Adhyaya 12
Rahūgaṇa Instructed by Jaḍa Bharata — Dehātma-buddhi, Nondual Truth, and the Mercy of Devotees
ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପାଳଙ୍କୀରେ ଯାଉଥିବା ରାଜା ରହୂଗଣ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିବା ବାହକ ଜଡଭରତଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରିଥିଲେ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସେ ଜଡଭରତଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହିମା ଚିହ୍ନି ନମ୍ରତାରେ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ମାଗନ୍ତି। ନିଜ ଗର୍ବ ସ୍ୱୀକାର କରି ‘ଶ୍ରମ ଓ ଦେହଗତି ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ’ ବୋଲି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶିକ୍ଷାକୁ ସରଳ ଭାବେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଜଡଭରତ ପାଳଙ୍କୀ, ବାହକ ଓ ରାଜଦେହକୁ ପୃଥିବୀର ବିକାର ବୋଲି ଦେଖାଇ ଦେହାତ୍ମବୁଦ୍ଧି ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି; ବିନା ମଜୁରିରେ ବୋଝା ବୋହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟକୁ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି। ପରେ ନାମ-ରୂପରେ କଳ୍ପିତ ଭେଦ ଓ ଭୌତିକ କାରଣବାଦକୁ ସମାଲୋଚନା କରି ଜଗତର ଭେଦ ପ୍ରକୃତିର ଅଧ୍ୟାସ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା ଓ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ—ଏହି କ୍ରମରେ ପରମସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କହି, କେବଳ ତପସ୍ୟାରେ ନୁହେଁ; ମହାଭକ୍ତଙ୍କ ପାଦଧୂଳି/କୃପାରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ନିଜକୁ ଭରତ ମହାରାଜ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରି, ହରିଣାସକ୍ତିରୁ ହରିଣଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା କଥା କହନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ସହିତ ସାଧୁସଙ୍ଗକୁ ଭକ୍ତି ଜାଗ୍ରତିର ଶୀଘ୍ର ଉପାୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
रहूगण उवाच नमो नम: कारणविग्रहाय स्वरूपतुच्छीकृतविग्रहाय । नमोऽवधूत द्विजबन्धुलिङ्ग- निगूढनित्यानुभवाय तुभ्यम् ॥ १ ॥
ରହୂଗଣ କହିଲେ—କାରଣ-ବିଗ୍ରହ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ପ୍ରଭାବରେ ଦେହ-ଭେଦକୁ ତୁଚ୍ଛ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଅବଧୂତ, ଦ୍ୱିଜବନ୍ଧୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣ-ମିତ୍ର) ର ଲିଙ୍ଗରେ ନିଗୂଢ ନିତ୍ୟାନୁଭବ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 2
ज्वरामयार्तस्य यथागदं सत् निदाघदग्धस्य यथा हिमाम्भ: । कुदेहमानाहिविदष्टदृष्टे: ब्रह्मन् वचस्तेऽमृतमौषधं मे ॥ २ ॥
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଦେହ ଅଶୁଚି ପଦାର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଅହଙ୍କାର-ସର୍ପର ଦଂଶରେ ବିଷାକ୍ତ। ଭୌତିକ ଧାରଣାରୁ ମୁଁ ରୋଗୀ। ଆପଣଙ୍କ ଅମୃତମୟ ବଚନ ମୋ ପାଇଁ ଜ୍ୱରାକ୍ରାନ୍ତଙ୍କ ଔଷଧ ଓ ତାପଦଗ୍ଧଙ୍କ ଶୀତଳ ଜଳ ସମାନ।
Verse 3
तस्माद्भवन्तं मम संशयार्थं प्रक्ष्यामि पश्चादधुना सुबोधम् । अध्यात्मयोगग्रथितं तवोक्त- माख्याहि कौतूहलचेतसो मे ॥ ३ ॥
ତେଣୁ ମୋର ଯେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପରେ ପଚାରିବି। ଏବେ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଆପଣ କହିଥିବା ଅଧ୍ୟାତ୍ମଯୋଗର ଗୁଢ଼ ଉପଦେଶ ମୋତେ ଦୁର୍ବୋଧ ଲାଗୁଛି। ଦୟାକରି ସରଳ ଭାବରେ ପୁନଃ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବୁଝିପାରିବି; ମୋ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୌତୂହଳୀ।
Verse 4
