Adhyaya 19

Verse 1

श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! କିମ୍ପୁରୁଷ-ବର୍ଷରେ ପରମଭାଗବତ ହନୁମାନ ସେଠାର କିମ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତିସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ, ସୀତାଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତି, ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରଣସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରମି ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 2

आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपश‍ृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥

ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣଙ୍କ ସହ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଭଗବାନ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା-କୀର୍ତ୍ତି ସଦା ଗାନ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଓ କିମ୍ପୁରୁଷ-ବର୍ଷର ମୁଖ୍ୟ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ସେହି ମହିମାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ନିରନ୍ତର ଶୁଣନ୍ତି; ହନୁମାନ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗାନ କରନ୍ତି।

Verse 3

ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥

ଓଁ—ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆର୍ୟମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ଶୀଳ ଓ ବ୍ରତର ଆଶ୍ରୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶିକ୍ଷିତ-ସଂୟମିତ ଆତ୍ମା, ଲୋକର ଆଦର୍ଶ ଉପାସ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସାଧୁଗୁଣ ପରୀକ୍ଷାକାରୀ କସୋଟିସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଦେବ, ମହାପୁରୁଷ, ମହାରାଜ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 4

यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥

ଯେ ପରମେଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ବିଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭବ-ସ୍ୱରୂପ, ନିଜ ତେଜରେ ଗୁଣବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି, ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ମାତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ—ସେ ନାମ-ରୂପ ଓ ଅହଂକାରାତୀତ; ମୁଁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେଉଛି।

Verse 5

मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन: सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥

ହେ ବିଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ମର୍ତ୍ୟାବତାର କେବଳ ରାକ୍ଷସବଧ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ/ପତ୍ନୀକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭୋଗ ଅନେକ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଯିଏ ସ୍ୱାତ୍ମାରେ ରମଣ କରୁଥିବା ଈଶ୍ୱର, ସେଠାରେ ସୀତାହରଣଜନିତ ବିପଦ ଅନ୍ୟଥା କିପରି?

Verse 6

न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम: सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥

ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଲୋକୀରେ କାହା ସହିତ ଆସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି; ସେ ଆତ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କର ପରମ ସୁହୃଦ। ତେଣୁ ପତ୍ନୀବିୟୋଗରେ ସେ ଶୋକଗ୍ରସ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ; ସୀତା କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ଅସମ୍ଭବ।

Verse 7

न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ्‌न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥

ମହାନ କୁଳଜନ୍ମ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ବାକ୍ଚାତୁର୍ଯ୍ୟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଜାତି-ଆକୃତି—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଖ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ନହେଲେ, ଏସବୁ ନଥିବା ଆମେ ବନବାସୀଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ପ୍ରଭୁ କିପରି ମିତ୍ର କରିଥାନ୍ତେ?

Verse 8

सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥

ଏହେତୁ ଦେବ ହେଉ କି ଅସୁର, ବାନର ହେଉ କି ମନୁଷ୍ୟ—ଯିଏ ଭକ୍ତଙ୍କ ଅଳ୍ପ ସେବାକୁ ମଧ୍ୟ କୃତଜ୍ଞତାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ମନୁଜାକୃତିରେ ପ୍ରକଟ ହରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସର୍ବାତ୍ମନା ଭଜନ କରୁ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ କୋସଲବାସୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦିବ୍ୟ ଧାମ—ବୈକୁଣ୍ଠ—କୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 9

भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥

ଭାରତବର୍ଷରେ ଭଗବାନ ନର-ନାରାୟଣ ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଓ ଅହଂକାର-ଶମନ ଶିଖାଇ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପ କରି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ପଥ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 10

तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥

ଭଗବାନ ନାରଦ ଭାରତବର୍ଷର ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସହ ପରମଭକ୍ତିଭାବରେ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗ୍ନ ରହନ୍ତି। ଭଗବଦୁକ୍ତ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁଙ୍କୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 11

ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥

ଓଁ— ଶମଶୀଳ, ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ ଓ ଅହଂକାରରହିତ ଭଗବାନ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ସେ ଅକିଞ୍ଚନମାନଙ୍କର ଧନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମହଂସମାନଙ୍କର ପରମଗୁରୁ ଓ ଆତ୍ମାରାମମାନଙ୍କର ଅଧିପତି— ତାଙ୍କୁ ନମୋ ନମଃ।

Verse 12

गायति चेदम्— कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न द‍ृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥

ନାରଦ ଏହିପରି ଗାନ କରନ୍ତି— ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କର୍ତ୍ତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ନ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଦେହରେ ଥିବା ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୁଖ, ପିଆସ, କ୍ଲାନ୍ତି ଆଦି ଦେହଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ; ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟବିଷୟର ଗୁଣରେ ମଲିନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ— ସେହି ଅସକ୍ତ, ନିର୍ମଳ, ବିବିକ୍ତ ସାକ୍ଷୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 13

इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥

ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ! ଯୋଗନୈପୁଣ୍ୟର ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆତ୍ମଜ୍ଞ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଛନ୍ତି— ଅନ୍ତକାଳରେ ଯୋଗୀମାନେ ଦୁଷ୍କଲେବର ତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ଗୁଣ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତିରେ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହାହିଁ ଯୋଗର ପରମ ସିଦ୍ଧି।

Verse 14

यथैहिकामुष्मिककामलम्पट: सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥

ଯେଉଁ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର ଓ ଧନ ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କେବଳ ବୃଥା ଶ୍ରମ ଅଟେ।

Verse 15

तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ ଅଧୋକ୍ଷଜ! ତୁମର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆମ୍ଭେମାନେ ଏହି ଶରୀରରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବରେ ଆବଦ୍ଧ। ଦୟାକରି ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମ୍ଭେ ଏହି କଠିନ ବନ୍ଧନକୁ ଛିନ୍ନ କରି ତୁମଠାରେ ମନ ସ୍ଥିର କରିପାରିବୁ।

Verse 16

भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥

ଭାରତବର୍ଷରେ ଅନେକ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ରହିଛି। ମଳୟ, ମଙ୍ଗଳପ୍ରସ୍ଥ, ମୈନାକ, ତ୍ରିକୂଟ, ଋଷଭ, କୂଟକ, କୋଲ୍ଲକ, ସହ୍ୟ, ଦେବଗିରି, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଶ୍ରୀଶୈଳ, ବେଙ୍କଟ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ବାରିଧାର, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷଗିରି, ପାରିଯାତ୍ର, ଦ୍ରୋଣ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ, ରୈବତକ, କକୁଭ, ନୀଳ, ଗୋକାମୁଖ, ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳ ଓ କାମଗିରି ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ ଅଟେ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ପର୍ବତରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।

Verse 17

एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती द‍ृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्‍वृधा वितस्ता असिक्नी विश्‍वेति महानद्य: ॥ १८ ॥

ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଓ ଶୋଣ ନଦ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଚନ୍ଦ୍ରବସା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ଅବଟୋଦା, କୃତମାଳା, ବୈହାୟସୀ, କାବେରୀ, ବେଣୀ, ପୟସ୍ୱିନୀ, ଶର୍କରାବର୍ତ୍ତା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, କୃଷ୍ଣାବେଣ୍ୟା, ଭୀମରଥୀ, ଗୋଦାବରୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ତାପୀ, ରେବା, ସୁରସା, ନର୍ମଦା, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ମହାନଦୀ, ବେଦସ୍ମୃତି, ଋଷିକୁଲ୍ୟା, ତ୍ରିସାମା, କୌଶିକୀ, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, ଗୋମତୀ, ସରଯୂ, ରୋଧସ୍ୱତୀ, ସପ୍ତବତୀ, ସୁଷୋମା, ଶତଦ୍ରୂ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ମରୁଦ୍ୱୃଧା, ବିତସ୍ତା, ଅସିକ୍ନୀ ଓ ବିଶ୍ୱା। ଭାରତବର୍ଷର ଅଧିବାସୀମାନେ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 18

एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती द‍ृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्‍वृधा वितस्ता असिक्नी विश्‍वेति महानद्य: ॥ १८ ॥

ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଓ ଶୋଣ ନଦ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଚନ୍ଦ୍ରବସା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ଅବଟୋଦା, କୃତମାଳା, ବୈହାୟସୀ, କାବେରୀ, ବେଣୀ, ପୟସ୍ୱିନୀ, ଶର୍କରାବର୍ତ୍ତା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, କୃଷ୍ଣାବେଣ୍ୟା, ଭୀମରଥୀ, ଗୋଦାବରୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ତାପୀ, ରେବା, ସୁରସା, ନର୍ମଦା, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ମହାନଦୀ, ବେଦସ୍ମୃତି, ଋଷିକୁଲ୍ୟା, ତ୍ରିସାମା, କୌଶିକୀ, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, ଗୋମତୀ, ସରଯୂ, ରୋଧସ୍ୱତୀ, ସପ୍ତବତୀ, ସୁଷୋମା, ଶତଦ୍ରୂ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ମରୁଦ୍ୱୃଧା, ବିତସ୍ତା, ଅସିକ୍ନୀ ଓ ବିଶ୍ୱା। ଭାରତବର୍ଷର ଅଧିବାସୀମାନେ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 19

अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥

ଏହି ଭାରତବର୍ଷରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପୂର୍ବକର୍ମ ଅନୁସାରେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣଭେଦରେ ଶ୍ୱେତ, ଲୋହିତ ଓ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱଭାବ ପାଆନ୍ତି। କେହି ଦିବ୍ୟ, କେହି ସାଧାରଣ ମାନବ, କେହି ନରକଗତି ପାଆନ୍ତି। ସଦ୍ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ-ଚତୁରାଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁସେବାରେ ଶିକ୍ଷା ମିଳିଲେ ଜୀବନ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।

Verse 20

योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥

ସର୍ବଭୂତାତ୍ମା ବାସୁଦେବ ପରମାତ୍ମା—ମନ, ବାଣୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅତୀତ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଓ ନିର୍ଲେପ—ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିଯୋଗ ହିଁ ମୁକ୍ତିର ସତ୍ୟ ପଥ। ନାନା କର୍ମଗତିରେ ବନ୍ଧା ଅବିଦ୍ୟାର ଗ୍ରନ୍ଥି ଯେତେବେଳେ ମହାପୁରୁଷ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ସାଧକ କ୍ରମେ ପ୍ରଭୁସେବାରେ ଲଗି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।

Verse 21

एतदेव हि देवा गायन्ति— अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥

ଦେବତାମାନେ ଗାଆନ୍ତି—ଆହୋ! ଏମାନେ କେତେ ଶୁଭ କର୍ମ କରିଥିବେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ହରି ଏମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବେ; ତେଣୁ ଭାରତଭୂମିରେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ମିଳିଛି, ଯାହା ମୁକୁନ୍ଦସେବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାରତବର୍ଷରେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ପାଇ ଭକ୍ତି କରିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁ; କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ତ ଆଗରୁ ହିଁ ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ।

Verse 22

किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥

ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି—କଠିନ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ବ୍ରତ ଓ ଦାନ ଆଦି କରି ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗର ଏହି ପଦ ପାଇଛୁ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ? ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ଅତିଶୟ ଉତ୍ସବରୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମୃତି ପ୍ରାୟ ହରାଇଯାଏ।

Verse 23

कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन: सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥

କଳ୍ପାୟୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ସ୍ଥାନଜୟ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଭବରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ କ୍ଷଣାୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତଭୂମିର ଜୀବନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କାରଣ ଏଠାରେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ମନସ୍ୱୀ ମର୍ତ୍ୟ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତି କରେ ଏବଂ ଭୟହୀନ ପଦ—ବୈକୁଣ୍ଠ—ପାଏ; ସେଠାରେ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ, ଦେହରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।

