Adhyaya 7

Verse 1

श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ ଉଦ୍ଧବ! ତୁମେ ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଯଥାର୍ଥ କହିଛ—ଯଦୁବଂଶକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇ ମୋତେ ବୈକୁଣ୍ଠଧାମକୁ ଫେରିବାକୁ ହେବ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଭବ (ଶିବ) ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ମୋ ସ୍ୱଧାମ-ନିବାସ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି।

Verse 2

मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥

ମୁଁ ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶେଷତଃ ସମ୍ପାଦନ କରିଛି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ଅଂଶ (ବଳଦେବ) ସହ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲି, ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।

Verse 3

कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्‍क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରେ ଯଦୁକୁଳ ନିଶ୍ଚୟ ଆପସର ଦ୍ୱେଷ-ବିଗ୍ରହରେ ନଶିବ; ଆଜିଠାରୁ ସପ୍ତମ ଦିନେ ସମୁଦ୍ର ଉଠି ଦ୍ୱାରକାପୁରୀକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବ।

Verse 4

यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥

ହେ ସାଧୁ ଉଦ୍ଧବ! ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକକୁ ତ୍ୟାଗିବି, ସେତେବେଳେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଶୀଘ୍ର କଳିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଧର୍ମରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବ।

Verse 5

न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥

ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗିଲେ ତୁମେ ଏଠାରେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ନିଷ୍ପାପ ଭକ୍ତ, କଳିଯୁଗରେ ଲୋକେ ପାପକର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହେବେ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ରୁହନି।

Verse 6

त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्‍नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समद‍ृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥

ତୁମେ ସ୍ୱଜନ-ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମସ୍ତ ସ୍ନେହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ମୋତେ ନିବେଶ କର; ତାପରେ ସମଦୃଷ୍ଟି ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କର।

Verse 7

यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥

ହେ ଉଦ୍ଧବ! ମନ, ବାଣୀ, ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରବଣ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ମାୟାଜନିତ ଓ ନଶ୍ୱର ବୋଲି ଜାଣ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ସବୁ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର।

Verse 8

पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥

ମାୟାରେ ଅଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ତବାନ୍ ପୁରୁଷ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କରେ ନାନା ଅର୍ଥଭେଦ ଦେଖେ; ଗୁଣ-ଦୋଷ ଧାରଣାରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ।

Verse 9

तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥

ଏହେତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଗ୍ର କର; ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସର୍ବତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖ, ଏବଂ ସେଇ ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ମୋରେ—ପରମ ଅଧୀଶ୍ୱରରେ—ଦେଖ।

Verse 10

ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥

ବେଦର ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତୁମେ ଶରୀରୀମାନଙ୍କର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବ; ଆତ୍ମାନୁଭବରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ କୌଣସି ବିଘ୍ନରେ ବାଧିତ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 11

दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥

ଗୁଣ-ଦୋଷର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ‘ଗୁଣ’ ଭାବି ବିହିତ କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ—ନିର୍ଦୋଷ ଶିଶୁ ପରି ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଚାଲେ।

Verse 12

सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥

ଯେ ସର୍ବଭୂତଙ୍କର ସୁହୃଦ୍, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟବାନ୍, ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ମୋର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖେ; ଏମିତି ଭକ୍ତ ପୁନର୍ବାର କେବେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 13

श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଭଳି ଭାବେ ନିଜ ପବିତ୍ର ଭକ୍ତ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଉଦ୍ଧବ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 14

श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥

ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ଯୋଗେଶ! ହେ ଯୋଗବିନ୍ୟାସର ନିୟନ୍ତା, ଯୋଗାତ୍ମନ୍, ଯୋଗଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ! ମୋର ପରମ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ଆପଣ ସନ୍ନ୍ୟାସ-ଲକ୍ଷଣ ତ୍ୟାଗର ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିଛନ୍ତି।

Verse 15

त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥

ହେ ଭୂମନ୍! ବିଷୟାସକ୍ତ କାମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ହେ ସର୍ବାତ୍ମନ୍, ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ ନୁହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତ୍ୟାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର; ଏହା ମୋର ମତ।

