Adhyaya 3

Verse 1

श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

ରାଜା ନିମି କହିଲେ: ହେ ଭଗବଦ୍ଜନମାନେ! ମହାଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିକୁ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ଦୟାକରି ଏ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥

ଆପଣମାନଙ୍କ ବଚନର ହରିକଥାମୃତ ମୁଁ ପାନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃଷ୍ଣା ଶାନ୍ତ ହୁଏନି। କାରଣ ମୁଁ ସଂସାରତାପରେ ଦଗ୍ଧ ମର୍ତ୍ୟ; ଏହି ହରିକଥା ହିଁ ସେ ତାପର ସତ୍ୟ ଔଷଧ।

Verse 3

श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥

ଶ୍ରୀ ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୁ ରାଜନ୍, ମହାଭୂତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରି ଆଦ୍ୟ ସର୍ବଭୂତାତ୍ମା ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଯୋନିରେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଣୁ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପଥ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 4

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥

ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟ ଭୂତମାନଙ୍କ ଦେହରେ ପରମାତ୍ମା ପଞ୍ଚଧାତୁ ସହ ପ୍ରବେଶ କରି ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତି; ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦଶରୂପେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିବା ପରି କରି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରାନ୍ତି।

Verse 5

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

ପରମାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ ଜୀବ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟ ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବି ଅଜନ୍ମା ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହରେ ଆସକ୍ତ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଜଡ଼ି ପଡ଼େ।

Verse 6

कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥

ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଗଭୀର ବାସନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ କର୍ମରେ ଲଗାଏ; ତାହାର କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରି କରି ଏହି ସଂସାରରେ କଥିତ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 7

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्न‍ुतेऽवश: ॥ ७ ॥

ଏଭଳି କର୍ମଗତିରେ ଚାଲୁଥିବା ପୁରୁଷ ଅନେକ ଅମଙ୍ଗଳକୁ ବହନ କରେ; ନିଜ କର୍ମଫଳରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗ କରେ।

Verse 8

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

ଯେତେବେଳେ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ସନ୍ନିକଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ କାଳରୂପେ ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣାତ୍ମକ ପ୍ରକଟ ଜଗତକୁ ଆହରଣ କରି ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ କରନ୍ତି।

Verse 9

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

ପ୍ରଳୟ ସନ୍ନିକଟ ହେଲେ ପୃଥିବୀରେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ କ୍ରମେ ବଢ଼ି ତିନି ଲୋକକୁ ଦାରୁଣ ଭାବେ ତପାଏ।

Verse 10

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥

ପାତାଳଲୋକରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭଗବାନ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ମହାବାୟୁରେ ପ୍ରେରିତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଶିଖା ସର୍ବଦିଗରେ ସବୁକିଛି ଦହି ଦହି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।

Verse 11

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥

ସଂବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ମେଘଗଣ ଶତବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ପରି ଲମ୍ବା ଧାରାରେ ପଡୁଥିବା ବର୍ଷାଜଳ ସମଗ୍ର ବିରାଟ୍ ଜଗତକୁ ଜଳରେ ଡୁବାଇ ଦିଏ।

Verse 12

ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥

ତାପରେ, ହେ ନୃପ! ବିଶ୍ୱରୂପର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଥିବା ବୈରାଜ ପୁରୁଷ (ବ୍ରହ୍ମା) ନିଜ ବିରାଟ୍ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଧନ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

Verse 13

वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्‍धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

ବାୟୁ ଗନ୍ଧ-ଗୁଣ ହରିନେଲେ ପୃଥିବୀ ଜଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ବାୟୁ ଜଳର ରସ-ଗୁଣ ହରିଲେ ଜଳ ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 14

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥

ତମସ ଦ୍ୱାରା ରୂପ-ଗୁଣ ହରିଗଲେ ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ ପ୍ରଲୀନ ହୁଏ। ଆକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ପର୍ଶ-ଗୁଣ ହରାଇଥିବା ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ। କାଳରୂପ ପରମାତ୍ମା ଗୁଣ ହରିଲେ ଆକାଶ ତାମସ ଅହଂକାରରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 15

