Adhyaya 6
Devas in Dvārakā, Brahmā’s Petition, and Uddhava’s Appeal (Prabhāsa Departure Set-Up)
ଯଦୁବଂଶର ନିୟତ ଅନ୍ତ ନିକଟ ହେବା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବଗଣ ସହ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାୟା-ଗୁଣରୁ ଅଲିପ୍ତ ଅଧୀଶ୍ୱର, ସାଧାରଣ କର୍ମକାଣ୍ଡ ପୁଣ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ପାବନକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଭୋଗତୃଷ୍ଣାକୁ ଦହନ କରେ—ଏମିତି ଶରଣ୍ୟ ବୋଲି ଗାନ କରନ୍ତି; ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପଦକ୍ଷେପ ସ୍ମରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟକୁ ନିୟମିତ କରୁଥିବା କାଳକୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟିଛି; ଏବେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରନ୍ତୁ, ତଥାପି ଜଗତ-ପାଳନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। କୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯଦୁମାନଙ୍କ ଅତିବଳ ଜଗତକୁ ଭାର ନକରୁ, ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶାପ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ନିବୃତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛି। ଦେବମାନେ ଯାଇଗଲା ପରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ଉପଦ୍ରବ ଓ ଅପଶକୁନ ବଢ଼େ; ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବାକୁ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଉଦ୍ଧବ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିକଟିତ ହୋଇ ସହଗମନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ଏହିଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶର ପୂର୍ବଭୂମି ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ମହା ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତ-ଭବ୍ୟର ଈଶ୍ୱର, ମଙ୍ଗଳଦାତା ଭଗବାନ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଭୂତଗଣରେ ଘେରା ହୋଇ ଗଲେ।
Verse 2
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ମରୁତମାନଙ୍କ ସହ ଇନ୍ଦ୍ର; ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର; ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗିରସ, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ସାଧ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା; ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ; ଋଷି, ପିତୃ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନର—ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଉପସଞ୍ଜଗ୍ମୁ। ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ନରଲୋକକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଯଶ ପ୍ରସାର କଲେ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଲିନତାକୁ ହରେ।
Verse 3
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ମରୁତମାନଙ୍କ ସହ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ; ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ, ଋଷି, ପିତୃ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନର—ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ମାନବଲୋକକୁ ମୋହିତ କରେ; ତାଙ୍କ ଯଶ ସର୍ବଲୋକେ ବ୍ୟାପି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମଳିନତା ନାଶ କରେ।
Verse 4
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ମରୁତମାନଙ୍କ ସହ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ; ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ, ଋଷି, ପିତୃ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନର—ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ମାନବଲୋକକୁ ମୋହିତ କରେ; ତାଙ୍କ ଯଶ ସର୍ବଲୋକେ ବ୍ୟାପି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମଳିନତା ନାଶ କରେ।
Verse 5
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥
ମହା ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦ୍ୱାରକା-ନଗରୀରେ ଦେବତାମାନେ ଅତୃପ୍ତ ନୟନରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 6
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥
ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଉଦ୍ୟାନରୁ ଆଣିଥିବା ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ଯଦୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲେ; ପରେ ମନୋହର ଶବ୍ଦ ଓ ଭାବରେ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 7
श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
ଶ୍ରୀଦେବତାମାନେ କହିଲେ— ହେ ନାଥ! ଆମ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ବାଣୀ ସମର୍ପଣ କରି ଆପଣଙ୍କ ପଦାରବିନ୍ଦକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। କର୍ମମୟ ବନ୍ଧନର କଠିନ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଭାବଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି।
Verse 8
त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥
ହେ ଅଜିତ ପ୍ରଭୁ, ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ମାୟାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ନିୟୋଜିତ କରି ଆପଣ ଏହି ପ୍ରକଟ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ କରନ୍ତି। ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭଳି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ କର୍ମରେ କେବେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଆପଣ ନିଜ ଅବ୍ୟବହିତ ନିତ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦରେ ରତ, ନିର୍ଦୋଷ।