यदाह योगेश्वर दृश्यमानं क्रियाफलं सद्व्यहारमूलम् । न ह्यञ्जसा तत्त्वविमर्शनाय भवानमुष्मिन् भ्रमते मनो मे ॥ ४ ॥
ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଆପଣ କହିଥିଲେ ଯେ ଦେହକୁ ଏଠି-ସେଠି ଚଳାଇଲେ ଯେ କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଯଦିଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲାଗେ, ପ୍ରକୃତରେ କ୍ଲାନ୍ତି ନୁହେଁ—କେବଳ ବ୍ୟବହାରମାତ୍ର। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରେ ପରମତତ୍ତ୍ୱର ନିଷ୍କର୍ଷ ସହଜରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ଏହି କଥାରୁ ମୋ ମନ କିଛି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି।
Verse 5
ब्राह्मण उवाच अयं जनो नाम चलन् पृथिव्यां य: पार्थिव: पार्थिव कस्य हेतो: । तस्यापि चाङ्घ्र्योयोरधि गुल्फजङ्घा- जानूरुमध्योरशिरोधरांसा: ॥ ५ ॥ अंसेऽधि दार्वी शिबिका च यस्यां सौवीरराजेत्यपदेश आस्ते । यस्मिन् भवान् रूढनिजाभिमानो राजास्मि सिन्धुष्विति दुर्मदान्ध: ॥ ६ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏହି ଦେହ ପୃଥିବୀର ଵିକାର; ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚଳନଶୀଳମାନେ ‘ପାଳଙ୍କି ବୋହୁଥିବା’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ପାଦ, ଗୁଲ୍ଫ, ଜଂଘା, ଜାନୁ, ଊରୁ, ମଧ୍ୟ, କଣ୍ଠ, ଶିର—ସବୁ ମାଟି-ପଥରର ରୂପ।
Verse 6
ब्राह्मण उवाच अयं जनो नाम चलन् पृथिव्यां य: पार्थिव: पार्थिव कस्य हेतो: । तस्यापि चाङ्घ्र्योयोरधि गुल्फजङ्घा- जानूरुमध्योरशिरोधरांसा: ॥ ५ ॥ अंसेऽधि दार्वी शिबिका च यस्यां सौवीरराजेत्यपदेश आस्ते । यस्मिन् भवान् रूढनिजाभिमानो राजास्मि सिन्धुष्विति दुर्मदान्ध: ॥ ६ ॥
କାନ୍ଧ ଉପରେ କାଠର ପାଳଙ୍କି; ସେହି ପାଳଙ୍କିରେ ‘ସୌବୀରରାଜା’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ଜଣେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଦେହରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ‘ମୁଁ ରାଜା’ ବୋଲି ଅହଂକାରରେ ମଦାନ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି।
Verse 7
शोच्यानिमांस्त्वमधिकष्टदीनान् विष्ट्या निगृह्णन्निरनुग्रहोऽसि । जनस्य गोप्तास्मि विकत्थमानो न शोभसे वृद्धसभासु धृष्ट: ॥ ७ ॥
ଏହି ନିର୍ଦୋଷ ପାଳଙ୍କିବୋହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅତି ଦୀନ-ଦୁଃଖୀ; ବଳକରି ଲଗାଇ ତୁମେ ନିର୍ଦୟ ହୋଇଛ। ‘ମୁଁ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷକ’ ବୋଲି ଗର୍ବ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ସଭାରେ ତୁମେ ଶୋଭା ପାଉନାହ।
Verse 8
यदा क्षितावेव चराचरस्य विदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् । तन्नामतोऽन्यद् व्यवहारमूलं निरूप्यतां सत् क्रिययानुमेयम् ॥ ८ ॥
ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅବସ୍ଥାନ ଓ ଲୟ ପୃଥିବୀରେ ହିଁ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ଦେହଭେଦ କେବଳ ନାମମାତ୍ର ବ୍ୟବହାର। ‘ସତ୍’ ବୋଲି ଯାହା ଲାଗେ, ସେ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଅନୁମେୟ; ଶେଷେ ସବୁ ଧୂଳି।
Verse 9
एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्त- मसन्निधानात्परमाणवो ये । अविद्यया मनसा कल्पितास्ते येषां समूहेन कृतो विशेष: ॥ ९ ॥
ଏଭଳି ‘କ୍ଷିତି/ପୃଥିବୀ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କୁହାଗଲା; କିନ୍ତୁ ପରମାଣୁମାନଙ୍କ ସମୁହରୁ ବିଭିନ୍ନତା ହୁଏ ବୋଲି ଯାହା ଧରାଯାଏ, ସେ ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ ମନୋକଳ୍ପନା। ଜଗତ୍ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ସ୍ଥାୟୀ ସତ୍ତା ନାହିଁ।
Verse 10