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

ହେ ନୃପ! ଭୌତିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି, ଯେଉଁ ରଜୋଗୁଣୀ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଠାରେ ନିଜ-ନିଜ ଗୁଣ ସହ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏବଂ ମନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ଅହଂକାରରେ ଲୀନ ହୁଏ। ପରେ ସମଗ୍ର ଅହଂକାର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଲୀନ ହୁଏ।

Verse 16

एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

ଏହା ଭଗବାନଙ୍କର ମାୟା, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରାଏ। ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଏହି ମାୟାକୁ ଆମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲୁ; ଏବେ ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 17

श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥

ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯାହା ଆତ୍ମସଂଯମ ନଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁସ୍ତର, ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ମାୟାକୁ ଏକ ସ୍ଥୂଳବୁଦ୍ଧି ଭୋଗବାଦୀ ମଧ୍ୟ କିପରି ସହଜରେ ପାର କରେ—ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 18

श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥

ଶ୍ରୀପ୍ରବୁଦ୍ଧ କହିଲେ—ସ୍ତ୍ରୀ‑ପୁରୁଷ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରି ବଦ୍ଧଜୀବମାନେ କାମସମ୍ପର୍କରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦୁଃଖ ନାଶ ଓ ସୁଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିରନ୍ତର କର୍ମ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଫଳ ବିପରୀତ—ସୁଖ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ବୟସ ବଢ଼ିଲେ କଷ୍ଟ ବଢ଼େ।

Verse 19

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥

ଧନ ନିତ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ, ତାହା ଲଭ୍ୟ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁସମ। ସେଇ ଚଞ୍ଚଳ ଧନରେ ପାଳିତ ଘର, ସନ୍ତାନ, ଆପ୍ତ ଓ ପଶୁ—ଏଥିରେ ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ କ’ଣ? ସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 20

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥

ଏହିପରି ପରଲୋକର ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ କର୍ମନିର୍ମିତ ନଶ୍ୱର। ସେଠାରେ ସମକକ୍ଷଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା, ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟା, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଧ୍ୱଂସର ଭୟ—ଯେପରି ଶତ୍ରୁ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ପୀଡନରେ ରାଜାମାନେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 21

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥

ଏହେତୁ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେୟ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଲୋକ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଉ। ସତ୍ୟ ଗୁରୁ ସେ—ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ ଓ ପରତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଣାତ, ବିଚାରଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଭୌତିକ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ।

Verse 22

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥

ସେଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଭାଗବତଧର୍ମ—ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିସେବାର ପଥ—ଶିଖିବ। କପଟ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅନୁକୂଳ ସେବା କରିବ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସର୍ବାତ୍ମା ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ; ପ୍ରସନ୍ନ ହରି ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତକୁ ନିଜକୁ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 23

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥

ସତ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ମନକୁ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଆସକ୍ତିରୁ ଅଲଗା କରିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଗୁରୁ ଓ ସାଧୁ-ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ। ନିମ୍ନସ୍ଥଙ୍କୁ ଦୟା, ସମସ୍ଥଙ୍କୁ ମୈତ୍ରୀ, ଉଚ୍ଚସ୍ଥଙ୍କୁ ବିନୟ ସହ ସେବା—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସହ ଯଥୋଚିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥

ଗୁରୁସେବା ପାଇଁ ଶିଷ୍ୟ ଶୌଚ, ତପ, ତିତିକ୍ଷା, ମୌନ, ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ସରଳତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଅହିଂସା ଏବଂ ଉଷ୍ଣ-ଶୀତ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସମତ୍ୱ ଶିଖିବା ଉଚିତ।

Verse 25

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥

ସର୍ବତ୍ର ନିଜକୁ ନିତ୍ୟ ଚେତନ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତର ପରମ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଦେଖି ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ଘର-ଗୃହସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରତି ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ନଶ୍ୱର ଦେହର ଶୃଙ୍ଗାର ଛାଡ଼ି, ପରିତ୍ୟକ୍ତ ସ୍ଥାନରୁ ମିଳୁଥିବା ଚିରା କପଡ଼ା କିମ୍ବା ଗଛଛାଲ ପିନ୍ଧି, ଯେକୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସନ୍ତୋଷ ଶିଖିବା ଉଚିତ।