Verse 9
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
ହେ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରଭୁ, ମାୟାରେ ମଲିନ ଚେତନା ଓ ଦୁରାଶା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି କେବଳ ସାଧାରଣ ପୂଜା, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଦାନ, ତପ ଓ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡରେ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ଋଷଭ, ଯେ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମାମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ଶ୍ରବଣ କରି ଦୃଢ଼ ସତ୍ଶ୍ରଦ୍ଧା ବଢ଼ାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନଙ୍କୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଏମିତି ପବିତ୍ରତା ପାଆନ୍ତି।
Verse 10
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
ଆମ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଅଶୁଭ ଇଚ୍ଛାକୁ ଭସ୍ମ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନିଶିଖା ସଦୃଶ ହେଉ। ପ୍ରେମରେ ଦ୍ରବିତ ହୃଦୟ ଥିବା ମୁନିମାନେ ସେହି ପଦକୁ ସଦା ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ସଂୟମୀ ସାତ୍ୱତ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଭୋଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଆପଣଙ୍କ ସମାନ ବିଭୂତି ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂକାଳ ଆପଣଙ୍କ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ସ୍ୱରୂପରେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।
Verse 11
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥
ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ବେଦର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିଅନୁସାରେ ହବି ନେଇ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବାକୁ ଯେମାନେ ଉଦ୍ୟତ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାତ୍ମଯୋଗୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମମାୟାକୁ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପରମ ଭାଗବତ ଭକ୍ତମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହିଁ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 12
पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥
ହେ ବିଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରଖିଥିବା ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା ବନମାଳାକୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହା ଆପଣଙ୍କ କୃପା। ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବକ୍ଷରେ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ନିବାସ; ସେଠାରେ ଆମ ଅର୍ପଣ ଦେଖି ସେ ଈର୍ଷ୍ୟାଳୁ ସହପତ୍ନୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇପାରନ୍ତି। ତଥାପି ଆପଣ ଦୟାମୟ ହୋଇ, ନିତ୍ୟ ସହଚରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିବା ପରି, ଆମ ଅର୍ହଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କୃପାନିଧି, ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସଦା ଆମ ହୃଦୟର ଅଶୁଭ ଆଶାକୁ ଭସ୍ମ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନିଶିଖା ହେଉ।
Verse 13
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥
ହେ ଭଗବନ୍! ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅବତାରରେ ଆପଣ ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡ ପରି ପାଦ ଉଠାଇ ତିନି ଲୋକରେ ବିଜୟପତାକା ସଦୃଶ ତ୍ରିଧାରା ଗଙ୍ଗାକୁ ପ୍ରବାହିତ କଲେ। ଆପଣଙ୍କ କମଳପାଦ ଅସୁରଙ୍କୁ ଭୟ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଉଛି; ଆମ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତୁ।
Verse 14
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्य शं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ; ଆପଣଙ୍କ କାଳତତ୍ତ୍ୱର କଠୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇ ନାକରେ ଦୋରି ପଡ଼ା ବଳଦ ପରି ଟାଣାଯାନ୍ତି। ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଆପଣଙ୍କ କମଳପାଦ ଆମକୁ ପରମ ସୁଖ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 15
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त: कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ ଆପଣ; ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ କାଳ କୁହାଯାଏ, ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତ-ବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ତ୍ରିନାଭି କାଳଚକ୍ରରେ ଆପଣ ଅଗୋଚର କ୍ରିୟାରେ ସବୁକୁ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣ ଉତ୍ତମପୁରୁଷ, ପରମେଶ୍ୱର।
Verse 16
त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆଦି ପୁରୁଷାବତାର ମହାବିଷ୍ଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ହିଁ ସୃଜନଶକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ସେଇ ଅଚ୍ୟୁତ ଶକ୍ତିରେ ସେ ପ୍ରକୃତିରେ ଗର୍ଭାଧାନ କରି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ପରେ ସେଇ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଆବରଣରେ ଢାକା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
