Adhyaya 13

Verse 1

ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मद‍ृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ହେ ରାଜା ରହୂଗଣ, ଜୀବ ମାୟାର ବଶରେ ପଡ଼ି ଏହି ଦୁରତ୍ୟୟ ସଂସାରପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତ୍ରିଗୁଣ ପ୍ରଭାବରୁ ସେ କର୍ମଫଳର ତିନି ରୂପ—ଶୁଭ, ଅଶୁଭ, ମିଶ୍ର—ମାତ୍ର ଦେଖେ ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷବାଦରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ଲାଭ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ବଣିକ ପରି ସେ ଭବାଟବୀରେ ଦିନ-ରାତି ଭ୍ରମଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଉନାହିଁ।

Verse 2

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव: सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥

ହେ ନରଦେବ, ଏହି ଭବାଟବୀରେ ଛଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦସ୍ୟୁ ଅଛନ୍ତି; ବଣିକ ସଦୃଶ ବଦ୍ଧଜୀବକୁ ସେମାନେ ବଳପୂର୍ବକ କୁପଥରେ ନେଇ ଲୁଟିନେଉଛନ୍ତି। ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଭେଡ଼ିଆ ରକ୍ଷକଙ୍କ ହାତରୁ ମେମେଣାକୁ ଛିନିନେଏ, ସେପରି ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁତ୍ରାଦି ଗୋମାୟୁ ପରି ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରମତ୍ତ ଗୃହସ୍ଥକୁ ନାନାପ୍ରକାରେ ଲୁଟିନେଉଛନ୍ତି।

Verse 3

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्‍वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्‍वचित्‍क्‍वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥

ଏହି ଭବ-ବନରେ ଲତା, ତୃଣ ଓ ଝାଡ଼ିର ଘନ ଗହ୍ୱର ଅଛି; ସେଠାରେ କଠୋର ଦଂଶ ଥିବା ମଶା (ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ ଲୋକ) ଜୀବକୁ ସଦା ଉପଦ୍ରବ କରନ୍ତି। କେବେ ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗନ୍ଧର୍ବପୁର ପରି ମୃଗତୃଷ୍ଣା-ମହଲ ଦେଖେ, କେବେ ଆକାଶର ଉଲ୍କା ପରି କ୍ଷଣିକ ଭୂତଛାୟା ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।

Verse 4

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्‍वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସଂସାର-ଅଟବୀର ପଥରେ ଗୃହ, ଧନ, ସ୍ୱଜନ ଆଦିରେ ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ମୋହିତ ବଣିକ ସିଦ୍ଧି ଖୋଜି ଏଠୁ ସେଠୁ ଧାଉଛି। କେବେ କେବେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ଧୂଳି ତା’ର ଆଖି ଢାକିଦିଏ—ଅର୍ଥାତ୍ କାମବଶେ, ବିଶେଷକରି ପତ୍ନୀର ରଜଃକାଳରେ ତା’ର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଦିଗ ଜାଣେନାହିଁ।

Verse 5

अद‍ृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्‍वचित् ॥ ५ ॥

ସଂସାର-ଅଟବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବଦ୍ଧଜୀବ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀର କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କାନବେଦନା ପାଏ। କେବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ କଟୁବାକ୍ୟ ପରି ଉଲୁକର ଡାକ ତା’ର ଅନ୍ତରକୁ ବ୍ୟଥିତ କରେ। ଭୁଖରେ ଆର୍ଦ୍ରିତ ହୋଇ ଫଳ-ଫୁଲ ନଥିବା ଅପୁଣ୍ୟବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କଷ୍ଟ ଭୋଗେ। ଜଳ ଚାହିଁ ମରୀଚିକା-ଜଳ ପଛେ ଧାଉଛି।

Verse 6

क्‍वचिद्वितोया: सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्‍वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्‍व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥

