Adhyaya 1

Verse 1

राजोवाच प्रियव्रतो भागवत आत्माराम: कथं मुने । गृहेऽरमत यन्मूल: कर्मबन्ध: पराभव: ॥ १ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ଆତ୍ମାରାମ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ପ୍ରିୟବ୍ରତ କିପରି ଗୃହସ୍ଥଜୀବନରେ ରମିଲେ? କାରଣ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ହେଉଛି କର୍ମବନ୍ଧନର ମୂଳ ଏବଂ ମାନବଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପରାଜିତ କରେ।

Verse 2

न नूनं मुक्तसङ्गानां ताद‍ृशानां द्विजर्षभ । गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति ॥ २ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭକ୍ତମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ଏପରି ଆସକ୍ତି ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 3

महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयो: । छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामति: ॥ ३ ॥

ହେ ବିପ୍ରର୍ଷେ, ଯେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ପଦପଦ୍ମର ଛାୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଚେତନା କୁଟୁମ୍ବରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 4

संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु । सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ମୋର ମହାସନ୍ଦେହ। ଯେ ପତ୍ନୀ, ଘର ଓ ପୁତ୍ରାଦିରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲା, ସେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ କିପରି କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ଅଚ୍ୟୁତ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲା?

Verse 5

श्रीशुक उवाच बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवतपरमहंस दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ। ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତ, ମହାଭକ୍ତ ଓ ମୁକ୍ତଜନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ମକରନ୍ଦରସରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ କେବେ କେବେ ଅଳ୍ପ ଅନ୍ତରାୟରେ ରୋକାଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରମ କଲ୍ୟାଣମୟ ପଦବୀକୁ ସାଧାରଣତଃ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 6

यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्र: प्रियव्रत: परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाण: अवनितलपरिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधानसमाधियोगेन समावेशित-सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्माद सतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाण: ॥ ६ ॥

ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ରାଜପୁତ୍ର ପ୍ରିୟବ୍ରତ ପରମ ଭାଗବତ ଥିଲେ। ଗୁରୁ ନାରଦଙ୍କ ଚରଣସେବାରେ ସେ ପରମାର୍ଥ ସତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସହଜରେ ଜାଣିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମସତ୍ରରେ ଦୀକ୍ଷା ନେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିବାବେଳେ, ପିତା ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଧର୍ମ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ପାଳନର ଭାର ନେବାକୁ କହିଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସ୍ମରଣର ସମାଧି-ଯୋଗରେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭୁସେବାରେ ଲୀନ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିରେ ବିଘ୍ନ ହେବ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଶଙ୍କାରୁ ତାହାକୁ ହର୍ଷରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।

Verse 7

अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसित सकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टित: स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥

ତାପରେ ଆଦିଦେବ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ଏହି ଗୁଣବିସର୍ଗ ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତାର ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ନିୟୋଜିତ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଅଭିପ୍ରାୟ ଜାଣନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ହୋଇ, ବ୍ୟକ୍ତ ବେଦମୂର୍ତ୍ତି ଓ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ, ନିଜ ଧାମରୁ ଅବତରିଲେ।

Verse 8

स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमान: पथि पथि च वरूथश: सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प ॥ ८ ॥

ସେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳରେ ପଥେ ପଥେ ଦେବମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ବିମାନଶ୍ରେଣୀଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଘେରା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପଥେ ପଥେ ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସାଧ୍ୟ, ଚାରଣ ଓ ମୁନିଗଣ ଦଳେ ଦଳେ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତର ଦ୍ରୋଣୀକୁ ଆଲୋକିତ କରି ସେ ନିକଟେ ଆସିଲେ।

Verse 9

तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमान: सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे ॥ ९ ॥

ସେଠାରେ ନାରଦମୁନି ହଂସଯାନରେ ଆସୁଥିବା ନିଜ ପିତା ଭଗବାନ୍ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି ସହସା ଚିହ୍ନିଲେ। ତେଣୁ ସେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟବ୍ରତ ସହ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 10

भगवानपि भारत तदुपनीतार्हण: सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजय: प्रियव्रतमादि पुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच ॥ १० ॥

