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଶିବ; ଶିବଠାରୁ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋର ଅଧୀନ; ମୁଁ ଦ୍ୱିଜଦେବଦେବ।

Verse 23

न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत् पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ କିମ୍ବା ଉପରେ ମୁଁ କାହାକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଲୋକେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖଦ୍ୱାରା ଯେ ଅନ୍ନ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତିରେ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଅର୍ପିତ ଅନ୍ନରୁ ତେତେ ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ।

Verse 24

धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥

ମୋର ପୁରାତନ ଦୀପ୍ତ ଦେହରୂପ ବାଣୀ ହେଉଛି ବେଦ; ଯେଉଁଠାରେ ପରମ ପବିତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କରେ ଶମ, ଦମ, ସତ୍ୟ, ଅନୁଗ୍ରହ, ତପ, ତିତିକ୍ଷା ଓ ଜୀବ-ଈଶ୍ୱରାନୁଭବ—ଏହି ଗୁଣ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 25

मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥

ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଓ ମୋକ୍ଷର ଦାତା; ତଥାପି ଯେ ଅକିଞ୍ଚନ ମୋର ଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରୁ ଭୋଗ ମାଗନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେମାନେ କେବଳ ମୋର ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କାହାଠାରୁ କ’ଣ ଦରକାର?

Verse 26

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भ‍ि- श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तद‍ृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥

ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, ଚଳ ଅଚଳ କୌଣସି ଜୀବ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା କରନି। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣି, ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ; ଏହାଦ୍ୱାରା ମୋର ହିଁ ପୂଜା ହୁଏ।

Verse 27

मनोवचोद‍ृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥

ମନ, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋ ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା। ଏଭଳି ନ ହେଲେ, ଜୀବ ଯମପାଶ ସଦୃଶ ଏହି ମହାମୋହମୟ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 28

श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ସର୍ବଜନହିତେଷୀ ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ଲୋକଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ସୁଶିକ୍ଷିତ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ଥିଲେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଉପଶମଶୀଳ, କର୍ମବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ିଥିବା ମହାମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟଲକ୍ଷଣ ପରମହଂସ ଧର୍ମ ଶିଖାଏ। ପରେ ସେ ନିଜ ଶତ ପୁତ୍ରମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ପରମ ଭାଗବତ ଓ ବୈଷ୍ଣବଜନପରାୟଣ ଭରତଙ୍କୁ ଧରଣୀପାଳନ ପାଇଁ ସିଂହାସନରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ତାପରେ ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି ଦିଗମ୍ବର ଓ ଅସଜା କେଶଧାରୀ ହୋଇ ରହିଲେ; ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଲୀନ କରି ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ ଛାଡ଼ି ଜଗତ୍ ପରିଭ୍ରମଣକୁ ବେରିଲେ।

Verse 29

जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥

ଅବଧୂତ ବେଷ ଗ୍ରହଣ କରି ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜରେ ଜଡ, ଅନ୍ଧ, ମୂକ-ବଧିର, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି ବିଚରଣ କଲେ। ଲୋକେ ଯେତେ ନାମେ ଡାକୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ନିରବ ରହିଲେ, କାହାକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 30

तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥

ସେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଖଣି, ପଲ୍ଲୀ, ଉପତ୍ୟକା, ଉଦ୍ୟାନ, ଶିବିର, ଗୋଶାଳା, ଗୋପମାନଙ୍କ ବ୍ରଜ, ସରାଇ, ପର୍ବତ, ବନ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ପଥେ ପଥେ ପରିଭ୍ରମଣ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଉଥିଲେ—ଯେପରି ବନରୁ ଆସିଥିବା ହାତୀକୁ ମକ୍ଷିକାମାନେ ଘେରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଧମକ ଦିଆଯାଉଥିଲା, ପିଟାଯାଉଥିଲା, ମୁତ୍ର ଓ ଥୁକ ଛିଟାଯାଉଥିଲା; କେବେ ପଥର, ମଳ ଓ ଧୂଳି ଫିଙ୍ଗାଯାଉଥିଲା; କେବେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ ବାୟୁ ଛାଡ଼ି କଟୁବାକ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେ ଏସବୁକୁ ଅଗଣ୍ୟ କଲେ, କାରଣ ଦେହ ଏପରି ଅନ୍ତ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ସେ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ ଆତ୍ମିକ ତଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ପଦାର୍ଥ ଓ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ବୋଲି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝି, ଦେହାଭିମାନ ଛାଡ଼ି, କାହାପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ନ କରି, ଏକାକୀ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ପରିଭ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 31

अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सद‍ृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवाद‍ृश्यत ॥ ३१ ॥

ଭଗବାନ୍ ଋଷଭଦେବଙ୍କର ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଦୀର୍ଘ ଥିଲା; ଭୁଜ, ମୁଖ ଓ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ଏବଂ ସମମିତ ଥିଲେ। ସ୍ୱାଭାବିକ ହାସରେ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଶୋଭିତ; ପ୍ରଭାତର ଶିଶିରରେ ଭିଜିଥିବା ନବ କମଳଦଳ ପରି ପ୍ରସାରିତ ରକ୍ତାଭ ନୟନ ଅତି ରମଣୀୟ ଥିଲା ଏବଂ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଲୋକଙ୍କ କ୍ଲେଶ ହରି ନେଉଥିଲା। ଲଲାଟ, କାନ, କଣ୍ଠ, ନାସା ଆଦି ସବୁ ଅଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର; ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ସ୍ମିତ ନଗରର ବିବାହିତା ନାରୀମାନଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ କାମଦେବର ବାଣ ପରି ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲା। ମୁଣ୍ଡରେ ବାଙ୍କା-ଜଟିଳ କପିଶ କେଶର ଭାର; ଦେହ ଅବହେଳାରୁ କେଶ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ, ତେଣୁ ସେ ଭୂତଗ୍ରସ୍ତ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।

Verse 32

यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥

ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଋଷଭଦେବ ଦେଖିଲେ ଯେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଯୋଗାଚରଣ ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ବିରୋଧକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଆଜଗର-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଶୋଇ ରହୁଥିଲେ; ଶୋଇଥିବାବେଳେ ଖାଉଥିଲେ, ପିଉଥିଲେ, ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ସେଥିରେ ଲୁଠି ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ଲେପି ନେଉଥିଲେ, ଯେପରି ବିରୋଧୀମାନେ ନିକଟକୁ ଆସି ବିଘ୍ନ ନ କରନ୍ତୁ।

Verse 33

तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥

ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାରୁ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଳମୂତ୍ରରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନ ନିସ୍ସରିଲା। ବିପରୀତରେ, ସେଥିରୁ ଉଠୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁ ଚାରିଦିଗରେ ଦଶ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଶକୁ ସୁରଭିତ କରିଦେଲା।

Verse 34

एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ଋଷଭଦେବ ଗୋ, ମୃଗ ଓ କାକର ଚର୍ୟା ଅନୁସରଣ କଲେ। କେବେ ଚାଲୁଥିଲେ, କେବେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଠିଆ ହେଉଥିଲେ, କେବେ ବସୁଥିଲେ, କେବେ ଶୋଇ ପଡୁଥିଲେ—ଠିକ୍ ଗାଈ, ହରିଣ ଓ କାକ ପରି। ସେହିପରି ସେ ଖାଉଥିଲେ, ପିଉଥିଲେ, ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଏଭଳି ଭାବେ ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିଲେ।

Verse 35

इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यद‍ृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥

ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଯୋଗମାର୍ଗ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ଋଷଭଦେବ ନାନା ପ୍ରକାର ଯୋଗଚର୍ୟା ଆଚରଣ କରି ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା କଲେ। ସେ କୈବଲ୍ୟର ପତି ଏବଂ ନିରନ୍ତର ପରମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଭୂତର ଆତ୍ମା ଯେ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ, ତାହାରେ ସେ ଅବ୍ୟବଧାନ ପ୍ରେମଭାବରେ ଏକରସ ଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ମନୋବେଗରେ ଆକାଶଗମନ, ଅନ୍ତର୍ଧାନ-ପ୍ରକଟତା, ପରକାୟପ୍ରବେଶ, ଦୂରଦର୍ଶନ ଆଦି ଯୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସେଗୁଡିକୁ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କରି ବ୍ୟବହାର କଲେ ନାହିଁ।