Verse 16

सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥

ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ଗଢ଼ା ଏହି ଦେହ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଡୁବି ମୁଁ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ବୋଲି ମୂଢ଼ମତିରେ ଆବଦ୍ଧ। ତେଣୁ ଆପଣ ଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ସହଜରେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା କିପରି ସାଧିବି? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ନିଜ ଦାସକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 17

सत्यस्य ते स्वद‍ृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥

ହେ ଈଶ! ଆପଣ ପରମ ସତ୍ୟ, ପରମ ପୁରୁଷ; ଆପଣ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶ ହୁଅନ୍ତି। ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ କହିପାରିବା ଏମିତି କୌଣସି ବକ୍ତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ଭାବନ୍ତି।

Verse 18

तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

ଏହେତୁ ହେ ପ୍ରଭୁ, ସଂସାରଜୀବନରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖତାପରେ ପୀଡିତ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି। ଆପଣ ନିର୍ଦୋଷ, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବଜ୍ଞ ପରମେଶ୍ୱର; ଆପଣଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠଧାମ ନିର୍ବିଘ୍ନ। ଆପଣ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସତ୍ୟ ସଖା।

Verse 19

श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ସାଧାରଣତଃ ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଲୋକତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିପୁଣତାରେ ବିଚାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ ଭୋଗାଶାରୁ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।

Verse 20

आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥

ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ବିଶେଷତଃ ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ ଗୁରୁ; କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଓ ଅନୁମାନ (ତର୍କ) ଦ୍ୱାରା ସେ ଶ୍ରେୟକୁ ଖୋଜି ପାଏ।

Verse 21

पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥

ମାନବ ଦେହରେ ଯେ ଧୀର, ସଂୟମୀ ଏବଂ ସାଂଖ୍ୟ-ଯୋଗବିଜ୍ଞାନରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସେମାନେ ମୋର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 22

एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्‍व्‍य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥

ଏହି ଜଗତରେ ଏକପାଦ, ଦ୍ୱିପାଦ, ତ୍ରିପାଦ, ଚତୁଷ୍ପାଦ, ବହୁପାଦ ଏବଂ ଅପାଦ—ଏପରି ଅନେକ ଦେହ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଦେହ ମୋତେ ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ।

Verse 23

अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥

ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱର ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରରେ କେବେ ଧରାପଡ଼େ ନାହିଁ; ତଥାପି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ସାଧନରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନୁମାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଖୋଜିପାରନ୍ତି।

Verse 24

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମୁନିମାନେ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି—ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ଯଦୁ ରାଜା ଓ ଏକ ଅବଧୂତଙ୍କ ସଂବାଦ।

Verse 25

अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥

ମହାରାଜ ଯଦୁ ଏକ ଅକୁତୋଭୟ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଅବଧୂତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ଯୁବ ଓ ପଣ୍ଡିତ କବି ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଧର୍ମବିଦ୍ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 26

श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्ल‍ोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥

ଶ୍ରୀ ଯଦୁ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ କୌଣସି ପ୍ରାୟୋଗିକ ଧାର୍ମିକ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି; ତଥାପି ଏହି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାରଙ୍ଗତ। କୃପାକରି କହନ୍ତୁ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ବୁଦ୍ଧି ଆପଣ କିପରି ପାଇଲେ? ଏବଂ ଆପଣ କାହିଁକି ଶିଶୁ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି?

Verse 27

प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥

ସାଧାରଣତଃ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସାଧାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଆୟୁ ବଢ଼ାଇବା, ଯଶ ଲାଭ କରିବା ଓ ଭୌତିକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଭୋଗ କରିବା।

Verse 28

त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥

ତୁମେ ସମର୍ଥ, କବି, ଦକ୍ଷ, ସୁଭଗ ଓ ଅମୃତମୟ ବାଣୀବାନ; ତଥାପି କିଛି କରୁନାହ, କିଛି ଚାହୁନାହ—ଜଡ଼-ଉନ୍ମତ୍ତ ପିଶାଚ ପରି ଦିଶୁଛ।