ହେ ଭାରତ, ନାରଦ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବେଦୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ଅର୍ପଣ କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ତୁତିବାକ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କଲେ। ତେବେ ଏହି ଜଗତର ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କୁ କରୁଣା କରି, ହସମୁଖେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏପରି କହିଲେ।

Verse 11

श्रीभगवानुवाच निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् । वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତାତ ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଅମୃତସମ ହିତବାକ୍ୟ କହୁଛି। ଯେ ପରମେଶ୍ୱର ଆମ ମାପ-ପରୀକ୍ଷାର ପରେ, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଈର୍ଷ୍ୟା କରନି। ଆମେ ସମସ୍ତେ—ଶିବ, ତୁମ ପିତା ଓ ଏହି ମହର୍ଷି ନାରଦ—ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ଅଧୀନ; ତାଙ୍କ ଦିଷ୍ଟକୁ ବିବଶ ହୋଇ ବହନ କରୁ।

Verse 12

न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा । नैवार्थधर्मै: परत: स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ॥ १२ ॥

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କୌଣସି ଜୀବ ଟାଳିପାରେନି—ନ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ, ନ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାରେ, ନ ଯୋଗଶକ୍ତି, ଶାରୀରିକ ପରାକ୍ରମ କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିବଳରେ। ଧର୍ମ, ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ନିଜ ବଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ସାହାଯ୍ୟ—କୌଣସି ଉପାୟରେ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ଭଙ୍ଗ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 13

भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय । सुखाय दु:खाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥

ହେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ, କର୍ମ, ଶୋକ-ମୋହ, ସଦା ଭୟ, ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭୋଗ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହା ସବୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦିଷ୍ଟ ଅନୁସାରେ ହୁଏ।

Verse 14

यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभि: सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिता: । सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पद: ॥ १४ ॥

ବତ୍ସ, ଗୁଣ ଓ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ବେଦବିଧି ଆମକୁ ବର୍ଣାଶ୍ରମ ବିଭାଗର ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧିଛି; ଏହା ଏଡ଼ାଇବା ଦୁର୍ଲଭ। ତେଣୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ବର୍ଣାଶ୍ରମ-ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ନାକରେ ଦୋରି ବାନ୍ଧା ବଳଦ ହାଙ୍କାରେ ଚାଲେ।

Verse 15

ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दु:खं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमाना: ॥ १५ ॥

ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ସଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଈଶ୍ୱର ଆମକୁ ଦେହ ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଯେପରି ରଖାଯାଇଛି ସେପରି ରହି, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ—ଯେପରି ଚକ୍ଷୁମାନ୍ ଲୋକ ଅନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 16

मुक्तोऽपि तावद्ब‍िभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्य: । यथानुभूतं प्रतियातनिद्र: किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥

ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବକର୍ମରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଦେହକୁ ସେ ତତ୍କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ସେ ଭୋଗ-ଦୁଃଖକୁ ଜାଗ୍ରତ ଲୋକର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମାନେ। ସେ ଦୃଢ଼ ରହେ ଏବଂ ତ୍ରିଗୁଣବଶେ ଆଉ ଦେହ ପାଇଁ କର୍ମ କରେ ନାହିଁ।

Verse 17

भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् यत: स आस्ते सहषट्‌सपत्न: । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रम: किं नु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥

ଯେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ନୁହେଁ, ସେ ବନେ ବନେ ଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନର ଭୟ ଥାଏ; କାରଣ ସେ ଛଅ ସହପତ୍ନୀ—ମନ ଓ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ—ସହ ବସେ। କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଆତ୍ମତୃପ୍ତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଗୃହାଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ କିପରି ଅପକାର କରିବ?

