Adhyaya 23
Dhruva-loka as the Cosmic Pivot and the Śiśumāra-cakra (Viṣṇu’s Astral Form)
ପଞ୍ଚମ ସ୍କନ୍ଧର ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଶୁକଦେବ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ଧ୍ରୁବଲୋକକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ମହାରାଜ ଧ୍ରୁବ ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, କଶ୍ୟପ ଓ ଧର୍ମ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଶାଶ୍ୱତ ଭକ୍ତ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ। ଧ୍ରୁବତାରାକୁ ସ୍ଥିର ଧୁରା/କୀଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ଘେରି ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତି ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାଳର ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅନିଦ୍ର ଶକ୍ତିରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ; ଖୁଣ୍ଟ ଚାରିପାଖେ ବଳଦ ଘୁରିବା ଉପମାରେ କକ୍ଷ୍ୟାକ୍ରମ ଓ କର୍ମନିୟତ ପଥ ବୁଝାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶିଶୁମାର-ଚକ୍ର—ନକ୍ଷତ୍ର-ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳକୁ କୁଣ୍ଡଳିତ ଶିଶୁମାରାକାର ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରି ବାସୁଦେବ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପ ମନାଯାଏ; ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ବିନ୍ୟାସ, ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ। ତ୍ରିକାଳ ମନ୍ତ୍ରପୂଜା ଓ ସ୍ମରଣବିଧି ଦେଇ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଭଗବଦ୍କେନ୍ଦ୍ରିତ ସାଧନାରେ ପରିଣତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद्विष्णो: परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भि: सबहुमानं दक्षिणत: क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णित: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସପ୍ତର୍ଷିଲୋକରୁ ଉପରେ ତେର ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଯେ ସ୍ଥାନକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାଭାଗବତ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣାଧାର ଭାବେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, କଶ୍ୟପ ଓ ଧର୍ମ ସେଠାକୁ ଆସି ସମ୍ମାନରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ରଖି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରନ୍ତି। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମହିମା ମୁଁ ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
Verse 2
स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहित: शश्वदवभासते ॥ २ ॥
ଧ୍ରୁବଲୋକ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ—ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଆଦି—ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥିର ଖୁଣ୍ଟ ପରି ଆଧାର। ଭଗବାନଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସ୍ଥାପିତ ସେଇ ଧ୍ରୁବତାରା ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ କାଳତତ୍ତ୍ୱ ସେମାନଙ୍କୁ ଅବିରତ ତାହାର ଚାରିପାଖେ ଘୁରାଏ।
Verse 3
यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशव: संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभि: सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्क्रमन्ति नभसि यथा मेघा: श्येनादयो वायुवशा: कर्मसारथय: परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणा: प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीता: कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥
ଯେପରି ଧାନ ମାଡ଼ିବା ପାଇଁ ବଳଦମାନଙ୍କୁ ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଖୁଣ୍ଟରେ ବାନ୍ଧି ଯୋଡ଼ାଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ମଣ୍ଡଳରେ ଚାଲନ୍ତି—ଏକ ନିକଟ, ଏକ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ବାହାରେ—ସେପରି ଧ୍ରୁବଲୋକକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଗ୍ରହ ଓ ହଜାର ହଜାର ତାରା ନିଜ ନିଜ କକ୍ଷ୍ୟାରେ, କେହି ଉପରେ କେହି ତଳେ, ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଭଗବାନ କର୍ମଫଳାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି-ଯନ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି; ବାୟୁର ପ୍ରେରଣାରେ ସେମାନେ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଶରେ ଘୁରିବେ। ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଏମିତି ଭାସନ୍ତି ଯେପରି ଭାରୀ ଜଳଭାର ଥିବା ମେଘ, କିମ୍ବା ଶ୍ୟେନ ଆଦି ମହାପକ୍ଷୀ କର୍ମବଶେ ଉଚ୍ଚେ ଉଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 4
केचनैतज्ज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥
କେତେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମୟ ମହାଯନ୍ତ୍ରକୁ ଜଳରେ ଥିବା ଶିଶୁମାର (ଡଲଫିନ) ଆକୃତି ସଦୃଶ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଭାବେ ଧରି ଯୋଗଧାରଣାରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
Verse 5
यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥
ଏହି ଶିଶୁମାର ରୂପର ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଅଛି ଏବଂ ଦେହ କୁଣ୍ଡଳୀଭୂତ। ତାହାର ପୁଛର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଧ୍ରୁବଲୋକ ଅଛି; ପୁଛର ଦେହଭାଗରେ ପ୍ରଜାପତି, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଧର୍ମଙ୍କ ଲୋକ; ଏବଂ ପୁଛର ମୂଳଭାଗରେ ଧାତା ଓ ବିଧାତାଙ୍କ ଲୋକ। ଯେଉଁଠାରେ ତାହାର କଟି ମନାଯାଏ ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରା ଆଦି ସପ୍ତର୍ଷି ଅଛନ୍ତି। ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଘୁରୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳୀଦେହର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଭିଜିତ୍ ଠାରୁ ପୁନର୍ବସୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚୌଦ୍ଦ ନକ୍ଷତ୍ର, ଏବଂ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୁଷ୍ୟା ଠାରୁ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚୌଦ୍ଦ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମସଂଖ୍ୟା ଥିବାରୁ ଦେହ ସମତୁଳିତ। ତାହାର ପିଠିରେ ଅଜବୀଥୀ ନାମକ ତାରାଗଣ, ଏବଂ ଉଦରରେ ଆକାଶଗଙ୍ଗା (ମିଲ୍କି ୱେ) ଅଛି।