Verse 26

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

ଭାଗବତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ଉଚିତ—ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ କଲେ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ସେହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମନ, ବାକ୍ ଓ କର୍ମକୁ କଠୋର ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସଦା ସତ୍ୟ କହିବା ଏବଂ ଶମ-ଦମ ଦ୍ୱାରା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

ହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ କର୍ମମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷତଃ ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାର, କର୍ମ, ଗୁଣ ଓ ନାମରେ ଲୀନ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରେରଣାରେ ଦୈନିକ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ଜପ ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଧର୍ମକର୍ମ ଓ ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ—ସବୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରିକି ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତାନ, ଘର ଓ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

ପ୍ରଭୁ ହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ କର୍ମର ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଅବତାର, ଲୀଳା, ଗୁଣ ଓ ପବିତ୍ର ନାମରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ମନକୁ ଲୀନ କରି, ଦୈନିକ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ-ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ ଓ ଜପ କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ; ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ଗାଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମାତ୍ର ଜପ କର। ଯାହା ପ୍ରିୟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ତାହା ସତ୍ୱର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିବେଦନ କର—ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ, ଘର ଓ ପ୍ରାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣକମଳେ ସମର୍ପଣ କର।

Verse 29

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

ଯେ ନିଜର ପରମ ହିତ ଚାହେ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜୀବନର ନାଥ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ପୋଷଣ କରୁ। ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ସେବା-ଭାବ ବିକାଶ କରୁ। ବିଶେଷକରି ମାନବ ଜୀବନଧାରୀଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଧର୍ମାଚରଣ ମାନୁଥିବାମାନଙ୍କୁ। ଧାର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସେବା କରୁ।

Verse 30

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତି କରି ପରସ୍ପର ଭଗବାନଙ୍କ ଯଶ-କୀର୍ତ୍ତି କଥାହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର। ଏଭଳି ଭାବେ ପ୍ରେମମୟ ମିତ୍ରତା ବଢ଼େ, ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୋଷ ହୁଏ। ଏକାପରକୁ ଏକା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗାସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି।

Verse 31

स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥

ଭକ୍ତମାନେ ପରସ୍ପର ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ମହିମାକୁ ନିରନ୍ତର କଥାହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନେ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ଓ ଏକାପରକୁ ଏକା ତାଙ୍କ ଗୁଣ-ଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ଭକ୍ତିଯୋଗ ନୀତିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅଶୁଭସମୂହ ହରଣକାରୀ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ ଜାଗେ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ଆଦି ପରମାନନ୍ଦର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 32

क्व‍‍चिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्व‍‍चि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥

ପ୍ରେମ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଭକ୍ତମାନେ କେବେ କେବେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦନ୍ତି। କେବେ ହସନ୍ତି, ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଲୌକିକ ଭାବେ କଥା କହନ୍ତି। କେବେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଗାନ କରନ୍ତି; କେବେ ଅଜନ୍ମା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁଶୀଳନ କରି ଅଭିନୟରୂପେ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ଆଉ କେବେ ତାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇ, ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଓ ମୌନ ରହନ୍ତି।

Verse 33

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥

ଏହିପରି ଭାଗବତ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଶିଖି ଏବଂ ଭକ୍ତିସହିତ ତାହାର ଆଚରଣ କରି ଭକ୍ତ ଭଗବତ୍-ପ୍ରେମର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ନାରାୟଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି-ଶରଣାଗତିରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁସ୍ତର ମାୟାକୁ ମଧ୍ୟ ସହଜେ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 34

श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥

ଶ୍ରୀରାଜା (ନିମି) କହିଲେ—ନାରାୟଣ ନାମରେ ପରିଚିତ ପରବ୍ରହ୍ମ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମାତ୍ମା, ତାଙ୍କର ପରମ ଅବସ୍ଥା/ନିଷ୍ଠା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାତା, ତେଣୁ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆପଣମାନେ ହିଁ।

Verse 35

श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भ‍वप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥

ଶ୍ରୀ ପିପ୍ପଲାୟନ କହିଲେ—ପରମ ପୁରୁଷ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବକାରଣ ନାହିଁ। ସେ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଯିଏ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନକୁ ସଞ୍ଜୀବିତ କରନ୍ତି—ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କୁ ପରମ ଭଗବାନ୍ ଭାବେ ଜାଣ।

Verse 36

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यद‍ृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥

ସେହି ପରମ ସତ୍ୟକୁ ମନ, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି, ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାଣ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗାରି ନିଜ ମୂଳ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ବେଦବାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ବେଦ ନିଜେ କହେ ଯେ ସେ ଶବ୍ଦାତୀତ। ତଥାପି ପରୋକ୍ଷ ସୂଚନାରେ ବୈଦିକ ଶବ୍ଦ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ବିନା ବେଦର ବିଧି-ନିଷେଧମାନଙ୍କର ପରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 37

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥

ଆଦିରେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ ଓ ତମଃ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ରୂପେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି ବିସ୍ତାର କରି ସୂତ୍ର, ମହତ୍ ଓ ଅହଂକାର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବଦ୍ଧ ଜୀବର ଆବରଣାବସ୍ଥାର ଆଧାର ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ, କ୍ରିୟା, ବିଷୟ ଓ ଫଳ—ଏହି ରୂପରେ ତାହାର ବହୁଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ: ଜ୍ଞାନମୂର୍ତ୍ତି ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ, ଏବଂ କର୍ମଫଳ ରୂପ ସୁଖ-ଦୁଃଖ। ଏଭଳି ଭାବେ ଜଗତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ ଓ ସ୍ଥୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ—ଦୁଇ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରମ ସତ୍ୟ।

Verse 38

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥

ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ମରେନାହିଁ; ସେ ବଢ଼େନାହିଁ, କ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଦେହର ବାଲ୍ୟ, ଯୌବନ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସାକ୍ଷୀ-ଜ୍ଞାତା ସେଇ। ସେ ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବକାଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାମାତ୍ର, ଅବିନାଶୀ। ଯେପରି ଏକ ପ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏକ ଆତ୍ମା ଦେହସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନେକ ଉପାଧି ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଲାଗେ।

Verse 39

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥

ଅଣ୍ଡଜ, ଜରାୟୁଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଓ ସ୍ୱେଦଜ—ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ପ୍ରାଣ ଜୀବକୁ ଅନୁସରି ସେଠା ସେଠାକୁ ଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଅବିକାର; ଦେହାନ୍ତରଗମନରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବଦଳେନାହିଁ। ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଏକାକାର। ଏହା ଅନୁଭବସିଦ୍ଧ—ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଅହଂକାର ସୁପ୍ତ ହୋଇ ଲୀନ ହୁଏ; ତଥାପି ଜାଗିଲେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ—‘ମୁଁ ସୁଖରେ ଶୋଇଥିଲି’, କାରଣ କୂଟସ୍ଥ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 40

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलद‍ृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥

ଯେତେବେଳେ କେହି ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ପଦ୍ମନାଭ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି ସେବା କରେ, ସେତେବେଳେ ଗୁଣ-କର୍ମଜନ୍ୟ ଚିତ୍ତମଳ—ଅସଂଖ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା—ଶୀଘ୍ର ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ। ହୃଦୟ ବିଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ପରମାତ୍ମା ଓ ନିଜ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟି ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରକାଶକୁ ସିଧା ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 41

श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥

ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷିମାନେ, ଯେ କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଂସ୍କୃତ ହୁଏ, ସେଥି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଏହି ଯୋଗରେ ସେ ଏହି ଜୀବନରେ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କର୍ମବନ୍ଧନ ଝାଡ଼ି ପରମ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ ପାଏ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 42

एवं प्रश्न‍मृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥

ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ମୋ ପିତା ମହାରାଜ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ—ସେମାନେ କାହିଁକି ମୌନ ରହିଲେ, ତାହାର କାରଣ କଣ?