Verse 18

य: षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् । अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ ॥

ଯେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ରହି ମନ ଓ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହି ଛଅ ଶତ୍ରୁକୁ—କ୍ରମେ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଦୁର୍ଗରେ ଥିବା ରାଜା ପରି ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରେ। କାମନା କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ସେ ବିପଶ୍ଚିତ୍ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ବିଚରିପାରେ।

Verse 19

त्वं त्वब्जनाभाङ्‌घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्‌सपत्न: । भुङ्‌क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्ग: प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥

ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ! ପଦ୍ମନାଭ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣକମଳର କୋଷରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ମନ ସହ ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜୟ କର। ପ୍ରଭୁ ଯେପରି ବିଶେଷ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଏଠାରେ ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କର; ସଙ୍ଗମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱଧର୍ମରୂପ ପ୍ରକୃତିକୁ ଭଜ।

Verse 20

श्रीशुक उवाच इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २० ॥

ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏପରି ତ୍ରିଭୁବନଗୁରୁ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ମହାଭାଗବତ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନିଜକୁ ଲଘୁ ଭାବି ଶିର ନମାଇଲେ; “ଏମିତି ହେଉ” ବୋଲି ଗଭୀର ସମ୍ମାନରେ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି ଯଥାବତ୍ ପାଳନ କଲେ।

Verse 21

भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचिति: प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्‍मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् ॥ २१ ॥

ମନୁ ଯଥାଶକ୍ତି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ନାରଦ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅସନ୍ତୋଷ ବିନା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ସାଧାରଣ ମନ-ବାଣୀରେ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ନିଜ ଧାମ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।

Verse 22

मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथ: सुरर्षिवरानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमतिविषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम ॥ २२ ॥

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଏପରି ନିଜ ମନୋରଥ ପୂରଣ କଲେ। ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସେ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକମଣ୍ଡଳର ସ୍ଥିତି-ରକ୍ଷାର ଶାସନଭାର ଅର୍ପଣ କଲେ ଏବଂ ବିଷୟାଶାର ଅତି ଭୟଙ୍କର ବିଷାକ୍ତ ସମୁଦ୍ରରୁ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଲେ।

Verse 23

इति ह वाव स जगतीपतिरीश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारोऽखिलजगद्ब‍न्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्‌घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३ ॥

ଏପରି ଜଗତ୍ପତି ପ୍ରିୟବ୍ରତ ମହାରାଜ ଈଶ୍ୱରେଚ୍ଛାରେ କର୍ମାଧିକାରରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍‌ବନ୍ଧନ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣଯୁଗଳକୁ ସେ ଅନବରତ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଧ୍ୟାନପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ମଲରହିତ ଥିଲା; ତଥାପି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କଲେ।

Verse 24

अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान्दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूर्जस्वतीं नाम ॥ २४ ॥

ତାପରେ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ବର୍ହିଷ୍ମତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତାଙ୍କ ସମାନ ରୂପ, ଶୀଳ, ଗୁଣ, କର୍ମ, ବୀର୍ୟ ଓ ଔଦାର୍ୟ ଥିବା ଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଏକ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହେଲା—ତାହାର ନାମ ଊର୍ଜସ୍ୱତୀ।

Verse 25

आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामान: ॥ २५ ॥

ସେହି ଦଶ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ—ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଇଧ୍ମଜିହ୍ୱ, ଯଜ୍ଞବାହୁ, ମହାବୀର, ହିରଣ୍ୟରେତା, ଘୃତପୃଷ୍ଠ, ସବନ, ମେଧାତିଥି, ବୀତିହୋତ୍ର ଓ କବି। ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ।

Verse 26

एतेषां कविर्महावीर: सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचया: पारमहंस्यमेवाश्रममभजन् ॥ २६ ॥

ଏହି ଦଶଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କବି, ମହାବୀର ଓ ସବନ—ଏ ତିନିଜଣ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା, ଅର୍ଥାତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଥିଲେ। ଶିଶୁକାଳରୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଜୀବନରେ ପରିଚିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ ଏବଂ ପରମହଂସ ଆଶ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 27

तस्मिन्नु ह वा उपशमशीला: परमर्षय: सकलजीवनिकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा- त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयु: ॥ २७ ॥

ଏଭଳି ଜୀବନର ଆରମ୍ଭରୁ ବିରକ୍ତାଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ତିନିଜଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପରମର୍ଷି ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଜୀବସମୁଦାୟର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ସଂସାରଭୟରେ ଭୀତମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଶରଣ—ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶ୍ରୀଚରଣାରବିନ୍ଦକୁ ସେମାନେ ଅବିରତ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣରେ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିଯୋଗ ପରିପକ୍ୱ ହେଲା; ଭକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ହୃଦୟସ୍ଥ ପରମାତ୍ମା, ସର୍ବଭୂତାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ କରି, ନିଜେ ଓ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣତଃ ଭେଦ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣିଲେ।