Verse 29

जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥

ଲୋକେ କାମ-ଲୋଭର ଦାବାଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ଅଗ୍ନିରେ ତପୁନାହ। ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ହାତୀ ପରି ତୁମେ ଦାହରୁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଛ।

Verse 30

त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ତୁମେ ଭୋଗର ସ୍ପର୍ଶରହିତ, କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠ, ସଙ୍ଗୀ-ପରିବାର ବିନା ଏକା ଭ୍ରମଣ କରୁଛ। ତେଣୁ ସତ୍ୟଭାବେ ପଚାରୁଛୁ—ତୁମ ଅନ୍ତରର ମହାନନ୍ଦର କାରଣ କହ।

Verse 31

श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଯଦୁ ସେ ମହାଭାଗ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଏଭଳି ପଚାରି ସମ୍ମାନ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ନମ୍ର ନତମସ୍ତକ ଭାବ ଦେଖି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 32

श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् श‍ृणु ॥ ३२ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ମୋର ଅନେକ ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ରୟରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ପରମ ବୋଧ ପାଇ ମୁଁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି। ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣ।

Verse 33

पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଚବିଶ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କପୋତ ଓ ଅଜଗର; ସମୁଦ୍ର, ପତଙ୍ଗ, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ହାତୀ ଓ ମଧୁ-ଚୋର; ହରିଣ, ମାଛ, ବେଶ୍ୟା ପିଙ୍ଗଳା, କୁରର ପକ୍ଷୀ ଓ ଶିଶୁ; ଏବଂ କୁମାରୀ, ଶରକାର, ସର୍ପ, ଉର୍ଣ୍ଣନାଭି (ମକଡ଼ି) ଓ ଭ୍ରମର। ତାଙ୍କ ଆଚରଣରୁ ମୁଁ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ଶିଖିଛି।

Verse 34

पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଚବିଶ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କପୋତ ଓ ଅଜଗର; ସମୁଦ୍ର, ପତଙ୍ଗ, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ହାତୀ ଓ ମଧୁ-ଚୋର; ହରିଣ, ମାଛ, ବେଶ୍ୟା ପିଙ୍ଗଳା, କୁରର ପକ୍ଷୀ ଓ ଶିଶୁ; ଏବଂ କୁମାରୀ, ଶରକାର, ସର୍ପ, ଉର୍ଣ୍ଣନାଭି (ମକଡ଼ି) ଓ ଭ୍ରମର। ତାଙ୍କ ଆଚରଣରୁ ମୁଁ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ଶିଖିଛି।

Verse 35

पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଏହିମାନେ ମୋର ଆଶ୍ରିତ ଚବିଶ ଗୁରୁ। ତାଙ୍କର ବୃତ୍ତି ଓ ଆଚରଣରୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଛି।

Verse 36

यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥

ହେ ନହୁଷ-ପୁତ୍ର, ହେ ପୁରୁଷ-ବ୍ୟାଘ୍ର! ମୁଁ ଯେଉଁ ଗୁରୁଠାରୁ ଯାହା ଶିଖିଛି, ସେହିପରି ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 37

भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥

ଧୀର ପୁରୁଷ, ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ଯଦି ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅସହାୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝି, ନିଜ ପଥରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ବ୍ରତ ମୁଁ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଶିଖିଛି।

Verse 38

शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥

ସାଧୁ ପର୍ବତଠାରୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ନେବା ଉଚିତ—ସେ ସଦା ପରହିତ ସେବାରେ ଲାଗି ରହୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର କାରଣ କରୁ। ତେଣୁ ବୃକ୍ଷର ଶିଷ୍ୟ ପରି ନିଜକୁ ପରହିତେ ଅର୍ପଣ କରୁ।

Verse 39

प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्‍मन: ॥ ३९ ॥

ମୁନି କେବଳ ପ୍ରାଣଧାରଣ ପାଇଁ ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ, ସେତେରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଉଚିତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ତୃପ୍ତି ଖୋଜିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦେହର ଯତ୍ନ ଏମିତି ହେଉ, ଯାହାରେ ଜ୍ଞାନ ନ ନଷ୍ଟ ହେଉ ଓ ବାକ୍-ମନ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ନ ହେଉ।

