Adhyaya 4
Ṛṣabhadeva’s Enthronement, Exemplary Household Life, and the Birth of Bharata and the Nine Yogendras
ନାଭିଙ୍କ ସଫଳ ଭଗବଦ୍-ଆରାଧନାର ପରିଣାମରେ ପ୍ରଭୁ ବଂଶରେ ପ୍ରକଟ ହେବା ପରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷଭଦେବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଗୁଣ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପ୍ରଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଈର୍ଷ୍ୟାରୁ ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହୋଇ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଋଷଭଦେବ ହସି ଯୋଗମାୟାରେ ପୁନଃ ବର୍ଷା କରାଇ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ସର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଯୋଗମାୟାବଶେ ପିତୃସ୍ନେହରେ ଆକୁଳ ନାଭି ଋଷଭଦେବଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ ମେରୁଦେବୀ ସହ ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପାସନା କରି ବୈକୁଣ୍ଠ ପାଆନ୍ତି। ଋଷଭଦେବ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାନ୍ତି—ଗୁରୁକୁଳରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା, ଇନ୍ଦ୍ରଦତ୍ତ ଜୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହ ବିବାହ, ଏବଂ ଶତ ପୁତ୍ରଜନ୍ମ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭରତ (ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ଭାରତବର୍ଷ ପବିତ୍ର), ନବ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର (ଭବିଷ୍ୟତ ଭାଗବତ ପ୍ରଚାରକ) ଓ ଏକାଶୀ ପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଧର୍ମରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତରେ ଋଷଭଦେବଙ୍କ ସାର୍ବଜନୀନ ଉପଦେଶର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷାକୁ ସୂଚିତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ନାଭି ମହାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ପାଦତଳରେ ଧ୍ୱଜାଦି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା। ସେ ସମଦର୍ଶୀ, ଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରକ; ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗଲାଲସା ନଥିଲା। ଦିନକୁ ଦିନ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିଲା; ତେଣୁ ପ୍ରଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଋଷଭଦେବଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ରାଜା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ।
Verse 2
तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥
ନାଭି ମହାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ସମୟରେ, ମହାକବିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଗୁଣ—ସୁଗଠିତ ଦେହ, ମହତ୍ କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ବଳ, ଶ୍ରୀ, ଯଶ, ପ୍ରଭାବ, ଓ ବୀର୍ୟ-ଶୌର୍ୟ—ତାଙ୍କରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଏହା ଦେଖି ପିତା ନାଭି ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବି ‘ଋଷଭ’ ନାମ ରଖିଲେ।
Verse 3
यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ଈର୍ଷ୍ୟାବଶତଃ ଋଷଭଦେବଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ତାହା ବୁଝି ଯୋଗେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ହାଲୁକା ହସି, ନିଜ ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ଦେଶ ‘ଅଜନାଭ’ରେ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା କରାଇଲେ।
Verse 4
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥
ଇଚ୍ଛାମତେ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର ପାଇ ନାଭି ରାଜା ପ୍ରମୋଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ‘ବତ୍ସ! ତାତ!’ ବୋଲି ଡାକି, ଯୋଗମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ ପୁରାଣପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହରେ ପାଳନ କଲେ। ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ କୃପାବଶତଃ ମାନବଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସାଧାରଣ ପୁତ୍ର ପରି ବ୍ୟବହାର କଲେ। ଏଭଳି ନାଭି ରାଜା ପ୍ରେମ, ଭକ୍ତି ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 5
विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥
ରାଜା ନାଭି ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷଭଦେବ ପ୍ରଜା ଓ ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ ବେଦଧର୍ମ-ସେତୁର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କୁ ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟ ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ କଲେ। ପରେ ନାଭି ମହାରାଜ ମେରୁଦେବୀ ସହ ହିମାଳୟର ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ତପସ୍ୟା ଓ ସମାଧି-ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନର-ନାରାୟଣ ନାମକ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ; କାଳକ୍ରମେ ସେ ବୈକୁଣ୍ଠଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 6
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
ହେ ପାଣ୍ଡବେୟ! ନାଭି ମହାରାଜଙ୍କ ଗୌରବ ପାଇଁ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ କହନ୍ତି— “ରାଜର୍ଷି ନାଭିଙ୍କ କର୍ମକୁ କିଏ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବ? ଯାହାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ ଓ ଭକ୍ତିରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ।”
Verse 7
ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
“ନାଭି ମହାରାଜଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପୂଜକ କିଏ? ସେ ମଙ୍ଗଳମୟ ପୂଜାରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ କଲେ; ତେବେ ସେମାନେ ନିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତେଜରେ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ନାରାୟଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶାଇଲେ।”
Verse 8
अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥
ନାଭି ମହାରାଜ ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ନିଜ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ମାନିଲେ। ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇବାକୁ ସେ ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଗୁରୁକୁଳରେ ବସିଲେ। ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତି ପରେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଶିଖାଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ଜୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିହିତ କର୍ମ ଆଚରି ନିଜ ସମାନ ଗୁଣବଳବାନ ଶତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 9
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥
ଋଷଭଦେବଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭରତ ମହାଯୋଗୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ମହାଭକ୍ତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ଏହି ଭୂମି ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ନାମେ ପରିଚିତ।
Verse 10
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥
ଭରତଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କର ଆଉ ନବନବତି ପୁତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନଅ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ—କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ଇଲାବର୍ତ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, ମଲୟ, କେତୁ, ଭଦ୍ରସେନ, ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ପୃକ୍, ବିଦର୍ଭ ଓ କୀକଟ—ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ।