Verse 28

अन्यस्यामपि जायायां त्रय: पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतय: ॥ २८ ॥

ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ତାମସ ଓ ରୈବତ ନାମରେ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଅଧିପତି (ମନୁ) ହେଲେ।

Verse 29

एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमर्बुदान्येकादश परिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनितविरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोदप्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभि: पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९ ॥

କବି, ମହାବୀର ଓ ସବନ ଆଦି ପୁତ୍ରମାନେ ପରମହଂସ ଆଶ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷିତ ହେବା ପରେ, ଜଗତୀପତି ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଏକାଦଶ ଅର୍ବୁଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଶାସନ କଲେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ପ୍ରବଳ ଭୁଜାରେ ଧନୁଷର ଡୋରିରେ ବାଣ ଧରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମନିୟମର ବିରୋଧୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ। ସେ ପତ୍ନୀ ବର୍ହିଷ୍ମତୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ; ଦିନ ବଢ଼ିବା ସହିତ ତାଙ୍କର ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ୁଥିଲା। ରାଣୀଙ୍କର ସଜା, ଚାଲିବା, ଉଠିବା, ହସ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ କ୍ରୀଡା ଆଦି ସ୍ତ୍ରୀସୁଲଭ ଭାବ ତାଙ୍କର ତେଜ ବଢ଼ାଇଲା; ତେଣୁ ମହାତ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ସାଧାରଣ ପୁରୁଷ ପରି ତାଙ୍କର ନାରୀଚରିତ୍ରରେ ମୋହିତ ଲାଗୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଥିଲେ।

Verse 30

यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्ग: ॥ ३० ॥

ଭଗବାନ ଆଦିତ୍ୟ ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଭୂତଳକୁ ଅର୍ଧଭାଗରେ ମାତ୍ର ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧଭାଗକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଦିଅନ୍ତି; ଏହା ଦେଖି ଭଗବଦୁପାସନାରେ ଅର୍ଜିତ ଅତିମାନବ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପସନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—“ଯେଉଁଠି ରାତି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦିନ କରିଦେବି।” ତେଣୁ ସେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ସମବେଗ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି ସାତଥର ପରିକ୍ରମା କଲେ, ଯେନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ।

Verse 31

ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृता: सप्त भुवो द्वीपा: ॥ ३१ ॥

ପ୍ରିୟବ୍ରତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପଛେ ରଥ ଚଳାଇବାବେଳେ ରଥଚକ୍ରର ନେମି ଯେ ଗଭୀର ଖାତ ସୃଷ୍ଟି କଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ପରେ ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ହେଲା; ଏହି କାରଣରୁ ଭୂମଣ୍ଡଳ ସାତ ଦ୍ୱୀପରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା।

Verse 32

जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहि: समन्तत उपक्‍ल‍ृप्ता: ॥ ३२ ॥

ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ନାମ ଜମ୍ବୁ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଶାଲ୍ମଲି, କୁଶ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଠାରୁ କ୍ରମେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଆକାରର; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚାରିପଟେ ଏକ ଦ୍ରବ ପଦାର୍ଥରେ ଘେରା, ତାହାର ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି।

Verse 33

क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदा: सप्त जलधय: सप्त द्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथा संख्येनैकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे ॥ ३३ ॥

ସାତଟି ସମୁଦ୍ରରେ କ୍ରମେ ଲୁଣପାଣି, ଇଖୁରସ, ସୁରା, ଘୃତ, କ୍ଷୀର, ଦଧିମଣ୍ଡ (ମଥିତ ଦହିର ସାର/ମଠା) ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ମିଠା ପାନୀୟ ଜଳ ରହିଛି। ଏହି ସାତ ସମୁଦ୍ର ସାତ ଦ୍ୱୀପକୁ ପରିଖା ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘେରି ରହିଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରସ୍ଥ ତାହା ଯେ ଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରେ ସେହି ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରସ୍ଥ ସମାନ। ବର୍ହିଷ୍ମତୀଙ୍କ ପତି ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଜମ୍ବୁ ଆଦି ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ—ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଇଧ୍ମଜିହ୍ୱ, ଯଜ୍ଞବାହୁ, ହିରଣ୍ୟରେତା, ଘୃତପୃଷ୍ଠ, ମେଧାତିଥି ଓ ବୀତିହୋତ୍ର—ଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଅଧିପତି କରି ଦାନ କଲେ।