Verse 40

विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥

ଯୋଗୀ ବହୁ ପ୍ରକାର ବିଷୟ ଓ ନାନା ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଗୁଣ-ଦୋଷରୁ ଅତୀତ, ସେ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିବ ନାହିଁ; ବାୟୁ ପରି ନିର୍ଲେପ ରହିବ।

Verse 41

पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मद‍ृक् ॥ ४१ ॥

ଆତ୍ମଦର୍ଶୀ ଯୋଗୀ ଏହି ଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ପାର୍ଥିବ ଦେହରେ ରହି ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ବାୟୁ ନାନା ଗନ୍ଧ ବହନ କରି ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ମିଶେ ନାହିଁ।

Verse 42

अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥

ବିଚାରଶୀଳ ମୁନି ଦେହର ଭିତରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ବୋଲି ବୁଝୁ। ସେ ଦେଖୁ ଯେ ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଜୀବାତ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରିଛି ଏବଂ ପରମାତ୍ମା—ଭଗବାନ—ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ରୂପେ ସମସ୍ତଠାରେ ଏକାସାଥି ଉପସ୍ଥିତ। ଆକାଶ ପରି—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ, ଅବିଭାଜ୍ୟ—ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଭାବନା କରୁ।

Verse 43

तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥

ଯେପରି ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ମେଘ-ଝଡ଼ ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ, ସେପରି କାଳସୃଷ୍ଟ ଗୁଣସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତରେ ବଦଳେନାହିଁ, ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 44

स्वच्छ: प्रकृतित: स्‍निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସାଧୁଜନ ଜଳସମ—ନିର୍ମଳ, ସ୍ୱଭାବତଃ କୋମଳ ଓ ମଧୁର ବାଣୀଯୁକ୍ତ। ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ଜୀବ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ସେ ତୀର୍ଥ ପରି ସବୁକୁ ପାବନ କରନ୍ତି।

Verse 45

तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥

ତପସ୍ୟାରେ ସାଧୁଜନ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଅଦମ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଭୋଗ ଉପଭୋଗର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତିନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟଦତ୍ତ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; କେବେ ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।

Verse 46

क्व‍‍चिच्छन्न: क्व‍‍चित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥

ଅଗ୍ନି ପରି ସାଧୁ କେବେ ଗୁପ୍ତ, କେବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେମାନେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଗୁରୁରୂପେ ପୂଜ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରି ଅଗ୍ନି ପରି ଉପାସକଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟ ପାପଫଳକୁ ଦହନ କରନ୍ତି।

Verse 47

स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्ल‍क्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥

ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏହି ସତ୍-ଅସତ୍ ଜଗତରେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପରମାତ୍ମା ଦେହମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ତତ୍ତତ୍ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 48

विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥

ଜନ୍ମରୁ ଶ୍ମଶାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଦେହର ଧର୍ମ, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ। ଯେପରି କାଳର ଅଦୃଶ୍ୟ ଗତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ବଢ଼େ-କମେ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ।

Verse 49

कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न द‍ृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥

କାଳର ପ୍ରବଳ ସ୍ରୋତରେ ଭୂତମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ନିତ୍ୟ ଘଟେ, ତଥାପି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା କ୍ଷଣକ୍ଷଣେ ଜଳେ ଓ ନିବେ, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ ନାହିଁ। ସେପରି କାଳତରଙ୍ଗ ଅସଂଖ୍ୟ ଦେହର ଜନ୍ମ-ବୃଦ୍ଧି-ମୃତ୍ୟୁ କରାଏ, ଆତ୍ମା ତାହା ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 50

गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥

ଯୋଗୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ଯଥାକାଳେ ଛାଡ଼ିଦିଏ; କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଜଡ଼ାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଗୋପାଳ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଗାଈରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସେପରି ସେ ଗୁଣମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ।

