Adhyaya 17

Verse 1

श्रीशुक उवाच तत्र भगवत: साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्त:प्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भ‍गवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहु: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ବଲି ମହାରାଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନଦେବ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ବାମ ପାଦ ବିସ୍ତାର କଲେ, ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିର ନଖ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆବରଣ ଭେଦି ଏକ ଛିଦ୍ର ହେଲା; ସେହି ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କାରଣସମୁଦ୍ରର ପବିତ୍ର ଜଳଧାରା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଗଙ୍ଗା ହେଲା। ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣପଦ୍ମ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ହେବାରୁ, ସେଠାରେ ଥିବା ଅରୁଣ ରେଣୁର ସ୍ପର୍ଶରେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ସୁନ୍ଦର ରକ୍ତିମ-ଗୋଲାପୀ ଆଭା ପାଇଲା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପମଲ ନାଶ ପାଏ, ତଥାପି ଗଙ୍ଗା ସଦା ନିର୍ମଳ; ତେଣୁ ସେ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପରେ ହଜାର ଯୁଗର ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ଗଙ୍ଗା ଧ୍ରୁବଲୋକରେ ଅବତରିଲା; ଏହିକାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଧ୍ରୁବଲୋକକୁ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦ’ କହନ୍ତି।

Verse 2

यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भ‍‌क्‍तियोगेन द‍ृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्‌मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥

ସେଠାରେ ବୀରବ୍ରତୀ ଉତ୍ତାନପାଦପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ପରମ ଭାଗବତ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣପଦ୍ମକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳିତ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗାଜଳକୁ କୁଳଦେବତାଙ୍କ ଚରଣୋଦକ ଭାବେ ଜାଣି, ସେ ନିଜ ଧ୍ରୁବଲୋକରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପରମ ଆଦରରେ ଶିରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହୃଦୟଗଭୀରେ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତିଯୋଗ ଦୃଢ଼ ହେବାରୁ ସେ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ବିହ୍ୱଳ; ଅର୍ଧଖୋଲା ନୟନରୁ ନିର୍ମଳ ଅଶ୍ରୁ ବହେ ଏବଂ ସର୍ବାଙ୍ଗେ ରୋମାଞ୍ଚ ଜାଗେ।

Verse 3

तत: सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥

ତାପରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଜାଣିଥିବା ସପ୍ତ ଋଷି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଜଳକୁ ନିଜ ଜଟାଜୁଟରେ ବହୁମାନରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଷ୍କର୍ଷ କରିଛନ୍ତି—ସର୍ବାତ୍ମା ବାସୁଦେବ ଭଗବାନଙ୍କଠାରେ ଅନୁପରତ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଲାଭ ହେବା ହିଁ ତପସ୍ୟାର ପରମ ସିଦ୍ଧି ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମ୍ପଦ। ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ଭକ୍ତି ପାଇ ସେମାନେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଆଦି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ, ଏପରିକି ବ୍ରହ୍ମଲୟ ରୂପ ମୁକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ, ତୃଣସମ ଭାବେ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ପରମ ଭାବନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଭକ୍ତିକୁ ଜୀବନସିଦ୍ଧି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 4

ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥

ତାପରେ ଧ୍ରୁବଲୋକ ସମୀପର ସପ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଗଙ୍ଗାଜଳ ଦେବଯାନର ଆକାଶପଥରେ ଅନେକ ସହସ୍ରକୋଟି ଦିବ୍ୟ ବିମାନ-ସମୂହରେ ସଙ୍କୁଳ ହୋଇ ଅବତରେ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ଆବୃତ କରି ଶେଷରେ ମେରୁଶିଖର ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମସଦନରେ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 5

तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥

ସେଠାରେ ମେରୁଶିଖର ଉପରେ ଗଙ୍ଗା ଚାରି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଚାରି ନାମରେ ଚାରି ଦିଗକୁ ବେଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ନଦନଦୀପତି ସମୁଦ୍ରରେ ହିଁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଇ ଚାରି ଶାଖା—ସୀତା, ଅଲକନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଭଦ୍ରା।