Verse 34

दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासीद् देवयानी नाम काव्यसुता ॥ ३४ ॥

ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନିଜ କନ୍ୟା ଊର୍ଜସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଉଶନସ୍ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କାବ୍ୟସୁତା ଦେବୟାନୀ ନାମକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା।

Verse 35

नैवंविध: पुरुषकार उरुक्रमस्यपुंसां तदङ्‌घ्रिरजसा जितषड्‌गुणानाम् । चित्रं विदूरविगत: सकृदाददीतयन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଯେ ଉରୁକ୍ରମ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଧୂଳିରେ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ଭୁଖ, ପିଆସ, ଶୋକ, ମୋହ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ଛଅ ତରଙ୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମନ ଓ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ପାଇଁ ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଚାଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ଏକଥର ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ତୁରନ୍ତ ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 36

स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणानुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह ॥ ३६ ॥

ଅପରିମିତ ବଳ ଓ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଏକଦା ଭାବିଲେ—ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଚରଣରେ ଶରଣ ନେଇ କୃଷ୍ଣଚେତନାର ପଥରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁଣପ୍ରବାହର ସଂସର୍ଗରେ ମୁଁ ପୁଣି ଭୌତିକ କର୍ମରେ ଜଡିତ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ତେଣୁ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟଭାବରେ ସେ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 37

अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार ॥ ३७ ॥

ତେବେ ରାଜା ନିଜକୁ ନିଜେ ନିନ୍ଦା କରି କହିଲେ—ହାୟ! ମୁଁ କେତେ ଅସାଧୁ ଆଚରଣ କରିଛି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ବଶରେ ପଡ଼ି ଅବିଦ୍ୟାରଚିତ ବିଷମ ବିଷୟର ଅନ୍ଧକୂପରେ ଗଡ଼ିପଡ଼ିଛି। ଚାଲିଲା, ଚାଲିଲା! ଆଉ ଭୋଗ ନୁହେଁ। ଦେଖ, ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀର ହାତରେ ନାଚୁଥିବା ବାନର ପରି ହୋଇଗଲି; ମୋତେ ଧିକ୍।

Verse 38

परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्य: पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥

ପରମଦେବ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଚେତନା ପୁନଃଜାଗୃତ ହେଲା। ସେ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ କରିଦେଲେ। ଯାହା ସହିତ ସେ ବହୁ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ସେଇ ମହିଷୀକୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମହାବିଭୂତିମୟ ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ, ମୃତଦେହ ପରି ତ୍ୟାଗ କଲେ। ହୃଦୟରେ ବୈରାଗ୍ୟ ନିହିତ କରି, ହରିଙ୍କ ଲୀଳାନୁଭବର ପ୍ରଭାବରେ ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କରି, ସେ ପୁଣି ନାରଦ ଭଗବତଙ୍କ ପଦବୀର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 39

तस्य ह वा एते श्लोका:— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ ३९ ॥

ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ— ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିନା ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଏପରି କର୍ମ କିଏ କରିପାରିବ? ସେ ରଥଚକ୍ରର ରେଖାଦ୍ୱାରା ଛାୟାକୁ ହଟାଇଥିବା ପରି କରି ସାତ ସମୁଦ୍ରର ସୀମା ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 40

भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्ग‍िरिवनादिभि: । सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागश: ॥ ४० ॥

ଯିଏ ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ବନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ବିନ୍ୟାସ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦ୍ୱୀପେ ଦ୍ୱୀପେ ବିଭାଗ କରି ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

Verse 41

भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रिय: ॥ ४१ ॥

ଭୌମ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନୁଷ— କର୍ମଯୋଗରେ ଲଭ୍ୟ ଯେ ମହିମା, ନାରଦମୁନିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତାହାକୁ ନରକସମ ଭାବିଲେ; ତଥାପି ଧର୍ମମୟ ଯଶ ଅর্জନ କଲେ।