Verse 51

बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାନା ବସ୍ତୁରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ନ ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଲୀନ ହୁଏ; ଏପରି ଭାବନା ସ୍ଥୂଳମତିର। ସେପରି ଆତ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ଦେହରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଭାବେ ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅବିଭକ୍ତ ଓ ନିର୍ଲେପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 52

नातिस्‍नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्व‍ापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥

କାହା ପ୍ରତି କିମ୍ବା କିଛି ପ୍ରତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅତିସ୍ନେହ ବା ଆସକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନହେଲେ ଭାରି ସନ୍ତାପ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ। ଯେପରି ଦୀନବୁଦ୍ଧି କପୋତ ଆସକ୍ତିରେ ଦୁଃଖ ପାଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 53

कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥

ଏକଦା ଅରଣ୍ୟରେ ଗଛ ଉପରେ ଘୋସା କରି ଏକ କପୋତ ତାହାର କପୋତୀ ପତ୍ନୀ ସହ କିଛି ବର୍ଷ ରହିଲା।

Verse 54

कपोतौ स्‍नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । द‍ृष्टिं द‍ृष्‍ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥

ସେଇ ଦୁଇ କପୋତ ଗୃହଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ସ୍ନେହରେ ଗଠିତ ହୃଦୟ ହେତୁ ଦୃଷ୍ଟି, ଅଙ୍ଗ-ଲକ୍ଷଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିଭାବରେ ପରସ୍ପର ଆସକ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଧିଗଲେ।

Verse 55

शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥

ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରତି ନିର୍ବୋଧ ଭରସାରେ, ସେମାନେ ଯୁଗଳ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇବା, ବସିବା, ଚାଲିବା, ଦାଁଡ଼ିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା, କ୍ରୀଡା, ଭୋଜନ ଆଦି କରୁଥିଲେ।

Verse 56

यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସେ ଯେତେବେଳେ ଯାହା ଚାହୁଁଥିଲା, କପୋତୀ ସ୍ନେହରେ ମନାଇ ତାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ନଥିବା କପୋତ ମହା କଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିଲା।

Verse 57

कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥

ତାପରେ କପୋତୀ ପ୍ରଥମେ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲା; ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ପତି ସମ୍ମୁଖରେ ଘୋସାରେ ଅନେକ ଅଣ୍ଡା ପାଡ଼ିଲା।

Verse 58

प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । श‍ृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥

ଯଥାସମୟେ ସେଇ ଡିମ୍ବମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଗଢ଼ା କୋମଳ ଅଙ୍ଗ ଓ ପକ୍ଷ ଥିବା ପରା ଛୁଆମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 59

तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥

ଛୁଆମାନଙ୍କର କୋମଳ ପକ୍ଷସ୍ପର୍ଶ, ମିଠା କୁଜନ, ନିର୍ମଳ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଦୌଡ଼ି ଆସି ସ୍ୱାଗତ କରିବାରେ ପିତାମାତା ପରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।

Verse 60

तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥

ଛୁଆମାନଙ୍କର କୋମଳ ପକ୍ଷ, କୁଜନ, ଘୋସାରେ ତାଙ୍କର ମନୋହର ନିର୍ମଳ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଉଡ଼ିବାକୁ ଲାଫ ମାରିବା ଦେଖି ପିତାମାତା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଛୁଆ ସୁଖୀ ଦେଖି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ହେଲେ।

Verse 61

स्‍नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥

ସ୍ନେହରେ ପରସ୍ପର ହୃଦୟ ବନ୍ଧା ଥିବା ସେଇ ମୂଢ଼ ପକ୍ଷୀଦ୍ୱୟ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ ହୋଇ, ଦୀନ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଜ ଛୁଆମାନଙ୍କୁ ପାଳିଥିଲେ।

Verse 62

एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥

ଏକଦିନ ସେଇ ଦୁଇ କୁଟୁମ୍ବୀ ପରା ଛୁଆମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରିଲେ; ଖାଦ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଆତୁର ହୋଇ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚାରିଦିଗେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଘୁରିଲେ।

Verse 63

द‍ृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यद‍ृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥

ସେତେବେଳେ ବନରେ ଘୁରୁଥିବା ଜଣେ ଶିକାରୀ ଯାଦୃଚ୍ଛିକଭାବେ ନିଡ଼ ନିକଟରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଛୋଟ କପୋତମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ଜାଲ ପସାଇ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧରିନେଲା।

Verse 64

कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥

କପୋତ ଓ କପୋତୀ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ପୋଷଣ ପାଇଁ ସଦା ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବନରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଯଥୋଚିତ ଆହାର ମିଳିଲାପରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଡ଼କୁ ଫେରିଲେ।

Verse 65

कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥

କପୋତୀ ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶିକାରୀର ଜାଲରେ ଆବୃତ ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲା। ଚିତ୍କାର କରି ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଡାକି କାନ୍ଦୁଥିଲେ।

Verse 66

सासकृत्‍स्‍नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥

କପୋତୀ ତୀବ୍ର ଭୌତିକ ସ୍ନେହର ଦୋରିରେ ପୁନଃପୁନଃ ବନ୍ଧିତ ଥିଲା, ତେଣୁ ତାହାର ମନ ଦୀନ ହୋଇଗଲା। ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିର ଗ୍ରାସରେ ନିଜକୁ ଭୁଲି, ବନ୍ଧା ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଇଯିବା ସହିତସହିତ ସେ ମଧ୍ୟ ଜାଲରେ ବନ୍ଧିଗଲା।

Verse 67

कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥

ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଜାଲରେ ବନ୍ଧା ଏବଂ ନିଜ ସମାନ ଭାବିଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧା ଦେଖି, ସେ ଦୀନ କପୋତ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ କରୁଣ ଭାବେ ବିଳାପ କଲା।

Verse 68

अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥

ହାୟ! ମୋର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖ! ମୁଁ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟବାନ ଅଟେ | ମୁଁ ଅତୃପ୍ତ ଓ ଅକୃତାର୍ଥ, ମୋର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ଆଧାର ଏହି ସଂସାର ଆଜି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା |

Verse 69

अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥

ମୋର ପତ୍ନୀ ମୋର ସର୍ବଥା ଅନୁରୂପ ଓ ଅନୁକୂଳ ଥିଲେ, ସେ ମୋତେ ହିଁ ଦେବତା ମାନୁଥିଲେ | ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ମୋତେ ଶୂନ୍ୟ ଘରେ ଛାଡି ନିଜର ସାଧୁ ସ୍ଵଭାବ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ |

Verse 70

सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥

ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଘରେ ଦୀନହୀନ ହୋଇ ପଡିରହିଛି | ମୋର ପତ୍ନୀ ଓ ପିଲାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି | ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ବିଧୁର ହୋଇ ଏହି ଦୁଃଖୀ ଜୀବନ କାହିଁକି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଁବି?

Verse 71

तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥

ଜାଲରେ ଫସିଥିବା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରେ ପଡିଥିବା ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଛଟପଟ ହେବାର ଦେଖି, ସେହି କପୋତ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖ ହୋଇ ଜାଲରେ ଯାଇ ପଡିଲା |

Verse 72

तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥

ସେହି କ୍ରୂର ଶିକାରୀ ଗୃହସ୍ଥ କପୋତ, କପୋତୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଧରିନେଲା ଏବଂ ନିଜର ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ କରି ନିଜ ଘର ଆଡକୁ ଚାଲିଗଲା |

Verse 73

एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥

ଏଭଳି ଯେ ଗୃହାସକ୍ତ, ତାହାର ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। କପୋତ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ରମି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଖୋଜେ; କୁଟୁମ୍ବ ପୋଷଣରେ ବ୍ୟସ୍ତ କୃପଣ ଜନ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଭାରି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।

Verse 74

य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥

ଯେ ମାନବଲୋକ ପାଇଛି, ତାହା ପାଇଁ ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି କଥାର ମୂଢ଼ ପକ୍ଷୀ ପରି ଯେ ଗୃହେ ଆସକ୍ତ, ସେ ଉଚ୍ଚତାକୁ ଚଢ଼ି ହୋଚଟ ଖାଇ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ବୋଲି ଜାଣ।