Adhyaya 25

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृद‍ृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ପାତାଳର ତଳେ ତିରିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଅନ୍ତରେ ଭଗବାନଙ୍କ ତାମସୀ କଳା ବସନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ କିମ୍ବା ସଙ୍କର୍ଷଣ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା‑ଦୃଶ୍ୟ ସଂଯୋଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ‘ମୁଁ’‑ଭାବ ଅହଂକାରର ଅଧିଷ୍ଠାତା ସେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବନ୍ଧ ଜୀବ ନିଜକୁ ଭୋକ୍ତା ଓ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ମାନେ।

Verse 2

यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥

ଶୁକ କହିଲେ—ଭଗବାନ ଅନନ୍ତଦେବଙ୍କ ସହସ୍ର ଫଣାମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଫଣା ଉପରେ ଏହି କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଳ ଧରାଯାଇଛି; ସେଇ ବିଶାଳ ଫଣା ସମ୍ମୁଖରେ ଏହା ଧଳା ସରିଷ ଦାଣା ପରି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦିଶେ।

Verse 3

यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्‍त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥

ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତଦେବ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଲୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଅଳ୍ପ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭୃକୁଟିର ମଧ୍ୟରୁ ତ୍ରିନେତ୍ର ରୁଦ୍ର ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ‘ସାଙ୍କର୍ଷଣ’ ନାମକ ସେଇ ରୁଦ୍ର ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମଷ୍ଟି-ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସଂହାର ପାଇଁ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 4

यस्याङ्‌घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦର ଗୋଲାପୀ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ନଖଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ପଣ ପରି ଚମକୁଥିବା ମଣିର ଭଳି। ଯେତେବେଳେ ଅହିପତିମାନେ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତମାନେ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଶ୍ରୀସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେଇ ନଖରେ ନିଜ ମନୋହର ମୁଖ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମୁଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଝଲମଲ କୁଣ୍ଡଳର ପ୍ରଭା ତାଙ୍କ କପୋଳକୁ ଆହୁରି ଶୋଭାୟମାନ କରେ।

Verse 5

यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥

ନାଗରାଜମାନଙ୍କ କୁମାରୀମାନେ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଆଶା କରି, କଙ୍କଣରେ ଶୋଭିତ, ଦୀର୍ଘ ଓ ମନୋହର, ବିଶାଳ ଧଳା—ରୂପା ଷ୍ଟମ୍ଭ ପରି ଦୀପ୍ତ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭୁଜରେ ଅଗୁରୁ, ଚନ୍ଦନ ଓ କୁଙ୍କୁମର ଲେପ ଲଗାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶରେ ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମକରଧ୍ୱଜ (କାମଦେବ) ର ଆବେଶ ଜାଗେ ଏବଂ ସେମାନେ ଲଲିତ ମଧୁର ସ୍ମିତରେ ଭରିଯାନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କ ମନୋଭାବ ଜାଣି କରୁଣାମୟ ମନ୍ଦ ହାସ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି; ଭକ୍ତପ୍ରେମର ଆନନ୍ଦମଦରେ ତାଙ୍କ ଅରୁଣ ନୟନଦୃଷ୍ଟି ସ୍ୱଳ୍ପ ଘୂରେ। ତେବେ ସେମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖକୁ ନିହାଳନ୍ତି।

Verse 6

स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥

ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଅନନ୍ତଦେବ ଅନନ୍ତ ଗୁଣର ସମୁଦ୍ର ଓ ଆଦିଦେବ; ସେ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ। ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଧାମରେ ରହି କ୍ରୋଧ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତାର ବେଗକୁ ଦମନ କରନ୍ତି।

Verse 7

ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्‍लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥

ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଦେବ, ଦାନବ, ଉରଗ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ମୁନିଗଣ ନିରନ୍ତର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ମଦମତ୍ତ ପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ହୋଇ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଡୋଲେ। ମୁଖରୁ ନିସ୍ସୃତ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ସେ ନିଜ ପାର୍ଷଦ ଓ ଦେବନାୟକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ନୀଳ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଏକ କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ, ସୁନ୍ଦର ଭୁଜାଦ୍ୱୟରେ ପିଠିରେ ହଳ ଧାରଣ କରି, କଟିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କକ୍ଷାବନ୍ଧ ଓ କଣ୍ଠରେ ନିତ୍ୟ-ନବ ତୁଳସୀ ପୁଷ୍ପର ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତୁଳସୀର ମଧୁସମ ସୁଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ଭ୍ରମରମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗୁଞ୍ଜନ କରି ମାଳାକୁ ଅଧିକ ଶୋଭାମୟ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ପ୍ରଭୁ ଉଦାର ଲୀଳାର ଆନନ୍ଦ ନେନ୍ତି।

Verse 8

य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥

ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଗମ୍ଭୀର ଲୋକମାନେ ଶିଷ୍ୟପରମ୍ପରାର ଗୁରୁମୁଖରୁ ଅନନ୍ତଦେବଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣି ଏବଂ ସଦା ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଗଭୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରକୃତିଗୁଣଜନିତ ମଳିନତାକୁ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ଅନାଦିକାଳରୁ କର୍ମବାସନାରେ ଗଠିତ ଅବିଦ୍ୟାମୟ କଠିନ ହୃଦୟ-ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଶୀଘ୍ର ଛିନ୍ନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାରଦମୁନି ପିତାଙ୍କ ସଭାରେ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହ, ନିଜର ରଚିତ ଆନନ୍ଦମୟ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇ ଅନନ୍ତଦେବଙ୍କୁ ସଦା ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି।

Verse 9

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥

ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ ପ୍ରକୃତିର ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣମାନେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ପରମାତ୍ମା ଅନନ୍ତ ଓ ଅନାଦି; ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜ ସେହି ପରମଙ୍କ ମାର୍ଗକୁ କିପରି ଜାଣିପାରିବ?

Verse 10

मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥

ଅପାର କୃପାରେ ପ୍ରଭୁ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱମୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ ଏହି ଜଗତ୍ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର ଓ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ୍ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନ ଜିତି ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଅବତାରରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ଲୀଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 11

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भ‍गवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥

ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଯେ କେହି ଭଗବାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ—ସେ ଆର୍ତ୍ତ ହେଉ କି ପତିତ—ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ମଜାରେ କିମ୍ବା ଅକସ୍ମାତ୍ ନାମ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଓ ଶୁଣୁଥିବା ସମସ୍ତେ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଶେଷ-ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଛାଡ଼ି ଆଉ କାହାର ଶରଣ ନେବ?

Verse 12

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥

ପ୍ରଭୁ ଅନନ୍ତ; ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ମାପ କେହି କରିପାରେ ନାହିଁ। ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ବୃକ୍ଷ ଓ ଜୀବମାନେ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ସହସ୍ର ଫଣମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଫଣ ଉପରେ ଅଣୁ ପରି ଅବସ୍ଥିତ। ହଜାର ଜିଭ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ ତାଙ୍କ ଗୌରବ ଗଣନା କରିପାରିବ?

Verse 13

एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥

ଏପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତଦେବଙ୍କ ମହାନ ଓ ଗୌରବମୟ ଗୁଣମହିମାର ଶେଷ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଅସୀମ। ସେ ସ୍ୱୟଂସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର। ରସାତଳର ମୂଳେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ଲୀଳାମାତ୍ରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 14

एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥

ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ବନ୍ଧିତ ଜୀବମାନଙ୍କ କର୍ମ ଓ ଇଚ୍ଛାର ଫଳାନୁସାରେ ଏହି ଭୌତିକ ସୃଷ୍ଟିର ରଚନାକୁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଭୌତିକ କାମନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ପାଇ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି।

Verse 15

एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥

ହେ ରାଜନ, ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର କର୍ମବିପାକ ଫଳରେ ହେଉଥିବା ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗତିମାନଙ୍କୁ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲି, ସେହିପରି କହିଲି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?