एवं कृशं स्थूलमणुर्बृहद्यद् असच्च सज्जीवमजीवमन्यत् । द्रव्यस्वभावाशयकालकर्म- नाम्नाजयावेहि कृतं द्वितीयम् ॥ १० ॥
ଏହି ଜଗତ୍ ପରମାର୍ଥରେ ଅସତ୍ ଥିବାରୁ ଏଥିରେ ହ୍ରସ୍ୱ‑ଦୀର୍ଘ, ସ୍ଥୂଳ‑କୃଶ, ଅଣୁ‑ବୃହତ୍, କାର୍ଯ୍ୟ‑କାରଣ, ଜୀବ‑ଅଜୀବ ଆଦି ଭେଦ କେବଳ କଳ୍ପିତ। ଯେପରି ଏକେ ମାଟିରୁ ଘଡ଼ା ଆଦି ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ, ସେପରି ଦ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଆଶୟ, କାଳ ଓ କର୍ମ ଭେଦରୁ ନାମ‑ରୂପ ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ; ଏସବୁ ପ୍ରକୃତିର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକାଶ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 11
ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमेक- मनन्तरं त्वबहिर्ब्रह्म सत्यम् । प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्छब्दसंज्ञं यद्वासुदेवं कवयो वदन्ति ॥ ११ ॥
ପରମ ସତ୍ୟ କ’ଣ? ଗୁଣମଳରହିତ ବିଶୁଦ୍ଧ ଅଦ୍ୱୟ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମାର୍ଥ—ମୋକ୍ଷଦାୟକ, ଦ୍ୱିତୀୟହୀନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ କଳ୍ପନାତୀତ। ତାହାର ପ୍ରଥମ ଅନୁଭୂତି ବ୍ରହ୍ମ; ପରେ ଯୋଗୀମାନେ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଅନ୍ତରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ଏହି ଜ୍ଞାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଭଗବାନ୍ ପରମପୁରୁଷରେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେହି ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମାତ୍ମା ଆଦିର କାରଣ।
Verse 12
रहूगणैतत्तपसा न याति न चेज्यया निर्वपणाद् गृहाद्वा । नच्छन्दसा नैव जलाग्निसूर्यै- र्विना महत्पादरजोऽभिषेकम् ॥ १२ ॥
ହେ ରାଜା ରହୂଗଣ! ମହାଭକ୍ତମାନଙ୍କ କମଳପାଦର ଧୂଳିରେ ସମଗ୍ର ଦେହ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବାର ସୁଯୋଗ ନ ମିଳିଲେ ପରମ ସତ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ ନାହିଁ। କେବଳ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ ନିୟମ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହୋଇ ଗୃହତ୍ୟାଗ, ସନ୍ନ୍ୟାସ, କିମ୍ବା ଶୀତରେ ଜଳରେ ଡୁବି ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଅଗ୍ନି‑ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ସହି ତପ କରିବା—ଏହାଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ପରମ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ମହାଭକ୍ତଙ୍କ କୃପାରେ ହିଁ ତାହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 13
यत्रोत्तमश्लोकगुणानुवाद: प्रस्तूयते ग्राम्यकथाविघात: । निषेव्यमाणोऽनुदिनं मुमुक्षो- र्मतिं सतीं यच्छति वासुदेवे ॥ १३ ॥
ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣାନୁବାଦ ଓ ଲୀଳାକଥା ହୁଏ, ସେଠି ଗ୍ରାମ୍ୟ କଥା—ରାଜନୀତି, ସମାଜ ଆଦି—ର ଆଲୋଚନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଲେ, ମୁକ୍ତିକାମୀ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଲୀନ ହେବାର ଭାବ ଛାଡ଼ି ଧୀରେ ଧୀରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସେବାରେ ପବିତ୍ର ମତି ପାଏ।
Verse 14
अहं पुरा भरतो नाम राजा विमुक्तदृष्टश्रुतसङ्गबन्ध: । आराधनं भगवत ईहमानो मृगोऽभवं मृगसङ्गाद्धतार्थ: ॥ १४ ॥
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଭରତ ନାମକ ରାଜା ଥିଲି। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଓ ବେଦଶ୍ରୁତିର ଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ବିଷୟସଙ୍ଗ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏକ ଛୋଟ ମୃଗ ପ୍ରତି ଅତିସ୍ନେହ ହେଲା; ମୁଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା କଲି। ସେହି ମୃଗସଙ୍ଗର ଫଳରେ ପରଜନ୍ମରେ ମୃଗଦେହ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା।
