Adhyaya 9

Verse 1

श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ଲୋକଙ୍କୁ ଯାହା ଅତି ପ୍ରିୟ, ସେଥିରେ ପରିଗ୍ରହ (ମମତା-ମାଲିକି) ଦୁଃଖକୁ ଆଣେ। ଏହା ଜାଣି ଯେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼େ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ପାଏ।

Verse 2

सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥

ମାଂସ ଧରିଥିବା ଏକ କୁରରକୁ ଶିକାର ନମିଳିଥିବା ଅନ୍ୟ ବଳବାନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ପ୍ରାଣଭୟରେ ସେ ମାଂସ ଛାଡ଼ିଦେଲା ଏବଂ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଲା।

Verse 3

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥

ମୋ ପାଖରେ ମାନ-ଅପମାନ ନାହିଁ, ଘର-ପୁଅ-ଝିଅ ନେଇ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ, ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ରମେ; ତେଣୁ ଶିଶୁ ପରି ଭୂମିରେ ବିଚରେ।

Verse 4

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥

ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି—ଏକ ମୋହିତ, ଜଡ, ଶିଶୁସଦୃଶ ମୂର୍ଖ; ଅନ୍ୟ ଯେ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।

Verse 5

क्व‍‍चित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्व‍ापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥

ଏକଥର ବିବାହଯୋଗ୍ୟ ଏକ କୁମାରୀ ଘରେ ଏକା ଥିଲା, କାରଣ ସେହି ଦିନ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଇଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ବିବାହ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି ପୁରୁଷ ଘରକୁ ଆସିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଆଦର-ସତ୍କାର କଲା।

Verse 6

तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥

ସେମାନଙ୍କ ଭୋଜନ ପାଇଁ ସେ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଧାନ କୁଟିବାକୁ ଲାଗିଲା। କୁଟୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ହାତର ଶଙ୍ଖ-ବଳୟଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଠୋକାଠୋକି ହୋଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କଲା।

Verse 7

सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥

ସେ ଶବ୍ଦକୁ ଅଶୋଭନ ଭାବି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା। ବୁଦ୍ଧିମତୀ କନ୍ୟା ଶଙ୍ଖ-ବଳୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକେକ କରି ଭାଙ୍ଗିଦେଲା ଏବଂ ଦୁଇ ମଣିକଟରେ ଦୁଇଟି କରି ରଖିଲା।

Verse 8

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥

ତାପରେ ମଧ୍ୟ ଧାନ କୁଟୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିକଟର ଦୁଇଟି ବଳୟ ଠୋକାଠୋକି ହୋଇ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ସେହିପାଇଁ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାତରୁ ଗୋଟିଏ କରି କାଢ଼ିଦେଲା; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିକଟରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ରହିଲେ ଶବ୍ଦ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 9

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥

ହେ ଅରିନ୍ଦମ! ଲୋକତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି; ସେହିପରି ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଯାଇ ମୁଁ ସେ କନ୍ୟାର ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ଶିଖିଲି।

Verse 10

वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥

ଅନେକେ ଏକଠାରେ ବସିଲେ ନିଶ୍ଚୟ କଳହ ହୁଏ; ଦୁଇଜଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନର୍ଥକ କଥା ଓ ମତଭେଦ ହୁଏ। ତେଣୁ କଳହ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଏକା ରହିବା ଉଚିତ—କୁମାରୀର କଙ୍କଣ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପରି।

Verse 11

मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥

ଆସନ ସିଦ୍ଧ କରି ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ଜୟ କରି, ମନକୁ ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ନିୟମିତ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ, ଅଲସତା ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ଧୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥

ମନ ଯେତେବେଳେ ପରମ ଭଗବାନଙ୍କରେ ସ୍ଥିର ପଦ ପାଏ, ସେତେବେଳେ ଧୀରେ ଧୀରେ କର୍ମର ଧୂଳିକଣା ଛାଡ଼ିଦିଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ରଜ ଓ ତମ ଧୋଇଯାଏ; ଶେଷେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଇନ୍ଧନହୀନ ନିର୍ବାଣକୁ କ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 13

