Adhyaya 3
Nābhi’s Sacrifice and Lord Viṣṇu’s Promise to Appear as a Son (Ṛṣabhadeva’s Advent Prelude)
ପ୍ରିୟବ୍ରତ–ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ବଂଶକଥାର ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହାରାଜ ନାଭିଙ୍କ କଥା ଆସେ। ସନ୍ତାନକାମନାରେ ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ଦେଶ‑କାଳ‑ମନ୍ତ୍ର‑ଋତ୍ୱିଜ‑ଦକ୍ଷିଣା‑ନିୟମ‑ହବିରାଦି ବିଧି ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତିର ସାର ଭକ୍ତି—ଉପକରଣର ବାହୁଳ୍ୟ ନୁହେଁ—ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଜୋର ଦେଇ କହେ। ନାଭିଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣଭୂଷିତ ମନୋହର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସଭାକୁ ବିସ୍ମୟାକୁଳ କରନ୍ତି। ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଗଭୀର ସ୍ତୁତି କରି ନିଜ ଅଳ୍ପଜ୍ଞତା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ନାମକୀର୍ତ୍ତନକୁ ପାପନାଶକ କହନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ସ୍ମରଣ ଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ‘ଭଗବାନଙ୍କ ପରି ପୁତ୍ର’ ଚାହିବା ଭୌତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ମାନି କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି। ଭଗବାନ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣବାକ୍ୟ ସତ୍ୟ ରଖିବାକୁ ସେ ଅଂଶରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ମେରୁଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। ପରେ ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଋଷଭଦେବଙ୍କ ଅବତାର ଓ ଧର୍ମୋପଦେଶରେ ଅପବର୍ଗମାର୍ଗର ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ସୂଚାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ସନ୍ତାନକାମନାରେ, ସେତେବେଳେ ନିଃସନ୍ତାନ ମେରୁଦେବୀଙ୍କ ସହ, ମହାରାଜ ନାଭି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।
Verse 2
तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजत: प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ସେ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଆଦି ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦେଶ, କାଳ, ମନ୍ତ୍ର, ଋତ୍ୱିଜ, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ନିୟମବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଏହି ସାମଗ୍ରୀଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ସହଜେ ପାଇବା ଦୁର୍ଲଭ—ସେଇ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ ନାଭି ମହାରାଜଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ଅଜେୟ ଓ ହୃଦୟଙ୍ଗମ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଯାହା ଭକ୍ତଙ୍କ ମନ ଓ ନୟନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
Verse 3
अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक् सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थु: ॥ ३ ॥
ତାପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦୀପ୍ତିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଶୋଭିତ। ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ବନମାଳା ଓ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଲଙ୍କୃତ। ଦୀପ୍ତ ମୁକୁଟ, କୁଣ୍ଡଳ, କଟକ, କଟିସୂତ୍ର, ହାର, କେୟୂର, ନୂପୁର ଆଦି ରତ୍ନଭୂଷଣରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଝଲମଲ କଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନାଭି ମହାରାଜ, ଋତ୍ୱିଜ, ସଭାସଦ ଓ ଗୃହପତିମାନେ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ହଠାତ୍ ମହାଧନ ପାଇଲା ପରି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ମସ୍ତକ ନମାଇ ସମ୍ମାନରେ ପୂଜା କଲେ।
Verse 4
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ଋତ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—ହେ ସର୍ବାର୍ହ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଦାସ; କୃପାକରି ପୁନଃପୁନଃ ଆମ ଅଳ୍ପ ସେବା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ବେଦ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଆମକୁ ଏତିକି ଶିଖାଇଛନ୍ତି—‘ନମୋ ନମଃ’ ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଣାମ। ପ୍ରକୃତିଗୁଣର ବ୍ୟତିକରରେ ଆସକ୍ତ ଅଶକ୍ତ ଜୀବ, ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନାମ-ରୂପ-ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା କିପରି ନିରୂପଣ କରିବ? ତେଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆପଣଙ୍କ ଶୁଭ ଗୁଣମାଳାର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ହିଁ ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅଲୌକିକ ସ୍ଥିତିକୁ କିଛି ଅଂଶରେ ବୁଝୁ।
Verse 5
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ଋତ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ: ହେ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରଭୁ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଦାସ। ଆପଣ ସ୍ୱୟଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାରଣହୀନ କୃପାରେ ଆମର ଅଳ୍ପ ସେବା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣୁନାହିଁ; ବେଦ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ‘ନମୋ ନମଃ’ କହି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରୁ। ପ୍ରକୃତିଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ଜୀବମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଧାରଣାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ। ଆପଣଙ୍କ ନାମ-ରୂପ-ଗୁଣ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ; ପରୀକ୍ଷାଜ୍ଞାନରେ ଧରାପଡ଼େନି—ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ଚିନ୍ତନ କରିପାରିବ? ତେଣୁ ଆମେ କେବଳ ପ୍ରଣାମ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅର୍ପଣ କରୁ। ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାପ ନାଶ କରେ; ଏହା ଆମ ପାଇଁ ପରମ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଏଥିରୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଲୌକିକ ପଦକୁ କିଛି ଜାଣିପାରୁ।