Verse 15
सा मां स्मृतिर्मृगदेहेऽपि वीर कृष्णार्चनप्रभवा नो जहाति । अथो अहं जनसङ्गादसङ्गो विशङ्कमानोऽविवृतश्चरामि ॥ १५ ॥
ହେ ବୀର ରାଜନ୍, ପୂର୍ବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ସେବା କରିଥିବା ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ମୃଗଦେହରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ହରାଇନି। ପୂର୍ବ ପତନ ଜାଣି ସାଧାରଣ ଲୋକସଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ସଙ୍ଗ ଭୟରେ ଏକା, ଅଗୋଚରେ ଘୁରୁଛି।
Verse 16
तस्मान्नरोऽसङ्गसुसङ्गजात- ज्ञानासिनेहैव विवृक्णमोह: । हरिं तदीहाकथनश्रुताभ्यां लब्धस्मृतिर्यात्यतिपारमध्वन: ॥ १६ ॥
ଏହେତୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ ରହି ସାଧୁ-ସଙ୍ଗ କରୁ; ସେହି ସୁସଙ୍ଗଜନିତ ଜ୍ଞାନ-ଖଡ୍ଗରେ ଏଠିଏ ମୋହକୁ କାଟିଦେଉ। ଭକ୍ତସଙ୍ଗରେ ହରିକଥା ଶ୍ରବଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତନରେ ସ୍ମୃତି ଜାଗେ; କୃଷ୍ଣଚେତନାର ସାଧନାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ସେ ଏହି ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପଥ ପାର କରି ଭଗବଦ୍ଧାମକୁ ଯାଏ।
Frequently Asked Questions
Jaḍa Bharata uses ‘earth-transformations’ to break Rahūgaṇa’s dehātma-buddhi. By analyzing body, palanquin, and social roles as temporary configurations of matter (pañca-bhūta, especially pṛthvī), he shows that ‘king’ and ‘servant’ are imposed designations on perishable forms. The intent is not nihilism but discrimination: the conscious self is distinct from matter, and therefore pride, domination, and the claim of doership rest on misidentification.
The chapter presents a single nondual reality (advaya-jñāna) realized in three progressive ways: Brahman as the first, impersonal realization of spiritual existence; Paramātmā as the localized Supersoul perceived by yogīs through disciplined inner vision; and Bhagavān as the complete realization of the same truth as the Supreme Person, identified as Vāsudeva, the source of Brahman and Paramātmā. Thus the ‘stages’ describe depth of realization, not different ultimate truths.
Austerities (tapas), celibacy, and āśrama observances can purify and stabilize the practitioner, but Jaḍa Bharata states that the Absolute is ultimately self-revealing through bhakti, awakened by the mercy of great devotees. Without sādhu-saṅga—symbolized by ‘the dust of devotees’ feet’—one may remain within moral discipline or impersonal pursuit without entering the relational, fully personal realization of Vāsudeva that dissolves subtle ego and grants true liberation.
Pure devotees are characterized by exclusive absorption in the Lord’s qualities, forms, and pastimes (guṇa-rūpa-līlā), not by material discourse (politics, sociology, prestige). Their assembly is a hearing-and-chanting environment where respectful śravaṇa gradually transforms even a liberation-seeker who wishes to merge into Brahman, redirecting the heart toward service (sevā) to Vāsudeva.