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥

ଏଭଳି ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ (ପରମ ସତ୍ୟ)ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବରୁଦ୍ଧ, ସେ ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତର ଦ୍ୱୈତ କିଛି ମଧ୍ୟ ଜାଣେନାହିଁ। ଯେପରି ତୀରକାର ତୀରରେ ତନ୍ମୟ ହୋଇ ପାଖରୁ ଯାଉଥିବା ରାଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା ନାହିଁ।

Verse 14

एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥

ସାଧୁଜନ ଏକାକୀ ଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ନ ରଖିବା ଉଚିତ। ସେ ସତର୍କ ରହି ଏକାନ୍ତରେ ରହିବେ ଏବଂ ଏମିତି ଆଚରଣ କରିବେ ଯେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରିବେ ନାହିଁ। ସହଚର ବିନା ଚାଲିବେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧିକ କଥା କହିବେ ନାହିଁ।

Verse 15

गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥

ଅଧ୍ରୁବ ଦେହଧାରୀ ମଣିଷ ସୁଖର ଘର ଗଢ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ତାହା ଦୁଃଖଦ ଓ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସାପ ଅନ୍ୟେ ତିଆରି କରିଥିବା ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁଖେ ବଢ଼େ।

Verse 16

एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥

ଏକମାତ୍ର ନାରାୟଣ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ ଦେବ। ସେ ନିଜ ମାୟାରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ କଳ୍ପାନ୍ତେ କାଳଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ କରନ୍ତି। ତେବେ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସର୍ବାଶ୍ରୟ ପରମାତ୍ମା ଏକା ରହନ୍ତି।

Verse 17

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ କାଳରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରି ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ୟାବସ୍ଥାକୁ ନେଇଆସିଲେ, ସେ ପ୍ରଧାନ ନାମକ ତଟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ପରମ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ମୁକ୍ତ, ଦେବ ଓ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ଆରାଧ୍ୟ ସେ; ସେ ଉପାଧିରହିତ ଏବଂ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରୂପଦର୍ଶନରେ ଅନୁଭୂତ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦର ସମଗ୍ରତା—ଏହିଁ କୈବଲ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି।

Verse 18

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ କାଳରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରି ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ୟାବସ୍ଥାକୁ ନେଇଆସିଲେ, ସେ ପ୍ରଧାନ ନାମକ ତଟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ପରମ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ମୁକ୍ତ, ଦେବ ଓ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ଆରାଧ୍ୟ ସେ; ସେ ଉପାଧିରହିତ ଏବଂ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରୂପଦର୍ଶନରେ ଅନୁଭୂତ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦର ସମଗ୍ରତା—ଏହିଁ କୈବଲ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି।

Verse 19

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥

ହେ ଅରିନ୍ଦମ! ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ କାଳରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରି ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକା ମାୟାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ମାୟାଦ୍ୱାରା ସୂତ୍ରରୂପ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

Verse 20

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥

ମହର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି—ଯେ ତ୍ରିଗୁଣର ବ୍ୟକ୍ତ ଆଧାର-ଶକ୍ତି ହୋଇ ସର୍ବତୋମୁଖୀ ବିଚିତ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେହି ‘ସୂତ୍ର’ କିମ୍ବା ‘ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ’ ଅଟେ। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରୋତ, ତାହାର ଶକ୍ତିରେ ଜୀବ ସଂସାରେ ଘୁରେ।

Verse 21

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥

ଯେପରି ମକଡ଼ା ନିଜ ଅନ୍ତରରୁ ସୂତା ବାହାର କରି ମୁଖଦ୍ୱାରା ପସାରେ, କିଛି ସମୟ ତାହାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରି ଶେଷେ ପୁଣି ତାହାକୁ ଗ୍ରସେ, ସେପରି ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଭିତରୁ ସ୍ୱଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରସାର କରନ୍ତି। ସେ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟାନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରନ୍ତି।

Verse 22

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्‍नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥

ସ୍ନେହ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଭୟରୁ ଯଦି ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତାରେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ ଉପରେ ମନକୁ ଧାରଣ କରେ, ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେହି ହୋଇଯାଏ।

Verse 23

कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ବୋଲତା ଦୁର୍ବଳ କୀଟକୁ ନିଜ ଘୋସାରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ ବନ୍ଦୀ କରିଦେଲା। ଭୟରୁ ସେ କୀଟ ସଦା ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲା, ଏବଂ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ବିନା ଧୀରେ ଧୀରେ ବୋଲତା-ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରି ନିରନ୍ତର ଏକାଗ୍ରତା ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ।