Verse 6
परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥
ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରେମବଶ ତଡ଼ବଡ଼ା ସ୍ୱରରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଜଳ, ଶୁଭ୍ର କୋମଳ କିସଲୟ, ତୁଳସୀପତ୍ର ଓ ଦୂର୍ବାର ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଅର୍ପଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ପରମ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
Verse 7
अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥
ଆମେ ଅନେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଛୁ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଏତେ ବଡ଼ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ବୋଲି ଆମେ ଭାବୁଛୁ।
Verse 8
आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥
ହେ ନାଥ! ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଭାବେ, ନିରନ୍ତର ଓ ଅନନ୍ତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି; ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଭୋଗାଶା ପଛେ ପଛେ ଚାଲୁ। ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଆମକୁ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳୁ—ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହା ଆମ ପାଇଁ ମାତ୍ର।
Verse 9
श्लोक ५.३.९ तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मन: श्रेय: परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षित: ॥ ९ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ପରମ ପରମ ପୁରୁଷ! ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞାନୀ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ପଥ ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ, କାରଣ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଅଜଣା। ଆପଣ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେନେ ପୂଜା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଆମକୁ ଦର୍ଶନ ଦେବା ପାଇଁ ହିଁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଅପାର, କାରଣହୀନ କରୁଣାରେ ଆମ ହିତାର୍ଥେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱମହିମା—‘ଅପବର୍ଗ’ ନାମକ ମୁକ୍ତି—ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଆମ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜି ପାରିଲୁ ନାହିଁ, ତଥାପି ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 10
अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥
ହେ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରଦାତା। ରାଜର୍ଷି ନାଭିଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିଥିବାରୁ ଆପଣ ଆମକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର ଦେଲେ।
Verse 11
असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେ ମହାମୁନିମାନେ ଅସଙ୍ଗ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ମଳିନତା ଦହିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆତ୍ମାରାମ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱଭାବରେ ନିଷ୍ଠିତ—ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣଗଣ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣକଥା ହିଁ ପରମ ମଙ୍ଗଳାଶ୍ରୟ।
Verse 12
अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां न: स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଠୋକର ଖାଇବା, ଭୋକ, ପଡ଼ିଯିବା, ଜମ୍ଭାଇ ଆଦି ଦୁରବସ୍ଥାରେ, ଏବଂ ଜ୍ୱରସହ ମୃତ୍ୟୁଦଶାରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ନାମ-ରୂପ-ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ ବୋଲି ଭୟ। ତେଣୁ ପ୍ରାର୍ଥନା—ସମସ୍ତ ପାପ ନିରସନକାରୀ ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଓ ଗୁଣକଥା ଆମ ବାଣୀରେ ସଦା ରହୁ; ସ୍ମରଣରେ ଆପଣ ସହାୟ ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 13
किञ्चायं राजर्षिरपत्यकाम: प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधन: फलीकरणम् ॥ १३ ॥
ଏବଂ ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ରାଜର୍ଷି ନାଭି ପୁତ୍ରକାମନାରେ, ଆପଣଙ୍କ ପରି ସନ୍ତାନ ଆଶା କରି, ଆଶୀର୍ବାଦର ଈଶ୍ୱର ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି। ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଛନ୍ତି—ଯେପରି ଗରିବ ଜଣେ ଧନୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅଳ୍ପ ଧାନ୍ୟ ମାଗେ।
Verse 14
को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरण: ॥ १४ ॥
ହେ ଅପରାଜିତ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଅପରାଜିତ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ କିଏ ଜିତାଯାଏ ନାହିଁ? ଯେ ମହାଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଚରଣପଦ୍ମର ଉପାସନା କରେ ନାହିଁ, ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୁଏ ଏବଂ ବିଷ ସଦୃଶ ବିଷୟଭୋଗର ତରଙ୍ଗ ତାହାର ପ୍ରକୃତିକୁ ଢାକିଦିଏ। ଏହି ମାୟାର ପଥ କେହି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟରୀତି ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 15
यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଆମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ପୁତ୍ର-ପ୍ରାପ୍ତି; ତେଣୁ ଆମ ବୁଦ୍ଧି ମନ୍ଦ ଓ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଆମେ ଅନଭିଜ୍ଞ। ତୁଚ୍ଛ ଭୌତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଡାକି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅପରାଧ କରିଛୁ। ତେଣୁ ଦେବଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ଅହେତୁକ କୃପା ଓ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଆମ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 16
श्रीशुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरण: सदयमिदमाह ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏହିପରି ଗଦ୍ୟ-ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ଅନିମିଷମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ, ଭାରତବର୍ଷର ଅଧିପତି ନାଭିରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କରୁଣାସହ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूप: कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥
ଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷିମାନେ! ତୁମ ସତ୍ୟବାଣୀର ସ୍ତୁତିରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମେ ରାଜା ନାଭିଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ସଦୃଶ ପୁତ୍ରର ବର ମାଗିଛ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ମୁଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମପୁରୁଷ; ମୋ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମିଳିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତଥାପି ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ତୁମର ବ୍ରହ୍ମବାଣୀ ମିଥ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମୁଁ ମୋର ମୁଖ ସମାନ ମାନେ।
Verse 18
तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमान: ॥ १८ ॥
ତେଣୁ, ମୋ ସମାନ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନ ପାଇ, ମୁଁ ନିଜେ ମୋର ଅଂଶ-କଳାରୂପେ ଅବତରି, ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାରାଜ ନାଭିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମେରୁଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେବି।
Verse 19
श्रीशुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्या: पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏହିପରି କହି ଭଗବାନ ମହାରାଜ ନାଭିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ପାଖରେ ବସିଥିବା ରାଣୀ ମେରୁଦେବୀ ସବୁ କଥା ଶୁଣିପାରିଲେ। ତା’ପରେ ଭଗବାନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 20
बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभि: प्रसादितो नाभे: प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥
ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ପରମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାରୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଦତ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ମହାରାଜ ନାଭିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ଓ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ପଦ୍ଧତି ଦେଖାଇବାକୁ ସେ ମେରୁଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣାତୀତ ସ୍ୱରୂପରେ ପୁତ୍ରରୂପେ ଅବତରିଲେ।
Frequently Asked Questions
Although yajña includes authorized procedures, the chapter states that the Lord is not compelled by ritual paraphernalia; He is moved by bhakti. Nābhi’s worship was marked by faith and a pure, uncontaminated mind, so Viṣṇu appeared out of affection for His devotee, demonstrating that devotion is the decisive cause of divine revelation (darśana).
Their prayer follows śruti and ācārya guidance: the transcendent cannot be grasped by experimental or material cognition, but He can be approached through submissive hearing, glorification, and obeisance. By chanting His qualities (guṇa-kīrtana) and names, the heart is purified, sins are destroyed, and partial realization arises—not by mastering Him, but by being transformed in relation to Him.
Merudevī is Mahārāja Nābhi’s queen. She participates in worship while childless and later becomes the chosen womb for the Lord’s advent. The chapter highlights that she hears Viṣṇu’s promise directly, establishing the certainty of the avatāra narrative that follows.
Viṣṇu explains that He is the Supreme Person without a second (advitīya), with no equal; therefore an identical counterpart cannot exist. Yet to keep the brāhmaṇas’ truthful words from becoming false, He resolves the tension by expanding as His own plenary portion—thus the ‘son like Me’ is fulfilled by His avatāra.
The priests anticipate practical obstacles at death (illness, fever, weakness) that can disrupt memory. They therefore petition the Lord’s grace to remember and utter His names and activities, indicating that liberation (apavarga) depends not on bodily strength but on divinely supported remembrance cultivated through devotion.