Verse 17
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
ହେ ହୃଷୀକେଶ! ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆପଣ ଅଧୀଶ୍ୱର। ଆପଣଙ୍କ ମାୟାଜନିତ ଗୁଣବିକାର ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ କେବେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଜୀବ—ଯୋଗୀ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ମଧ୍ୟ—ତ୍ୟାଗ କରା ବିଷୟର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଭୀତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 18
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଷୋଳହ ହଜାର ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ କୁଳୀନ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ ବସୁଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଲଜ୍ଜାଭରା ହସ-ଦୃଷ୍ଟି ଓ ବାଙ୍କା ଭୌହର ମଧୁର ସଙ୍କେତ ସୌରତପ୍ରେମର ସନ୍ଦେଶ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 19
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या: पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଅମୃତମୟ କଥାପ୍ରବାହ ଓ ଆପଣଙ୍କ କମଳପଦ ସ୍ନାନଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ—ଏହି ଦୁଇଁଟି ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ମଲିନତା ନାଶ କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଶୁଚିତା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ କାନରେ ଆପଣଙ୍କ ଗୌରବ ଶୁଣି କଥାସଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ନାନ କରି ପାଦଜ ନଦୀମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥସଙ୍ଗ ପାଆନ୍ତି।
Verse 20
श्रीबादरायणिरुवाच इत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଗୋବିନ୍ଦ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପ୍ରଣାମ କରି, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥
ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ପୂର୍ବେ ଆମେ ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇବାକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଥିଲୁ। ହେ ଅନନ୍ତ ପରମାତ୍ମା, ଆମ ସେଇ ପ୍ରାର୍ଥନା ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
Verse 22
धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ ନିଜ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଗୌରବ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ମଲିନତା ନାଶ ହୁଏ।
Verse 23
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆପଣ ନିଜର ଅନୁତ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମଗ୍ର ଜଗତର ହିତ ପାଇଁ ମହାନ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାକର୍ମ କରିଛନ୍ତି।
Verse 24
यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । शृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥
ହେ ଈଶ! କଳିଯୁଗରେ ଯେ ସାଧୁଭକ୍ତମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳା ଶୁଣନ୍ତି ଓ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସହଜରେ ଏହି ଯୁଗର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।
Verse 25
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆପଣ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ଏକଶେ ପଚିଶଟି ଶରତ୍କାଳ ବ୍ୟତୀତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 26
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
ହେ ଅଖିଳାଧାର! ଏବେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ; ବିପ୍ରଶାପରେ ଏହି କୁଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଯଦି ଆପଣ ମନେ କରନ୍ତି, ପରମ ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ଆମକୁ—ବୈକୁଣ୍ଠ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ—ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 27
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
ହେ ଅଖିଳାଧାର! ଏବେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ; ବିପ୍ରଶାପରେ ଏହି କୁଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଯଦି ଆପଣ ମନେ କରନ୍ତି, ପରମ ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ଆମକୁ—ବୈକୁଣ୍ଠ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ—ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରାର୍ଥନା ଏବଂ ଅନୁରୋଧ ବୁଝିପାରିଛି । ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ କରି, ମୁଁ ତୁମ ପକ୍ଷରୁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଛି ।
Verse 29
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
ଏହି ଯାଦବ ବଂଶ ନିଜର ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହିପରି ଅଟକାଇ ରଖିଛି ଯେପରି ତଟ ମହାସାଗରକୁ ଅଟକାଇ ରଖେ ।
Verse 30
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଅହଂକାରୀ ଯାଦବ ବଂଶକୁ ସଂହାର ନକରି ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଅସୀମ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯିବ ।
Verse 31
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅଭିଶାପ ହେତୁ ମୋ ବଂଶର ବିନାଶ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି । ହେ ନିଷ୍ପାପ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିନାଶ ଶେଷ ହେବ ଏବଂ ମୁଁ ବୈକୁଣ୍ଠ ଯାତ୍ରା କରିବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତୁମ ଧାମକୁ ଆସିବି ।