Verse 24

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श‍ृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ (ରାଜନ୍), ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁରୁମାନଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ଏହି ମତି ଲାଭ କରିଛି। ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ମୋ ନିଜ ଦେହ ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଶିଖାଇଛି, ସେହି ସ୍ୱାତ୍ମୋପଶିକ୍ଷିତ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି।

Verse 25

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥

ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମୋର ଗୁରୁ, କାରଣ ଏହା ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ବିବେକ ଶିଖାଏ। ସୃଷ୍ଟି-ନାଶର ଅଧୀନ ଏହାର ଶେଷ ସଦା ଦୁଃଖଦ। ତେଣୁ ଦେହଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷେ ଏହା ପରଙ୍କ ଭୋଗ୍ୟ ହେବ ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ ବିଚରେ।

Verse 26

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥

ଦେହାସକ୍ତ ମଣିଷ ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ, ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି, ପଶୁ, ଭୃତ୍ୟ, ଘର, ଆପ୍ତ-ମିତ୍ର ଆଦିଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇବା ଓ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଭାରି କଷ୍ଟରେ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରେ—ସବୁ ଦେହସୁଖ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଶେଷେ ସେଇ ଦେହ ବୃକ୍ଷ ପରି ବୀଜ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସଞ୍ଚିତ କର୍ମରୂପେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦେହର ବୀଜ ପ୍ରକାଶ କରି, ତଳକୁ ପଡ଼ି ମରିଯାଏ।

Verse 27

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्न‍ोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलद‍ृक् क्व‍ च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्‍य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥

ଯେପରି ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ପୁରୁଷ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଟାଣାହେଉଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବଦ୍ଧଜୀବକୁ ଅନେକ ଦିଗକୁ ଟାଣନ୍ତି। ଜିହ୍ବା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଭୋଜନକୁ, ତୃଷ୍ଣା ପାନୀୟକୁ; ଶିଶ୍ନ ତୃପ୍ତିକୁ, ତ୍ୱକ୍ ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶକୁ; ଉଦର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଅବଧି ଅଲଟାଏ; କାନ ମଧୁର ଧ୍ୱନି, ଘ୍ରାଣ ସୁଗନ୍ଧ, ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ରମ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଚାହେ। ଏଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଜୀବକୁ ନାନା ଦିଗରେ ଟାଣନ୍ତି।

Verse 28

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥

ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଅଜୟ ମାୟା-ଶକ୍ତିକୁ ବିସ୍ତାର କରି ବୃକ୍ଷ, ସରୀସୃପ, ପଶୁ, ଖଗ, ସର୍ପ ଆଦି ଅସଂଖ୍ୟ ଯୋନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତଥାପି ହୃଦୟ ତୃପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନକୁ ସମର୍ଥ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମାନବଜୀବନ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 29

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥

ଅନେକ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବଦେହ ମିଳେ। ଏହା ଅନିତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମ ସାଧନ—ମୋକ୍ଷ ଓ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି—ର ସୁଯୋଗ ଦିଏ। ତେଣୁ ଧୀର ମଣିଷ ଦେହ ପଡ଼ି ମରିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୀଘ୍ର ପରମ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରୁ; କାରଣ ବିଷୟଭୋଗ ନୀଚ ଯୋନିରେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଚେତନା କେବଳ ମାନବଜୀବନରେ ସମ୍ଭବ।

Verse 30

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्‍कृत: ॥ ३० ॥

ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ମୁଁ ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ରହି, ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ବିନା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବିଚରେ।

Verse 31

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥

କେବଳ ଗୋଟିଏ ଗୁରୁଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ସଦା ଦୃଢ଼ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନପାରେ; କାରଣ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्‍त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ଏପରି କହି ସେ ଗଭୀରବୁଦ୍ଧି ବିପ୍ର ଯଦୁ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା ଓ ପୂଜା କଲେ; ସେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।

Verse 33

अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥

ଅବଧୂତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଆମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜ ପବିତ୍ର ଯଦୁ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସମଭାବରେ ସ୍ଥିର ହେଲା।