Verse 11
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ଏହାଛଡ଼ା କବି, ହବି, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ପ୍ରବୁଦ୍ଧ, ପିପ୍ପଲାୟନ, ଆବିର୍ହୋତ୍ର, ଦ୍ରୁମିଳ, ଚମସ ଓ କରଭାଜନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଭାଗବତଧର୍ମଦର୍ଶନ କରିଥିବା ନଅ ମହାଭାଗବତ, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଅଧିକୃତ ପ୍ରଚାରକ, ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ମହିମାନ୍ୱିତ। ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ, ପରେ ବାସୁଦେବ-ନାରଦ ସଂବାଦରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 12
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ଏହାଛଡ଼ା କବି, ହବି, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ପ୍ରବୁଦ୍ଧ, ପିପ୍ପଲାୟନ, ଆବିର୍ହୋତ୍ର, ଦ୍ରୁମିଳ, ଚମସ ଓ କରଭାଜନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଭାଗବତଧର୍ମଦର୍ଶନ କରିଥିବା ନଅ ମହାଭାଗବତ, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଅଧିକୃତ ପ୍ରଚାରକ, ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ମହିମାନ୍ୱିତ। ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ, ପରେ ବାସୁଦେବ-ନାରଦ ସଂବାଦରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 13
यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥
ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଛଡ଼ା, ଋଷଭଦେବ ଓ ଜୟନ୍ତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଆଉ ଏକାଶୀ ଜଣ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ସୁସଂସ୍କୃତ, ସଦାଚାରୀ, କର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ, ବେଦଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞଶୀଳ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ।
Verse 14
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥
ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଅବତାର ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ମୟ, ନିତ୍ୟ ଓ ପରମାନନ୍ଦମୟ। ଜନ୍ମ–ମୃତ୍ୟୁ–ଜରା–ବ୍ୟାଧି ଭଳି ଭୌତିକ ଦୁଃଖପରମ୍ପରା ସହ ତାଙ୍କର କେବେ ସମ୍ପର୍କ ନଥିଲା, ନ ଆସକ୍ତି। ସେ ସମଦର୍ଶୀ, ଶାନ୍ତ, ମୈତ୍ରୀମୟ ଓ କାରୁଣିକ। ତଥାପି ବଦ୍ଧଜୀବ ପରି ଆଚରଣ କରି, କାଳକ୍ରମେ ଅବହେଳିତ ହୋଇଥିବା ବର୍ଣାଶ୍ରମ-ଧର୍ମକୁ ନିଜେ ପାଳନ କରି ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ଏଭଳି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଯଶ, ସନ୍ତାନ, ଭୋଗ ଏବଂ ଶେଷେ ଅମୃତମୟ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 15
यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥
ମହାପୁରୁଷ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଲୋକ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
Verse 16
यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥
ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ସମସ୍ତ ଧର୍ମସହିତ ଗୁହ୍ୟ ବୈଦିକ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ମାର୍ଗରେ ସାମାଦି ଉପାୟଦ୍ୱାରା ମନୋନିଗ୍ରହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, କ୍ଷମା ଆଦିରେ ପ୍ରଜାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ।
Verse 17
द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥
ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦେଶ, କାଳ, ବୟସ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଋତ୍ୱିଜ ଓ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସମୃଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କ୍ରତୁକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଶତବାର କରି ସର୍ବଥା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
Verse 18
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥
ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାରତବର୍ଷକୁ ପରିରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କେହି କେବେ କାହାଠାରୁ କିଛି ମାଗୁନଥିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ବଢୁଥିବା ସ୍ନେହ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରତି କାହାର ଦୃଷ୍ଟି ଯାଉନଥିଲା।
Verse 19
स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥
ଏକଥର ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କର ମହାସଭା ଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ଶୁଣୁଥିଲେ। ସେହି ସଭାରେ, ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ବିନୟୀ, ପ୍ରେମଭରା ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଥିବା ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସୁଶାସନ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଏପରି କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
Indra’s action arises from envy of Ṛṣabhadeva’s growing glory and authority. Ṛṣabhadeva’s calm smile and immediate restoration of rainfall through yoga-māyā demonstrates that devas are not independent controllers; their powers operate under Bhagavān. The episode teaches divine sovereignty (aiśvarya) and the futility of pride, while also showing the Lord’s protective role toward His subjects.
Nābhi retires to Badarikāśrama and worships Nara-Nārāyaṇa in samādhi with austerity and devotion, culminating in elevation to Vaikuṇṭha. The narrative highlights that kingship is not the final goal; when duties are completed, śāstra supports vānaprastha/renunciation oriented to bhagavad-upāsanā. Nara-Nārāyaṇa represents the Lord’s ascetic, dharma-protecting manifestation, fitting Nābhi’s transition from rule to tapas.
Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana are described as exalted devotees and authorized preachers of Śrīmad-Bhāgavatam. Their importance unfolds later through their teachings (notably in dialogues involving Nārada and Vasudeva), where they articulate mature bhakti philosophy, making them a key transmission line of devotional wisdom.
The chapter states that Ṛṣabhadeva’s eldest son, Bharata, was a great devotee with the best qualities, and the planet (region) became known as Bhārata-varṣa in his honor. The naming signals vaṁśānucarita: sacred history where geography becomes devotional memory, and it prepares for Bharata’s later narrative as a paradigmatic case of spiritual attainment and vigilance.
Ṛṣabhadeva remains fully transcendental yet follows brahmacarya, guru-sevā, marriage, sacrifice, and social regulation to teach the public a workable path. The point is not that ritual and social duty are ultimate, but that when performed under brāhmaṇical guidance and for Viṣṇu’s satisfaction, they purify the heart and mature into bhakti—showing how household life can culminate in perfection rather than bondage.