Verse 6
पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयो: श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयो: पश्चिमयो: पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासङ्ख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयो: कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥
ଶିଶୁମାର-ଚକ୍ରର କଟିର ଦକ୍ଷିଣ-ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୁନର୍ବସୁ ଓ ପୁଷ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ-ବାମ ପାଦରେ ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ଆଶ୍ଲେଷା, ନାସିକାରେ ଅଭିଜିତ୍ ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା, ନେତ୍ରରେ ଶ୍ରବଣା ଓ ପୂର୍ବାଷାଢ଼ା, କର୍ଣ୍ଣରେ ଧନିଷ୍ଠା ଓ ମୂଳା ଅଛି। ମଘାରୁ ଅନୁରାଧା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଠ ନକ୍ଷତ୍ର (ଦକ୍ଷିଣାୟନ) ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ପାଜରାରେ, ଏବଂ ମୃଗଶୀର୍ଷରୁ ପୂର୍ବଭାଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଠ (ଉତ୍ତରାୟନ) ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱର ପାଜରାରେ ପ୍ରତିଲୋମ କ୍ରମରେ ଅଛି। କାନ୍ଧରେ ଶତଭିଷା ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା।
Verse 7
उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥
ଶିଶୁମାରର ଉପର ଜହ୍ନୁରେ ଅଗସ୍ତି, ତଳ ଜହ୍ନୁରେ ଯମରାଜ, ଏବଂ ମୁଖରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି। ତାହାର ଉପସ୍ଥରେ ଶନି, ଗଳା ପଛର କକୁଦରେ ବୃହସ୍ପତି, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ହୃଦୟର ମଧ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରରେ ନାରାୟଣ ବିରାଜିତ। ମନରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ନାଭିରେ ଶୁକ୍ର, ସ୍ତନରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ଏବଂ ପ୍ରାଣ-ଅପାନରେ ବୁଧ ଅଛି। ଗଳାରେ ରାହୁ, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ କେତୁ (ଧୂମକେତୁ), ଏବଂ ରୋମକୂପରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତାରାଗଣ।
Verse 8
एतदु हैव भगवतो विष्णो: सर्वदेवतामयं रूपमहरह: सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥
ହେ ରାଜନ, ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶିଶୁମାରର ଦେହକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବାହ୍ୟ ରୂପ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ—ମନ ଓ ବାଣୀକୁ ସଂଯମ କରି—ଏହି ରୂପକୁ ନିରବରେ ଦର୍ଶନ କରି ଉପାସନା କର; ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ନମସ୍କାର କର: “ଜ୍ୟୋତିର୍ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ, କାଳସ୍ୱରୂପ, ଗ୍ରହଗତିର ଆଧାର, ଦେବମାନଙ୍କର ପତି, ମହାପୁରୁଷ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ।”
Verse 9
ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यत: स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥
ଗ୍ରହ, ଋକ୍ଷ, ତାରା ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ ଅଧିଦୈବିକ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ପାପହରଣକାରୀ—ଶିଶୁମାର-ଚକ୍ରରୂପ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଦେହ। ଯେ ଭକ୍ତ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ତ୍ରିକାଳ (ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସନ୍ଧ୍ୟା) ଉପାସନା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। କେବଳ ତ୍ରିକାଳ ଏହି ରୂପକୁ ନମସ୍କାର କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ପ୍ରତିକ ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ।
Frequently Asked Questions
Mahārāja Dhruva is the exemplary child devotee (previously narrated in Skandha 4) who attained a unique, enduring post by Viṣṇu’s grace. In SB 5.23, Dhruva-loka is central because it functions as the cosmic pivot (dhruva) around which stars and planets revolve, illustrating Sthāna (cosmic arrangement) and Poṣaṇa (divine maintenance) while honoring Dhruva’s bhakti as the spiritual reason behind his exalted station.
The chapter states that the luminaries revolve around Dhruva-loka due to the Supreme Lord’s arrangement, with kāla (the time factor) acting as the irresistible driver. Their relative positions—higher and lower—are compared to bulls yoked around a central post, indicating fixed orbits determined by karmic results and sustained by the mechanisms of material nature under divine sanction.
Śiśumāra-cakra is the astral configuration of stars, planets, and deities visualized as a coiled dolphin-like form. The Bhāgavatam presents it as the external form of Lord Viṣṇu, with nakṣatras and grahas positioned on specific limbs and organs, and Nārāyaṇa situated in the heart—making the cosmos itself a meditative icon of Vāsudeva.
Because it is “actually visible” as the night-sky arrangement, it provides a concrete support for dhyāna. The text frames this visibility as an aid for fixing the mind on Vāsudeva, transforming observation of cosmic order into remembrance of the Supreme Person who governs time and movement.
The chapter prescribes thrice-daily worship with a mantra addressing the Lord as time (kāla-rūpa), the resting place of planets, and master of the demigods, offering obeisances and meditation. It promises purification: chanting and worship three times daily frees one from sinful reactions, and even offering obeisances or remembering this form three times daily destroys recent sinful activities.