Verse 24

न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा: सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥

ଯେଉଁଠି ବୈକୁଣ୍ଠକଥାର ଅମୃତଧାରା ବହେ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେହି ପୁଣ୍ୟଧାରାର ତଟେ ସାଧୁ-ଭାଗବତ ଭକ୍ତମାନେ ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞେଶ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରୁଥିବା ସଙ୍କୀର୍ତନ-ଯଜ୍ଞର ମହୋତ୍ସବ ନାହିଁ—ସେ ସ୍ଥାନ, ଦେବଲୋକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେବ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 25

प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥

ଏଠାରେ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇଥିବା ଜୀବମାନେ, ଜ୍ଞାନ-କର୍ମର ସାଧନସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପୁନର୍ଭବ ପାଇଁ ଭକ୍ତିରେ ଯତ୍ନ ନ କରିଲେ—ସେମାନେ ଅସାବଧାନ ବନଚର ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ପରି ପୁଣି ବନ୍ଧନକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 26

यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्‌नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାମରେ ଭାଗେ ଭାଗେ ହବି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ସେହି ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଂଶମାନଙ୍କୁ ହିଁ ପୂଜନ୍ତି। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଆହୂତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଇଚ୍ଛିତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 27

सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥

ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ଅର୍ଥନା କରେ, ପ୍ରଭୁ ସେହିଟି ସତ୍ୟରେ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦେଲେ ପୁଣିପୁଣି ଅଧିକ ଅର୍ଥନା ଜନ୍ମିବ, ସେପରି ଦାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତଥାପି ଭକ୍ତ ଚାହୁଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ କମଳପାଦର ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତି—ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରେ। ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ବିଶେଷ କୃପା।

Verse 28

यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद् वर्षे हरिर्यद्भ‍जतां शं तनोति ॥ २८ ॥

ହେ ଅଜନାଭ! ଯଜ୍ଞ, ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନର ଫଳରେ ଆମେ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଭୋଗୁଛୁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଏକଦିନ ସମାପ୍ତ ହେବ। ଯଦି ଆମ ପୁଣ୍ୟର କିଛି ଅବଶେଷ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଭାରତବର୍ଷରେ ପୁଣି ମାନବଜନ୍ମ ମିଳୁ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କମଳପାଦ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବୁ; କାରଣ ହରି ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ଆସି ଭଜତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ବଢ଼ାନ୍ତି।

Verse 29

श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्‍वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भ‍िरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, କେତେକ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମତରେ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ଚାରିପାଖରେ ଆଠଟି ଉପଦ୍ୱୀପ ଅଛି। ମହାରାଜ ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ହରାଇଥିବା ଅଶ୍ୱକୁ ଖୋଜି ଧରାକୁ ସବୁଦିଗରେ ଖୋଦିଥିଲେ; ସେହିପରି ଏହି ଆଠଟି ସଂଲଗ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ନାମ—ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପ୍ରସ୍ଥ, ଚନ୍ଦ୍ରଶୁକ୍ଲ, ଆବର୍ତ୍ତନ, ରମଣକ, ମନ୍ଦରହରିଣ, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ, ସିଂହଲ ଓ ଲଙ୍କା।

Verse 30

श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्‍वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भ‍िरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥

ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଏହିପରି—ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପ୍ରସ୍ଥ, ଚନ୍ଦ୍ରଶୁକ୍ଲ, ଆବର୍ତ୍ତନ, ରମଣକ, ମନ୍ଦରହରିଣ, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ, ସିଂହଲ ଓ ଲଙ୍କା; ଏହିମାନେ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରିଥିବା ଉପଦ୍ୱୀପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 31

एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥

ହେ ଭାରତବଂଶ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା! ଯେପରି ମୋତେ ଉପଦେଶ ମିଳିଛି, ସେହିପରି ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା ଭାରତବର୍ଷ ଓ ସଂଲଗ୍ନ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ବିଭାଗକୁ ମୁଁ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି।