Adhyaya 28

Verse 1

श्रीभगवानुवाच परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ମକୁ ନ ପ୍ରଶଂସା କର, ନ ନିନ୍ଦା କର। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ସଂଯୋଗରୂପ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଏକ ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଧାରିତ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଦେଖ।

Verse 2

परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ମକୁ ଯେ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା କରି ମଗ୍ନ ରହେ, ସେ ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆସକ୍ତି ହେତୁ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ପରମ ହିତରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 3

तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थद‍ृक् पुमान् ॥ ३ ॥

ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନମାୟା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁସଦୃଶ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଦେହସ୍ଥ ଜୀବର ବାହ୍ୟଚେତନା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଦ୍ୱୈତ ଅନୁଭବୀ ମଣିଷ ମାୟା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସାମ୍ନା କରେ।

Verse 4

किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥

ଏହି ଅବସ୍ତୁ-ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱୈତମୟ ଜଗତରେ ସତ୍ୟରେ କ’ଣ ଭଦ୍ର, କ’ଣ ଅଭଦ୍ର, ଏବଂ ତାହାର ପରିମାଣ କେତେ? ଭୌତିକ ବାଣୀରେ କୁହାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଭୌତିକ ମନରେ ଧ୍ୟାନିତ ଯାହା, ସେହିଟା ପରମସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ଅନୃତ ଅଟେ।

Verse 5

छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥

ଛାୟା, ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଓ ମୃଗତୃଷ୍ଣା—ଅସତ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥବୋଧର ଆଭାସ ଦେଇଥାଏ। ସେପରି ଦେହ-ମନ-ଅହଂକାର ସହ ଆତ୍ମପରିଚୟ ମାୟିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟ ଜନ୍ମାଏ।

Verse 6

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

ପରମାତ୍ମା ଏକାଇ ଏହି ବିଶ୍ୱର ପରମ ନିୟନ୍ତା ଓ ସ୍ରଷ୍ଟା; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକାଇ। ସେଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ପାଳନ କରନ୍ତି ଓ ପାଳିତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ସେଇ ଈଶ୍ୱର ସଂହାର କରନ୍ତି ଓ ସଂହୃତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସେହି ପରାତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସତ୍ତା ନିରୂପିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତ୍ରିଗୁଣମୟ ପ୍ରକୃତି ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ଭାସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୂଳ ନାହିଁ; ଏହା ତାଙ୍କର ମାୟାଶକ୍ତିର କୃତି ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 7

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

ପରମାତ୍ମା ଏକାଇ ଏହି ବିଶ୍ୱର ପରମ ନିୟନ୍ତା ଓ ସ୍ରଷ୍ଟା; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକାଇ। ସେଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ପାଳନ କରନ୍ତି ଓ ପାଳିତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ସେଇ ଈଶ୍ୱର ସଂହାର କରନ୍ତି ଓ ସଂହୃତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସେହି ପରାତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସତ୍ତା ନିରୂପିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତ୍ରିଗୁଣମୟ ପ୍ରକୃତି ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ଭାସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୂଳ ନାହିଁ; ଏହା ତାଙ୍କର ମାୟାଶକ୍ତିର କୃତି ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 8

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥

ମୋଦ୍ଦିତ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନର ନୈପୁଣ୍ୟକୁ ଯେ ସମ୍ୟକ୍ ବୁଝେ, ସେ ନ ନିନ୍ଦା କରେ ନ ସ୍ତୁତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଲୋକେ ଚରେ।

Verse 9

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥

ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନୁମାନ, ଶାସ୍ତ୍ର-ପ୍ରମାଣ ଓ ଆତ୍ମସଂବିଦା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଆଦି-ଅନ୍ତ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହା ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣି, ଏଠାରେ ନିରାସକ୍ତ ହୋଇ ଚରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृद‍ृश्ययो: । अनात्मस्वद‍ृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥

ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଦ୍ରଷ୍ଟା ଆତ୍ମାକୁ ନୁହେଁ, ଦୃଶ୍ୟ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ସଂସାର ଅନୁଭବ ହୋଇପାରେ। ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନମୟ, ଦେହ ଜଡ; ତେବେ ଏହା କାହାକୁ ଲାଗେ?

Verse 11

आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥

ଆତ୍ମା ଅବ୍ୟୟ, ନିର୍ଗୁଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ଅନାବୃତ—ଅଗ୍ନି ପରି। କିନ୍ତୁ ଦେହ ଦାରୁ ପରି ଜଡ ଓ ଅଚେତନ। ତେବେ ଏଠି ସଂସାର କାହାର?

Verse 12

श्रीभगवानुवाच यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିବେକୀ ଜୀବ ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣ ସହ ଆକର୍ଷିତ ସନ୍ନିକଟତା ରଖେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ସଂସାର ଫଳବାନ ଭାବେ ବଢ଼େ, ଯଦ୍ୟପି ଶେଷେ ତାହା ନିରର୍ଥକ।

Verse 13

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥

ବସ୍ତୁତଃ ଆଧାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ବିଷୟ ଧ୍ୟାନୀଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନର୍ଥ ଆସେ।

Verse 14

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥

ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବହୁ ଅନର୍ଥ ଦିଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସେଇ ସ୍ୱପ୍ନାନୁଭବ ମୋହ ଦେଉ ନାହିଁ।

Verse 15

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य द‍ृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥

ଶୋକ, ହର୍ଷ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ସ୍ପୃହା ଆଦି ଏବଂ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ—ଏସବୁ ଅହଂକାରର ଅନୁଭବ; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।

Verse 16

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥

ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନକୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ଜୀବ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ରହି ଗୁଣ-କର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରେ; ସମଷ୍ଟି ଭୌତିକ ଶକ୍ତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପରମ କାଳର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସଂସାରରେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଧାଉଥାଏ।

Verse 17

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥

ଏହି ଅହଂକାରର କୌଣସି ସତ୍ୟ ମୂଳ ନାହିଁ; ତଥାପି ମନ, ବାକ୍, ପ୍ରାଣ, ଶରୀର ଓ କର୍ମର ରୂପରେ ବହୁ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସଦ୍‌ଗୁରୁ-ଉପାସନାରେ ଶାଣିତ ଜ୍ଞାନ-ଖଡ୍ଗରେ ଏହାକୁ ଛେଦି, ମୁନି ତୃଷ୍ଣାରହିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରେ।

Verse 18

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥

ସତ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମା ଓ ଜଡର ବିବେକ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରେ; ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣ, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ, ପୁରାଣର ଐତିହ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ତର୍କ-ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୋଷିତ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବେ ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ରହିବେ, ସେଇ କାଳତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରମ କାରଣ; ସୃଷ୍ଟିର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ।

Verse 19

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥

ଯେପରି ସୁନାର ବସ୍ତୁ ତିଆରି ହେବା ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ସୁନା ଥାଏ, ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପୁଣି କେବଳ ସୁନା ରହେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ନାନା ନାମରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାର ସୁନା ହିଁ; ସେପରି ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବେ, ପ୍ରଳୟ ପରେ ଓ ପାଳନକାଳରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ମୁଁ ହିଁ ଅଛି।

Verse 20

विज्ञानमेतत्‍त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥

ହେ ପ୍ରିୟ! ଏହି ବିଜ୍ଞାନ କହେ ଯେ ମନ ଚେତନାର ତିନି ଅବସ୍ଥା—ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣର ଫଳ। ସେଇ ମନ ଗ୍ରାହକ, ଗ୍ରାହ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହଣ-ନିୟନ୍ତା—ଏହି ତିନି ଭୂମିକାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ସମନ୍ୱୟ ଓ ବ୍ୟତିରେକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। କିନ୍ତୁ ଏସବୁଠାରୁ ପୃଥକ ଥିବା ଚତୁର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ (ତୁରୀୟ) ହିଁ ପରମ ସତ୍ୟ।

Verse 21

न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥

ଯାହା ଗତକାଳରେ ଥିଲା ନାହିଁ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ରହିବ ନାହିଁ, ସେ ତାହାର ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ; ସେ କେବଳ ନାମ-ରୂପର ଉପାଧିମାତ୍ର। ମୋ ମତରେ, ଯାହା କିଛି ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରକାଶିତ, ସେ ଶେଷେ ସେଇ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ।

Verse 22

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥

ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ବିକାରସୃଷ୍ଟି ବାସ୍ତବରେ ଅସତ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦିଶେ; କାରଣ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ବ୍ରହ୍ମ—ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ପରମ ସତ୍ୟ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ମନ ଓ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱର ବିଚିତ୍ରତା ରୂପେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 23

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि: परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥

ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମ-ବିବେକର ସ୍ପଷ୍ଟ ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପରମ ସତ୍ୟର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥିତି ବୁଝି, ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ନିପୁଣତାରେ ଖଣ୍ଡନ କରି ଆତ୍ମପରିଚୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କାଟିଦେବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାମମୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 24

नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥

ପୃଥିବୀତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଏହି ଭୌତିକ ଦେହ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା, ନ ପ୍ରାଣବାୟୁ; ନ ବାହ୍ୟ ବାୟୁ, ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି, ନ ମନ—ଏସବୁ ଜଡ ପଦାର୍ଥ ମାତ୍ର। ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧି, ଭୌତିକ ଚେତନା, ଅହଂକାର, ଆକାଶ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଆଦ୍ୟ ସମ୍ୟାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ପରିଚୟ ନୁହେଁ।

Verse 25

समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥

ଯିଏ ମୋର ପରମ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଛି, ତାହା ପାଇଁ ଗୁଣଜନିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାହିତ ହେଲେ କ’ଣ ବିଶେଷ ଗୁଣ? ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଯଦି କେବେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ କ’ଣ ଦୋଷ? ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମେଘ ଆସିବା-ଯିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

Verse 26

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥

ଯେପରି ଆକାଶରେ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆସିଯାଏ ଯାଏ, ଏବଂ ଋତୁସହ ଉଷ୍ଣ-ଶୀତ ଆଦି ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ-ଲୁପ୍ତ ହୁଏ, ତଥାପି ଆକାଶ ସେଗୁଡ଼ିକରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେହିପରି ପରମ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ, ଅହଂମତିର ସଂସୃତିର କାରଣ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ମଲିନତାରେ କେବେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 27

तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भ‍‍क्तियोगेन द‍ृढेन यावद् रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥

ତଥାପି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ମନର ରଜୋଗୁଣଜନିତ କଷାୟ (ମଲିନତା) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ମାୟାରେ ରଚିତ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହିତ ସଙ୍ଗକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନତାରେ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्व‍कषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥

ଯେପରି ଅସଠିକ ଚିକିତ୍ସିତ ରୋଗ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବି ରୋଗୀକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଏ, ସେପରି ବିକୃତ ବାସନାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ନହୋଇଥିବା ମନ କୁଯୋଗୀକୁ ବିଷୟସଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧି ପୁନଃପୁନଃ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଏ।

Verse 29

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्‍त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥

କେବେ କେବେ ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ ଦେବତାମାନେ ପଠାଇଥିବା ପରିବାରଜନ, ଶିଷ୍ୟ ଆଦି ମନୁଷ୍ୟରୂପ ବାଧା କୁଯୋଗୀଙ୍କ ଗତିକୁ ଅଟକାଏ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବାଭ୍ୟାସବଳରେ ସେ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ପୁନଃ ଯୋଗକୁ ଧରେ ଏବଂ କର୍ମଜାଳରେ ଆଉ ଫସେନି।

Verse 30

करोति कर्म क्रियते च जन्तु: केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥

ସାଧାରଣ ଜୀବ କର୍ମ କରେ ଏବଂ କର୍ମଫଳରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ନାନା ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଳିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳଲୋଭରେ କର୍ମ କରି ଯାଏ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପସୁଖ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି ଫଳକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନି।

Verse 31

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥

ଯାହାର ଚେତନା ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ, ସେ ନିଜ ଦେହର କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରେନି। ଦାଁଡ଼ିବା, ବସିବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ, ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବୁଝେ—ଦେହ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ହିଁ କାମ କରୁଛି।

Verse 32

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥

ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ କେବେ କେବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ବିଷୟ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମାନେନି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ମାୟାଜନିତ ଦ୍ୱୈତରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି ବୋଲି ତର୍କରେ ବୁଝି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାର୍ଥତାରୁ ବିରୋଧୀ ଓ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖେ—ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ମନୁଷ୍ୟ ମିଟୁଥିବା ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖେ।

Verse 33

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥

ହେ ଅଙ୍ଗ! ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ବିଚିତ୍ର ବିସ୍ତାରରେ ବଢ଼ିଥିବା ଯେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ବଦ୍ଧଜୀବ ପୂର୍ବେ ଆତ୍ମା ସହ ଏକ ବୋଲି ଭୁଲରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା, ସେହି ଅଜ୍ଞାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ପୁନଃସମୀକ୍ଷାରେ ମୋକ୍ଷକାଳେ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା କେବେ ଗ୍ରହଣ ହୁଏନି, କେବେ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନି।

Verse 34

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ଢାକିଥିବା ଅନ୍ଧକାରକୁ ନାଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେନି—ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା। ସେପରି ମୋର ନିପୁଣ ଓ ସତ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପୁରୁଷର ବୁଦ୍ଧିର ତମିସ୍ରକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 35

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥

ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ଅଜ ଓ ଅପ୍ରମେୟ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ସାକ୍ଷୀ। ସେ ଏକ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ସାଧାରଣ ବାଣୀ ନିର୍ବାଣ ହେଲେ ତାହା ପରେ ହିଁ ସେ ଅନୁଭବ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବାକ୍‌ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଚଳିତ।

Verse 36

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥

ଆତ୍ମାରେ ଯେ କୌଣସି ଦ୍ୱୈତସଦୃଶ ବିକଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ମନର ସମ୍ମୋହ। ପ୍ରକୃତରେ, ନିଜ ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ସେହି କଳ୍ପିତ ଦ୍ୱୈତର କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ।

Verse 37

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥

ପାଞ୍ଚ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱର ଦ୍ୱୈତ କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଗ୍ରାହ୍ୟ। ଯେମାନେ ଏହି ଦ୍ୱୈତକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନୀ; ସେମାନେ ଆଧାରହୀନ କଳ୍ପନାକୁ ବ୍ୟର୍ଥରେ ତତ୍ତ୍ୱବାଦ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।

Verse 38

योगिनोऽपक्व‍योगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥

ଅପକ୍ୱ ଯୋଗରେ ନିୟୁକ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ଶରୀର କେବେ କେବେ ବିଭିନ୍ନ ଉପସର୍ଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଏହି ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 39

योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥

କିଛି ଉପସର୍ଗ ଯୋଗଧାରଣାଦ୍ୱାରା, କିଛି ଧାରଣା-ଯୁକ୍ତ ଆସନଦ୍ୱାରା; ଆଉ କିଛି ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧିଦ୍ୱାରା ଦହି ନିବାରଣ କରାଯାଏ।

Verse 40

कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥

ଏହି ଅଶୁଭ ଉପସର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୋର ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ, ମୋ ପବିତ୍ର ନାମର ଶ୍ରବଣ-ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ଆଦି, କିମ୍ବା ମହା ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପଦାନୁସରଣ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ନିବାରଣ କରାଯାଏ।

Verse 41

केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥

କେତେକ ଧୀର ଯୋଗୀ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଏହି ଦେହକୁ ରୋଗ ଓ ଜରାରୁ ମୁକ୍ତ କରି ସଦା ଯୌବନରେ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି; ତାପରେ ଭୌତିକ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗରେ ଲଗନ୍ତି।

Verse 42

न हि तत् कुशलाद‍ृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥

ଏହି ଦେହ-ସିଦ୍ଧିକୁ ପରମାର୍ଥ-ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣମାନେ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଶରୀର ଅନ୍ତବତ୍ତ୍ୱ ଥିବାରୁ ଏହା ପାଇଁ ଶ୍ରମ ଅପାର୍ଥକ—ଯେପରି ଗଛ ସ୍ଥାୟୀ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଫଳ ନଶ୍ୱର।

Verse 43

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥

ଯୋଗକୁ ନିତ୍ୟ ସେବନ କଲେ ଦେହ କିଛି ସୁଧାରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୋତେ ପରମ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ସେ ଯୋଗରେ ଦେହସିଦ୍ଧିର ଆଶାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖେନି; ସେ ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତ୍ୟାଗ କରି ମୋତେ ଭଜେ।

Verse 44

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥

ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଯେ ଯୋଗୀ ଏହି ଯୋଗଚର୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ଆତ୍ମସୁଖର ଅନୁଭବରୁ ନିଃସ୍ପୃହ ରହେ; ତେଣୁ କୌଣସି ଅନ୍ତରାୟ ତାକୁ ପରାଜିତ କରିପାରେନି।