Verse 32
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଲୋକନାଥ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କୁହାଯିବା ପରେ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ । ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ ।
Verse 33
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥
ତତ୍ପରେ ଭଗବାନ୍ ଦ୍ୱାରକାରେ ଉଦ୍ଭବିତ ମହା ଉପଦ୍ରବଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ସମବେତ ଯଦୁବଂଶର ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 34
श्रीभगवानुवाच एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଏଠାରେ ସବୁଦିଗରେ ଏହି ମହା ଉପଦ୍ରବ ଉଠୁଛି; କାରଣ ଆମ କୁଳ ଉପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଦୁରତ୍ୟୟ ଶାପ ପଡ଼ିଛି।
Verse 35
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥
ହେ ପୂଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଯଦି ଆମେ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ଆଉ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଆଜିହିଁ ମହାପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଭାସକୁ ଯାଉ।
Verse 36
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରୁ କ୍ଷୟରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ କଳାବୃଦ୍ଧି କଲା।
Verse 37
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବୁ, ନାନା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବୁ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ମହାଦାନ ଦେବୁ। ଏହି ଦାନରୂପ ନୌକାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦଗୁଡ଼ିକୁ, ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟ ନୌକାରେ ମହାସାଗର ପାର ହୁଏ, ସେପରି ନିଶ୍ଚୟ ପାର କରିବୁ।
Verse 38
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ-ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରି, ନାନା ପ୍ରକାର ସୁସ୍ୱାଦୁ ଅନ୍ନରେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ତାଙ୍କୁ ଦାନର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ଭାବି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମହାଦାନ ଦେଇ, ଆମେ ଦାନରୂପ ନୌକାରେ ଯେପରି ମହାସାଗର ପାର ହୁଏ ସେପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପାର କରିବୁ।
Verse 39
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଯାଦବମାନେ ପ୍ରଭାସ-ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଏବଂ ରଥରେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ିଲେ।
Verse 40
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
ହେ ରାଜନ! ସଦା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁବ୍ରତ ଉଦ୍ଧବ ଯାଦବମାନଙ୍କ ନିକଟ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି, ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଭୟଙ୍କର ଅରିଷ୍ଟ-ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଜଗତର ପରମ ନିୟନ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କରଯୋଡ଼ି ଏପରି କହିଲେ।
Verse 41
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
ହେ ରାଜନ! ସଦା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁବ୍ରତ ଉଦ୍ଧବ ଯାଦବମାନଙ୍କ ନିକଟ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି, ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଭୟଙ୍କର ଅରିଷ୍ଟ-ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଜଗତର ପରମ ନିୟନ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କରଯୋଡ଼ି ଏପରି କହିଲେ।
Verse 42
श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥
ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବେଶ, ହେ ଯୋଗେଶ! ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ମହିମାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ହିଁ ପରମ ପୁଣ୍ୟ। ପ୍ରଭୁ, ଦେଖାଯାଉଛି ଆପଣ ଏବେ ଏହି କୁଳକୁ ସଂହାର କରି ଏହି ଲୋକରେ ନିଜ ଲୀଳା ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଆପଣ ସର୍ବେଶ୍ୱର ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିର ଅଧିପତି; ତଥାପି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପକୁ ନିବାରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ତାହାକୁ ପ୍ରତିହତ କରୁନାହାନ୍ତି—ଏହିପରି ଆପଣଙ୍କ ତିରୋଭାବ ନିକଟ।
Verse 43
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
ହେ କେଶବ, ହେ ନାଥ! ମୁଁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମ କମଳଚରଣ ଛାଡ଼ିପାରେନି; କୃପାକରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସ୍ୱଧାମକୁ ନେଇଯାଅ।
Verse 44
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥
ହେ କୃଷ୍ଣ! ତୁମ ଲୀଳା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ, କାନ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମ; ତାହା ଆସ୍ୱାଦ କଲେ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।
Verse 45
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥
ଶୋଇବା, ବସିବା, ଚାଲିବା, ଦାଁଡିବା, ସ୍ନାନ, କ୍ରୀଡା, ଭୋଜନ ଇତ୍ୟାଦି ସବୁରେ—ହେ ପ୍ରିୟ ପରମାତ୍ମା! ଆମେ ଭକ୍ତମାନେ ତୁମକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିବୁ?