Verse 43

श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥

ଶ୍ରୀ ଆବିର୍ହୋତ୍ର କହିଲେ—କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ବେଦ-ପ୍ରମାଣରେ ଜଣାଯାଏ; ଲୌକିକ ତର୍କ-କଳ୍ପନାରେ ଏହା ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ। ବେଦ ଭଗବାନଙ୍କର ଶବ୍ଦାବତାର, ତେଣୁ ବେଦଜ୍ଞାନ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ବେଦାଧିକାର ଅବହେଳା କଲେ ବଡ଼ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମଧ୍ୟ କର୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 44

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

ଏହି ବେଦ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦିଏ, କାରଣ ଏହା ବାଳବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କର ଅନୁଶାସନ। କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବେଦ ପ୍ରଥମେ ଫଳାଶାମୟ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ—ଯେପରି ଔଷଧ ଖୁଆଇବାକୁ ପିତା ଶିଶୁକୁ ମିଠାର ଲୋଭ ଦେଉଛନ୍ତି।

Verse 45

नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥

ଯେ ଅଜ୍ଞ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦୋକ୍ତ ଆଚରଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବିକର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେ ‘ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ମୃତ୍ୟୁ’—ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ—ପାଏ।

Verse 46

वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥

ବେଦୋକ୍ତ ନିୟତ କର୍ମକୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି କରି, ତାହାର ଫଳ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ-ସିଦ୍ଧି—କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଫଳଶ୍ରୁତି କେବଳ ରୁଚି ଜଗାଇବା ପାଇଁ; ସେଇ ହିଁ ବେଦଜ୍ଞାନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 47

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥

ଯେ ପରାତ୍ମାକୁ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିବା ହୃଦୟ-ଗ୍ରନ୍ଥି—ଅହଂକାର ବନ୍ଧନ—କୁ ଶୀଘ୍ର କାଟିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ତନ୍ତ୍ରାଦି ବେଦଗ୍ରନ୍ଥରେ କୁହାଯାଇଥିବା ବିଧି-ନିୟମ ଅନୁସାରେ କେଶବ ଦେବଙ୍କୁ ଉପଚାର କରୁ।

Verse 48

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥

ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କୃପା ପାଇ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଜାଣି, ଭକ୍ତ ନିଜକୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥

ଶୁଚି ହୋଇ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ବସି, ପ୍ରାଣାୟାମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ରକ୍ଷାର୍ଥେ ତିଳକ ଧାରଣ କରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

ଅର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ଯେତେ ଉପଚାର ମିଳେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଦ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ଥାନ, ମନ ଓ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି; ଆସନରେ ଜଳ ଛିଟି ଶୁଦ୍ଧ କରି ଏବଂ ପାଦ୍ୟ ଆଦି ସାମଗ୍ରୀ ସଜାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପନ କରି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ହୃଦୟାଦି ଅଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାସ/ତିଳକ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

ଅର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ଯେତେ ଉପଚାର ମିଳେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଦ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ଥାନ, ମନ ଓ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି; ଆସନରେ ଜଳ ଛିଟି ଶୁଦ୍ଧ କରି ଏବଂ ପାଦ୍ୟ ଆଦି ସାମଗ୍ରୀ ସଜାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପନ କରି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ହୃଦୟାଦି ଅଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାସ/ତିଳକ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 52

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ମୂର୍ତ୍ତି, ତାହାକୁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ, ଆୟୁଧ (ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଆଦି) ଓ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ସହିତ, ନିଜ-ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ, ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଅକ୍ଷତ, ପୁଷ୍ପହାର, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ବିଧିପୂର୍ବକ ସମଗ୍ର ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି, ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି ଏବଂ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 53

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ, ଆୟୁଧ ଓ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ, ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଅକ୍ଷତ, ପୁଷ୍ପହାର, ଧୂପ-ଦୀପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ବିଧିମତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରି ସ୍ତବରେ ସ୍ତୁତି କରି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କର।

Verse 54

आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥

ନିଜକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସେବକ ଭାବେ ତନ୍ମୟ ଧ୍ୟାନ କରି ହରିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେଇ ଦେବତା ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପୁଷ୍ପମାଳା ଆଦି ଶେଷକୁ ଶିରରେ ଧାରଣ କରି, ସମ୍ମାନରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ବିରାଜିତ କରି ପୂଜା ସମାପ୍ତ କର।

Verse 55

एवमग्‍न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥

ଏହିପରି ଯେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ ଆଦିରେ, ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଅତିଥିର ହୃଦୟରେ, ଏବଂ ନିଜ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପୂଜା କରେ, ସେ ଅଚିରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।