Verse 6

सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽध: प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥

ସୀତା ନାମକ ଗଙ୍ଗାଶାଖା ବ୍ରହ୍ମସଦନରୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରି, କେସରାଚଳ ଆଦି ପର୍ବତଶିଖରରୁ ତଳକୁ ତଳକୁ ପ୍ରସ୍ରବଣ କରି, ମେରୁର କେସରସଦୃଶ ଶିଖରମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପତିତ ହୋଇ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତର ମୂର୍ଧାରେ ପଡ଼େ। ତାପରେ ମଧ୍ୟରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱବର୍ଷକୁ ସିଞ୍ଚିତ କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କ୍ଷାରସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 7

एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि चक्षु: प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥

ଏହିପରି ଗଙ୍ଗାର ‘ଚକ୍ଷୁ’ ନାମକ ଶାଖା ମାଲ୍ୟବାନ ପର୍ବତଶିଖରରୁ ପତିତ ହୋଇ କେତୁମାଳ-ବର୍ଷରେ ଅନବରତ ବେଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଲବଣସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 8

भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्‌गिरिशिखरमतिहाय श‍ृङ्गवत: श‍ृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥

ଗଙ୍ଗାର ‘ଭଦ୍ରା’ ନାମକ ଶାଖା ମେରୁର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ କ୍ରମେ କୁମୁଦ, ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗବାନ ପର୍ବତଶିଖରରେ ପତିତ ହୁଏ; ପରେ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଲବଣସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 9

तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्ब‍हूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्‍नानार्थं चागच्छत: पुंस: पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥

ସେହିପରି ଗଙ୍ଗାର ‘ଅଲକନନ୍ଦା’ ନାମକ ଶାଖା ବ୍ରହ୍ମସଦନର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଅନେକ ପର୍ବତଶିଖର ଅତିକ୍ରମ କରି, ତୀବ୍ର ବେଗରେ ହେମକୂଟ ଓ ହିମକୂଟ ପର୍ବତଶିଖରରେ ପତିତ ହୁଏ। ପରେ ଭାରତ-ବର୍ଷକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଲବଣସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସୁଥିବା ଲୋକ ଧନ୍ୟ; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସହଜରେ ମିଳେ।

Verse 10

अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितर: शतश: ॥ १० ॥

ଏହାଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷରେ ବଡ଼-ଛୋଟ ଅନେକ ନଦ-ନଦୀ ଅଛି; ସେମାନେ ମେରୁ ଆଦି ପର୍ବତମାନଙ୍କର କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପରି ଶତଶଃ ଶାଖାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 11

तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥

ନଅଟି ବର୍ଷମଧ୍ୟରେ ଭାରତ-ବର୍ଷକୁ ମାତ୍ର କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ପଣ୍ଡିତ ଓ ସାଧୁଜନ କହନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ଆଠଟି ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରୁ ଫେରିଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନମାନଙ୍କର ଅବଶିଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଭୋଗସ୍ଥାନ—ଭୂମିର ସ୍ୱର୍ଗସଦୃଶ ପଦ—ଅଟେ।

Verse 12

एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भ कलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसम: कालो वर्तते ॥ १२ ॥

ଏହି ଆଠଟି ବର୍ଷରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଭୂମି-ଗଣନାରେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ। ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ଦେବତୁଲ୍ୟ, ଦଶହଜାର ହାତୀ ସମ ବଳବାନ ଏବଂ ବଜ୍ର ପରି ଦୃଢ଼ ଦେହଧାରୀ। ଯୌବନ ଅତି ରମଣୀୟ; ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଦୀର୍ଘକାଳ ମହାରତି-ସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଭୋଗବର୍ଷ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ବର୍ଷ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହେ, ସେତେବେଳେ ପତ୍ନୀ ଗର୍ଭଧାରଣ କରେ। ସେଠାର ସୁଖମାନ ତ୍ରେତାଯୁଗ ସମାନ।