କେବେ ସେ ଅଳ୍ପଜଳ ନଦୀରେ ଝାପ ଦେଉଛି; କେବେ ଧାନ୍ୟାଭାବରେ ନିରାଶ ହୋଇ ଦାନହୀନ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରୁ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଛି। କେବେ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନର ଦାବାଗ୍ନି ପରି ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଆଉ କେବେ ଭାରୀ କର ନାମରେ ରାଜାମାନେ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ ଧନ ହରଣ କଲେ ସେ ନିର୍ବିଦ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 7

शूरैर्हृतस्व: क्‍व च निर्विण्णचेता: शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्‍वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट: प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥

କେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ କିମ୍ବା ଲୁଟିତ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଏ। ତେବେ ତା’ର ଚିତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିରାଶ ହୁଏ; ଶୋକ କରି କରି କେବେ କେବେ ମୂର୍ଛାସଦୃଶ ହୋଇ କ୍ଲେଶରେ ପଡ଼େ। ଆଉ କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି ଏକ ଭବ୍ୟ ନଗର କଳ୍ପନା କରି—ପରିବାର ଓ ଧନ ସହ ସୁଖୀ ହେବି—ବୋଲି କ୍ଷଣମାତ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ସୁଖ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର।

Verse 8

चलन् क्‍वचित्कण्टकशर्कराङ्‌घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित: कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥

କେବେ ଚାଲିବାବେଳେ କଣ୍ଟକ ଓ ଶର୍କରା ତା’ର ପାଦକୁ ବିଦ୍ଧ କରେ; ପର୍ବତ ଚଢ଼ିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ପାଦରକ୍ଷା ନଥିବାରୁ ସେ ମନମରା ହୋଇ ରହିଯାଏ। ଆଉ କେବେ ପରିବାରାସକ୍ତ ଗୃହସ୍ଥ ଭୁଖ ଆଦି ଅନ୍ତର୍ଦାହରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ନିଜ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରେ।

Verse 9

क्‍वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्‍व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥

ଭୌତିକ ଅରଣ୍ୟରେ କେବେ କେବେ ଜୀବ ଅଜଗର ଦ୍ୱାରା ଗିଳାଯାଏ କିମ୍ବା ଚାପି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ସେ ମୃତଦେହ ପରି, ଚେତନା ଓ ଜ୍ଞାନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହେ। କେବେ କେବେ ଅନ୍ୟ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ତାକୁ ଦଂଶେ। ନିଜ ଚେତନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ନରକଜୀବନର କୂପରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଉଦ୍ଧାର ଆଶା ନଥାଏ।

Verse 10

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥

କେବେ କେବେ ତୁଚ୍ଛ କାମସୁଖ ପାଇଁ ମଣିଷ ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଘୁରେ। ସେଇ ଚେଷ୍ଟାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଜନମାନେ ତାକୁ ଅପମାନିତ ଓ ଦଣ୍ଡିତ କରନ୍ତି—ଯେପରି ମଧୁ ନେବାକୁ ଛତା ପାଖକୁ ଯାଇ ମହୁମାଛିର ଆକ୍ରମଣ ହୁଏ। କେବେ କେବେ ବହୁ ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ଅନ୍ୟ ନାରୀକୁ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେଇ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟ ଲମ୍ପଟ ଜଣେ ବଳପୂର୍ବକ ଛିନିନେଇଯାଏ।

Verse 11

क्‍वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्‍वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥

କେବେ କେବେ ଜୀବ ଶୀତ, ତାପ, ପ୍ରବଳ ପବନ, ଅତିବର୍ଷା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରାକୃତିକ ବିଘ୍ନକୁ ପ୍ରତିକାର କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ। କେବେ କେବେ ବ୍ୟବସାୟିକ ଲେନଦେନରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଠକାଯାଏ। ଏଭଳି ଧନସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କପଟତାରୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ବିଦ୍ୱେଷ ଓ ବୈର ଜନ୍ମେ।

Verse 12

क्‍वचित्‍क्‍वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम: पारक्यद‍ृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥

ଭୌତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପଥରେ କେବେ କେବେ ମଣିଷ ଧନହୀନ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଘର, ଶୟ୍ୟା, ଆସନ-ସ୍ଥାନ ଓ ପରିବାରିକ ଭୋଗସୁଖ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହେନାହିଁ। ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧନ ଯାଚେ; କିନ୍ତୁ ଯାଚନାରେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ନହେଲେ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଧାର କିମ୍ବା ଚୋରି କରିବାକୁ ଚାହେ। ଏଭଳି ପରକ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରୁ ସେ ସମାଜରେ ଅପମାନ ପାଏ।

Verse 13

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥

ଧନ ଲେନଦେନରୁ ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତଣାପୋଡ଼ା ହୋଇ ଶେଷେ ବୈରରେ ପରିଣତ ହୁଏ। କେବେ କେବେ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ଭୌତିକ ପ୍ରଗତିର ପଥରେ ସହଯାତ୍ରୀ ହୋଇ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ କଷ୍ଟରେ ପରିଶ୍ରମ କରନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଧନାଭାବ କିମ୍ବା ରୋଗବାଧାରୁ ସେମାନେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ବିପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 14

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଭୌତିକ ଜୀବନର ଅରଣ୍ୟପଥରେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ପିତାମାତାକୁ ହରାଏ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନବଜାତ ସନ୍ତାନରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଭୌତିକ ପ୍ରଗତିର ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଶେଷେ ବିପନ୍ନ ହୁଏ; ତଥାପି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାରୁ ପାର ହେବାର ଉପାୟ କେହି ଜାଣେନାହିଁ।

Verse 15

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्‌व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥

ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ମନସ୍ବୀ ବୀର ସମଶକ୍ତି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ‘ଏହି ଭୂମି ମୋର’ ଏହି ଅଜ୍ଞାନରୁ ସେମାନେ ବୈର ବାନ୍ଧି ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣ ଦେଇଦିଅନ୍ତି। ତ୍ୟାଗାଶ୍ରମୀମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥକୁ ସେମାନେ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 16

प्रसज्जति क्‍वापि लताभुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्‍वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥

କେବେ କେବେ ଜୀବ ଏହି ଭୌତିକ ଅରଣ୍ୟରେ ଲତାର ଶାଖାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧୁର କୁହୁକୁହୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଆଉ କେବେ କେବେ ବନର ସିଂହଗର୍ଜନରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବକ, କଙ୍କ ଓ ଗୃଧ୍ର ସହିତ ସଖ୍ୟ କରେ।

Verse 17

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय: परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥

ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇ ଜୀବ କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ—ହଂସକୁଳ—ସଙ୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ଗୁରୁ ଓ ଉନ୍ନତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଳନ କରିପାରେନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ମଗ୍ନ ବାନରମାନଙ୍କ ପରି ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଫେରିଯାଏ; କାମ ଓ ମଦରେ ରମି ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ଭୋଗୀମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିଦେଖି ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିକଟ ହୁଏ।

Verse 18

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्‍वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥

ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଡାଳରୁ ଡାଳକୁ ଲାଫ ମାରୁଥିବା ବାନର ପରି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନର ବୃକ୍ଷରେ ଲାଭ ବିନା କେବଳ ମୈଥୁନସୁଖ ପାଇଁ ରମଣ କରି ନିଜ ବନ୍ଧନରେ ଅସହାୟ ରହେ। କେବେ କେବେ ପ୍ରମାଦରୁ ସେ ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗ ପରି ଗିରିକନ୍ଦରରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ପଛେ ମୃତ୍ୟୁରୂପୀ ଗଜର ଭୟ ଦେଖି ଲତାର ଟାଣିକୁ ଧରି ଅଟକି ରହିଯାଏ।

Verse 19

अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद: पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥

ହେ ଅରିନ୍ଦମ ରହୂଗଣ! ବଦ୍ଧ ଜୀବ କିଛିପରି ଆପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତିବଶେ ପୁଣି ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଷୟସୁଖ, ବିଶେଷକରି କାମଭୋଗ, ଉପଭୋଗ କରେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିର ମୋହରେ ସେ ସଂସାର-ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସତ୍ୟ ହିତ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 20