Verse 46
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥
ତୁମେ ଉପଭୋଗ କରିଥିବା ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି, ତୁମ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରି, ଆମେ ଦାସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ମାୟାକୁ ଜୟ କରିବୁ।
Verse 47
वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥
ଦିଗମ୍ବର ଋଷି, ତପସ୍ବୀ ଶ୍ରମଣ, ଊର୍ଧ୍ୱରେତା, ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମକ ତୁମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 48
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
ହେ ମହାଯୋଗିନ୍! ଆମେ କର୍ମପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବନ୍ଧଜୀବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏହି ଦୁସ୍ତର ସଂସାର-ତମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପାର କରିବୁ।
Verse 49
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କୃତ୍ୟ ଓ ମଧୁର ବଚନକୁ ସ୍ମରଣ କରି କୀର୍ତ୍ତନ କରୁ; ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଢ଼ ପ୍ରିୟ ସହଚରୀମାନଙ୍କ ସହ ରସମୟ ଲୀଳାରେ ଆପଣଙ୍କ ଗତି, ନିର୍ଭୟ ହାସ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ କ୍ରୀଡ଼ା—ମନୁଷ୍ୟଲୋକ ସଦୃଶ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ—ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପରମାନନ୍ଦରେ ମୋହିତ କରେ।
Verse 50
श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ଏଭଳି ନିବେଦନ ହେବା ପରେ, ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଏକାନ୍ତିକ ସେବକ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Frequently Asked Questions
They come to directly behold the Lord and to formally conclude the cosmic mandate for His descent: the removal of the earth’s burden and the reestablishment of dharma. Their prayers also articulate siddhānta—Kṛṣṇa as the transcendental āśraya who controls māyā and kāla yet remains untouched—thereby making the impending withdrawal of His manifest līlā intelligible as divine arrangement rather than material compulsion.
They state that worship, Vedic study, charity, austerity, and ritual alone cannot fully cleanse consciousness polluted by illusion unless they mature into transcendental faith (śraddhā) in the Lord’s glories. Hearing and glorifying Kṛṣṇa (īśānukathā) is presented as uniquely potent because it directly connects the jīva to the āśraya, burning anarthas like fire at the Lord’s lotus feet.
Kṛṣṇa explains a governance principle: the Yādavas had become so empowered that, if left unchecked, their pride and expansion could devastate the world. The brāhmaṇa curse becomes the instrument of nirodha (withdrawal), ensuring cosmic balance. The Lord is fully capable of counteracting it, but chooses not to, demonstrating that His līlā follows purposeful divine orchestration rather than reactive necessity.
Prabhāsa is presented as a tīrtha where bathing and associated rites—sacrifice for devas and pitṛs, feeding brāhmaṇas, and dāna—help one cross danger like a boat across an ocean. Narratively, it moves the Yādavas out of Dvārakā and sets the stage for the culminating events of the Lord’s manifest departure, while thematically reinforcing purification (śuddhi) and the inevitability of kāla under divine supervision.
Uddhava is Kṛṣṇa’s intimate devotee and counsel-bearing associate, characterized by unwavering fidelity and deep spiritual aptitude. His private approach signals a shift from public, cosmic concerns (devas’ petitions; dynastic decisions) to the inner transmission of liberating instruction. This confidentiality frames Uddhava as the qualified recipient of teachings meant to guide devotees after the Lord’s visible līlā concludes.