Verse 13

यत्र ह देवपतय: स्वै: स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणा: सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलता विटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदै: सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोद‍ृष्टय: स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥

ସେହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂଭାଗରେ ଦେବପତିମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଗଣନାୟକମାନଙ୍କ ସହିତ ମହାସମ୍ମାନରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଋତୁଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ, ଫଳ ଓ କୋମଳ କିସଲୟର ଶୋଭାରେ ନମିଥିବା ଲତା-ବୃକ୍ଷ ଓ ବୃକ୍ଷସମୂହ ରୁଚିର କାନନ ଓ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୋଭାୟିତ କରେ। ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାପର୍ବତମାନଙ୍କ ଦ୍ରୋଣୀରେ ନିର୍ମଳ ଜଳର ବିଶାଳ ସରୋବର ଅଛି; ତାହାରେ ନବବିକଶିତ ବିଭିନ୍ନ କମଳର ସୁଗନ୍ଧରେ ରାଜହଂସ, ବତକ, ଜଳକୁକ୍କୁଟ, କାରଣ୍ଡବ, ସାରସ, ଚକ୍ରବାକ ଆଦି ଉଲ୍ଲସିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଭୃଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନ ମୁଖରିତ ହୁଏ। ସେହି ସରୋବରତଟରେ ସେମାନେ ଜଳକ୍ରୀଡା ଆଦି ବିଚିତ୍ର ବିନୋଦରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଦେବାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡା-ହାସ-ବିଲାସମୟ କାମଦୃଷ୍ଟି ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷେ; ସେବକମାନେ ଚନ୍ଦନଲେପ ଓ ପୁଷ୍ପମାଳା ନିତ୍ୟ ଯୋଗାନ୍ତି—ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ଆକର୍ଷଣରେ ରମନ୍ତି।

Verse 14

नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुष: पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४ ॥

ଏହି ନଅଟି ବର୍ଷର ସମସ୍ତ ଭୂଭାଗରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରିବା ପାଇଁ ମହାପୁରୁଷ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ—ଏହି ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ରୂପେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସନ୍ନିହିତ ରହି ତାଙ୍କର ସେବା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 15

इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्या: शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यत: स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥

ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଇଲାବୃତ-ବର୍ଷରେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଭଗବାନ ଭବ (ଶିବ) ଅଟନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଭବାନୀ (ଦୁର୍ଗା) ନିଜ ଶାପର କାରଣ ଜାଣନ୍ତି; ଯେ କେହି ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀଭାବ ପାଏ। ଏହାକୁ ମୁଁ ପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

Verse 16

भवानीनाथै: स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मन: सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उप-धावति ॥ १६ ॥

ଇଲାବୃତ-ବର୍ଷରେ ଭଗବାନ ଶିବ ଭବାନୀଙ୍କ ଦଶ ଅର୍ବୁଦ (ଦଶ ବିଲିୟନ) ଦାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଘେରାଯାଇ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି—ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣ—ମଧ୍ୟରେ ଚତୁର୍ଥ ବିସ୍ତାର ସଙ୍କର୍ଷଣ। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୌତିକ ଜଗତରେ ସଂହାରକାର୍ଯ୍ୟ ତମୋଗୁଣ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଥିବାରୁ ‘ତାମସୀ’ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପରିଚିତ। ଶିବ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସଙ୍କର୍ଷଣ ହିଁ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଦିକାରଣ; ତେଣୁ ସେ ସମାଧିରେ ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିମ୍ନଲିଖିତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଧାଉଛନ୍ତି।

Verse 17

श्रीभगवानुवाच ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥ १७ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ॐ, ମହାପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ଅନନ୍ତ, ଅଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ନମଃ।

Verse 18

भजे भजन्यारणपादपङ्कजंभगस्य कृत्‍स्‍नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनंभवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ପଦପଙ୍କଜକୁ ଭଜେ; ଆପଣ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାରୁ ଆପଣ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି; ଆପଣ ଭବବନ୍ଧନ ହରନ୍ତି, ଅଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଭବରେ ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି। ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଦାସ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 19

न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि-र्निरीक्षतो ह्यण्वपि द‍ृष्टिरज्यते । ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसांकस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मन: ॥ १९ ॥

ଆମେ କ୍ରୋଧର ବେଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନାହିଁ; ତେଣୁ ବିଷୟ ଦେଖିଲେ ରାଗ‑ଦ୍ୱେଷ ଅଟଳ। କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱର ଏପରି ନୁହେଁ—ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ଜଗତକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଣୁମାତ୍ର ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ଚାହେ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଶରଣ ନିଅ; ତେବେ ସେ ବିଜୟୀ ହେବ।

Verse 20

असद्‍दृशो य: प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचन: । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रियायत्पादयो: स्पर्शनधर्षितेन्द्रिया: ॥ २० ॥

ଅଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମାୟାବଶେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଦ୍ୟପାନୀର ପରି ଲାଲ ଦିଶେ; ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି କ୍ରୋଧରୁ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦିଶନ୍ତି—କିନ୍ତୁ ଏହା ମାୟା ମାତ୍ର। ସର୍ପଦାନବର ପତ୍ନୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ପୂଜାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତଥାପି ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅଚଳ ରହିଲେ, କାରଣ ସେ ସମଦୃଷ୍ଟି। ତେବେ କିଏ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜିବ ନାହିଁ?

Verse 21

यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमंत्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषय: । न वेद सिद्धार्थमिव क्‍वचित्स्थितंभूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॒ ॥ २१ ॥

ଶିବ ଆଉ କହିଲେ—ମହର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର ମୂଳ ବୋଲି ମାନନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଏହି କ୍ରିୟାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସତ୍ୟରେ ଅସଂପୃକ୍ତ; ତେଣୁ ସେ ‘ଅନନ୍ତ’। ଶେଷ ଅବତାରରେ ସେ ସହସ୍ର ଫଣାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କୁ ସୋରିଷ ଦାଣା ପରି ମଧ୍ୟ ଭାରୀ ଲାଗେ ନାହିଁ। ତେବେ ସିଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା କିଏ ତାଙ୍କୁ ଭଜିବ ନାହିଁ?

Verse 22

यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥

ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ମହାନ ଗୁଣମୟ ଦେହଧାରୀ, ରଜୋଗୁଣ-ପ୍ରଧାନ ବୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ରୟ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ମୁଁ ରୁଦ୍ର, ବୈକାରିକ ଅହଂକାରରୂପେ ଜନ୍ମିଲି; ନିଜ ତେଜରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତେଣୁ ଯାହାଙ୍କ ବଶରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ—ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧା ପକ୍ଷୀ ପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ। କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟ ସମ୍ଭବ; ସେଇ ପରମ ସତ୍ତାକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 23

यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥

ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଇ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କ ବଶରେ ଅଛୁ, ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧା ପକ୍ଷୀ ପରି। ମହାନ ଅହଂକାର, ବୈକୃତ-ତାମସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନ—ଏସବୁ ଆମେ କେବଳ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସୃଷ୍ଟି କରୁ; ତେଣୁ ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 24

यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणींमायां जनोऽयं गुणसर्गमोहित: । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसातस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟା କର୍ମର ପର୍ବପର୍ବରେ ଏହି ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧି ଗୁଣସୃଷ୍ଟିରେ ମୋହିତ କରେ; ତେଣୁ ସେ ତାହାରୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣର ସହଜ ଉପାୟ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ଉଦୟ-ବିଲୟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।