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥

ହେ ରହୂଗଣ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଷୟାକର୍ଷଣର ପଥରେ ବାହ୍ୟଶକ୍ତିର ଶିକାର। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ସମମିତ୍ର ହେବା ପାଇଁ—ରାଜପଦ ଓ ଦଣ୍ଡଧାରଣ ତ୍ୟାଗ କର। ବିଷୟାସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ହରିସେବାରେ ଶାଣିତ ଜ୍ଞାନ-ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କର; ତେବେ ମାୟାର କଠିନ ଗଠି କାଟି ଅଜ୍ଞାନ-ସାଗର ପାର ହେବ।

Verse 21

राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्‌धृषीकेशयश:कृतात्मनां महात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥

ରାଜା କହିଲେ: ଅହୋ! ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଶୋଭା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦେବଯୋନି ଆଦି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ କ’ଣ ଲାଭ? ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ପ୍ରଚୁର ଭୋଗସୁବିଧା ଥିବାରୁ ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଯଶରେ କୃତାର୍ଥ ମହାତ୍ମା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 22

न ह्यद्भ‍ुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥

ତୁମ ଚରଣକମଳର ରେଣୁରେ ପାପ ନଶି ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କ ପ୍ରତି ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ଏହା ତ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏବଂ ତୁମ ସହ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ସଙ୍ଗରୁ ମୋର ବନ୍ଧନର ମୂଳ—କୁତର୍କ, ଅହଂକାର ଓ ଅବିବେକ—ନଶିଗଲା; ଏବେ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 23

नमो महद्‍भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥

ମୁଁ ମହାନ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି—ସେମାନେ ଶିଶୁ ହେଉନ୍ତୁ, ଯୁବକ ହେଉନ୍ତୁ, ଅବଟୁ (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ) ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଅବଧୂତ-ବେଶରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉନ୍ତୁ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଲୁଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ତାଙ୍କ କୃପାରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ଅପରାଧ କରୁଥିବା ରାଜବଂଶମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।

Verse 24

श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଉତ୍ତରାପୁତ୍ର! ରହୂଗଣ ଯେତେବେଳେ ଜଡଭରତଙ୍କୁ ପାଲଙ୍କି ବହିବାକୁ ଲଗାଇ ଅପମାନ କଲା, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ଷଣିକ ଅସନ୍ତୋଷର ତରଙ୍ଗ ଉଠିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି ପୁନଃ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ସେ ବୈଷ୍ଣବ ପରମହଂସ, ସ୍ୱଭାବତଃ ପରମ କରୁଣାମୟ; ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ରହୂଗଣ କରୁଣାରେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମେ କ୍ଷମା ମାଗିଲାପରେ, ଜଡଭରତ ଅପମାନ ଭୁଲି ପୂର୍ବବତ୍ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 25

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥

ଜଡଭରତଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ସୌବୀରପତି ରହୂଗଣ ଆତ୍ମାର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣିଲେ ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଆରୋପିତ ଦେହାତ୍ମ-ବୁଦ୍ଧିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ହେ ନୃପ! ଭଗବଦାଶ୍ରିତ ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟର ଏହି ମହିମା—ଯେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦାସର ଦାସକୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ସେ ସହଜେ ଦେହାଭିମାନ ଛାଡ଼ି ଗୌରବ ପାଏ।

Verse 26

राजोवाच यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗବତ! ଆପଣ ପରୋକ୍ଷ ବାକ୍ୟରେ ଜୀବର ସଂସାର-ପଥକୁ ସୁନ୍ଦରଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନେ ବୁଝନ୍ତି ଯେ ଦେହାଭିମାନୀର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଚୋର-ଡାକୁ ପରି, ଏବଂ ପତ୍ନୀ-ପୁତ୍ରାଦି ଶୃଗାଳ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରୁର ପଶୁ ପରି। କିନ୍ତୁ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରୂପକର ତାତ୍ପର୍ୟ ଧରିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ତେଣୁ କୃପାକରି ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ।