Adhyaya 22
Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death
ଉଦ୍ଧବ-ଗୀତାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଉପଦେଶ ଅବ୍ୟାହତ ରହେ। ଉଦ୍ଧବ ପଚାରନ୍ତି—ଋଷିମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ 28, 26, 25, 17 ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନ ସଂଖ୍ୟାରେ କାହିଁକି ଗଣନା କରନ୍ତି? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି—ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପରସ୍ପର ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବିଶ୍ଳେଷଣ-ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସମ୍ଭବ; ତେଣୁ ଅନେକ ଗଣନା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ପରେ ସାଂଖ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଗଠନ—ଗୁଣ, ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭିତ କରୁଥିବା କାଳ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାରର ତ୍ରିବିଧ ପରିଣାମ, ଏବଂ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ-ଅଧିଦୈବିକ-ଅଧିଭୌତିକ ତ୍ରୟୀ ଦୃଷ୍ଟି—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ (ଜୀବ) ଓ ପ୍ରକୃତି ପରସ୍ପର ନିବାସୀ ପରି କିପରି ଦିଶେ ବୋଲି ଉଦ୍ଧବ ପଚାରିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଭୋକ୍ତାକୁ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଇ ବଦ୍ଧ ଅନୁଭବରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଗତ ଗଠନ ବୁଝାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସଂସାରଗତି—କର୍ମଯୁକ୍ତ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂସ୍କାର ବହି ଦେହରୁ ଦେହକୁ ଯାଏ; ‘ଜନ୍ମ’ ‘ମୃତ୍ୟୁ’ ହେଉଛି ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପୁନଃ ପରିଚୟମାତ୍ର। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରୁ ସତର୍କତା ଓ ନିନ୍ଦାରେ ସହିଷ୍ଣୁତାର ଆବଶ୍ୟକତା କହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ— ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୋ! ଋଷିମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱ କେତେଟି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ନବ, ଏକାଦଶ, ପଞ୍ଚ ଓ ତ୍ରୀଣି— ଅର୍ଥାତ୍ ମୋଟ ଅଠାଇଶ ତତ୍ତ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣିଛି। କିନ୍ତୁ କେହି ଛବ୍ବିଶ, କେହି ପଚିଶ; କେହି ସାତ, ନଅ, ଛଅ, ଚାରି, ଏଗାର; ଆଉ କେହି ସତର, ସୋଳ କିମ୍ବା ତେର କହନ୍ତି। ଏହି ଭିନ୍ନ ଗଣନାର ପଛରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋଷିଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ କ’ଣ? ହେ ନିତ୍ୟ ପରମ! ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ— ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୋ! ଋଷିମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱ କେତେଟି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ନବ, ଏକାଦଶ, ପଞ୍ଚ ଓ ତ୍ରୀଣି— ଅର୍ଥାତ୍ ମୋଟ ଅଠାଇଶ ତତ୍ତ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣିଛି। କିନ୍ତୁ କେହି ଛବ୍ବିଶ, କେହି ପଚିଶ; କେହି ସାତ, ନଅ, ଛଅ, ଚାରି, ଏଗାର; ଆଉ କେହି ସତର, ସୋଳ କିମ୍ବା ତେର କହନ୍ତି। ଏହି ଭିନ୍ନ ଗଣନାର ପଛରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋଷିଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ କ’ଣ? ହେ ନିତ୍ୟ ପରମ! ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ— ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୋ! ଋଷିମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ କେତେଟି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ନବ, ଏକାଦଶ, ପଞ୍ଚ ଓ ତ୍ରୀଣି— ମୋଟ ଅଠାଇଶ ଶୁଣିଛି। କିନ୍ତୁ କେହି ଛବ୍ବିଶ, କେହି ପଚିଶ; କେହି ସାତ, ନଅ, ଛଅ, ଚାରି, ଏଗାର; ଆଉ କେହି ସତର, ସୋଳ କିମ୍ବା ତେର କହନ୍ତି। ଏହି ସଂଖ୍ୟାଭେଦକୁ ସେମାନେ ଯେଉଁ ଅଭିପ୍ରାୟରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଗାୟନ କରନ୍ତି, ତାହା ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋର ମାୟାଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟରେ କଥା କହିଥିଲେ; ତେଣୁ ସତ୍ୟକୁ ବିରୋଧ ନକରି ସେମାନେ ଯାହା ଚାହିଁଲେ କହିପାରିଲେ।
Verse 5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ, ଏହା ସେପରି ନୁହେଁ; ମୁଁ ଯେପରି କହୁଛି, ସେପରି ହିଁ ସତ୍ୟ। ବିତର୍କକାରୀମାନଙ୍କ ମତଭେଦର ହେତୁ ମୋର ଦୁରତିକ୍ରମ ଶକ୍ତିମାନେ।
Verse 6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
ମୋର ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗରୁ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଜନ୍ମେ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋତେ ନିଶ୍ଚଳ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭେଦ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ବିତର୍କର କାରଣ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ଅନୁପ୍ରବେଶ ହେତୁ, ଦାର୍ଶନିକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଗ-ପଛ କରି ଗଣନା କରନ୍ତି।
Verse 8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପୂର୍ବ କାରଣରେ ହେଉ କି ପର ଫଳରେ—ସର୍ବତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।
Verse 9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
ଏହିପରି, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କେହି କହୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ଗଣନାରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣରେ ଧରୁନ୍ତୁ କି ପର ପ୍ରକଟ ଫଳରେ—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନେ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମତ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସମ୍ଭବ।
Verse 10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
ଅନାଦି ଅବିଦ୍ୟାରେ ଆବୃତ ଜୀବ ନିଜେ ନିଜ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପରତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜ୍ଞାନଦାତା ଆବଶ୍ୟକ।
Verse 11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
ଏଠାରେ ଜୀବ ଓ ପରମ ନିୟନ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁମାତ୍ର ଗୁଣଭେଦ ନାହିଁ; ଭେଦକଳ୍ପନା ବ୍ୟର୍ଥ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ।
Verse 12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
ପ୍ରକୃତି ମୂଳତଃ ତିନି ଗୁଣର ସାମ୍ୟାବସ୍ଥା; ଗୁଣ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ, କେବଳ ପ୍ରକୃତିର। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ।
Verse 13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଜ୍ଞାନ, ରଜକୁ କର୍ମ, ତମକୁ ଅଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅଶାନ୍ତ ପରସ୍ପର କ୍ରିୟା ହେଉଛି କାଳ; ସମସ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ସମଷ୍ଟି ଆଦି ‘ସୂତ୍ର’ (ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ) ଅଟେ।
Verse 14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
ମୁଁ ନଅଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି—ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରକୃତିର ଆଦ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଙ୍କାର, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ।
Verse 15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦର୍ଶନ, ଘ୍ରାଣ ଓ ରସନା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ। ବାକ୍, ହାତ, ଉପସ୍ଥ, ପାୟୁ ଓ ପାଦ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ମନ ଉଭୟରେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଓ ରୂପ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ। ଗତି, ବାକ୍, ଉତ୍ସର୍ଗ (ମଳ-ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ) ଓ ଶିଳ୍ପ/ନିର୍ମାଣ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରକୃତି ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ଗୁଣଦ୍ୱାରା କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ-ସ୍ଥୂଳ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ପରମପୁରୁଷ ପରମାତ୍ମା ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କରନ୍ତି।
Verse 18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
ମହତ୍-ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ-ନିଜ ଶକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରକୃତିର ବଳରେ ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପାଇ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
କେତେକ ଦାର୍ଶନିକ ସପ୍ତ ଧାତୁ କହନ୍ତି—ପୃଥିବୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ (ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ), ଚେତନ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଉଭୟର ଆଧାର ପରମାତ୍ମା। ଏହି ମତାନୁସାରେ ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ପଦାର୍ଥ ଏହି ସପ୍ତ ଧାତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
Verse 20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
କେତେକ ଦାର୍ଶନିକ ଛଅ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଓ ଛଠ଼ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନ। ସେ ନିଜଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରେ ସ୍ୱୟଂ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
Verse 21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
କେତେକେ ଚାରି ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ଆତ୍ମାଠାରୁ ତେଜ, ଜଳ ଓ ଅନ୍ନ (ପୃଥିବୀ) ଜନ୍ମେ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ରଚନା ଘଟେ।
Verse 22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
କେତେକେ ସତର ତତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା କରନ୍ତି—ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ପାଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା (ବିଷୟ), ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଆତ୍ମା; ଏଭଳି ଆତ୍ମା ସତରତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
ସେହିପରି ଷୋଳ ଗଣନାରେ ଆତ୍ମାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଭୂତ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମ ପୁରୁଷକୁ ଧରିଲେ ତେର ତତ୍ତ୍ୱ ହୁଏ।
Verse 24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
ଏକାଦଶ ଗଣନାରେ ଆତ୍ମା, ମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ରହନ୍ତି। ଏବଂ ଆଠ ଷ୍ଠୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକୃତି ସହ ପୁରୁଷ (ପରମେଶ୍ୱର) ମିଶି ନଅ ବୋଲି କେତେକେ କହନ୍ତି।
Verse 25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରଚୁର ଯୁକ୍ତି ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ମତ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ; ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଏହି ଦାର୍ଶନିକ ଦୀପ୍ତି ଶୋଭେ।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ (ଜୀବ) ସ୍ୱରୂପତଃ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟରୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତିରେ ଓ ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମାରେ ଥିବା ପରି ଲାଗେ।
Verse 27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
ହେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଏହି ମହା ସନ୍ଦେହକୁ ଆପଣଙ୍କ ତର୍କନୈପୁଣ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନଦ୍ୱାରା କୃପାକରି ଛେଦ କରନ୍ତୁ।
Verse 28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
ଜୀବମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଆପଣଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହିଠାରେ ସେହି ଜ୍ଞାନ ହରଣ ହୁଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମମାୟାର ଗତିକୁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ‘ପ୍ରକୃତି’ ଓ ‘ପୁରୁଷ’—ଏହି ଭେଦ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଏହି ପ୍ରକଟ ସୃଷ୍ଟି ବିକାରଶୀଳ; ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନା-ମିଶ୍ରଣ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ଏହା ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
Verse 30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! ମୋର ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ମାୟା ସେହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାନାପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ନାନାପ୍ରକାର ଚେତନା ପ୍ରକାଶ କରେ। ପଦାର୍ଥ ପରିଣାମର ପ୍ରକଟ ଫଳ ତିନି ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ—ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, ଅଧିଦୈବ ଓ ଅଧିଭୂତ।
Verse 31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
ଦୃଷ୍ଟି, ଦୃଶ୍ୟରୂପ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁର ରନ୍ଧ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ—ଏମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ। ସେହିପରି ସମସ୍ତ ସତ୍ତାର ଆଦିକାରଣ ପରମାତ୍ମା, ଯିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ନିଜ ଦିବ୍ୟାନୁଭୂତିର ପ୍ରକାଶରେ ସମସ୍ତ ପରସ୍ପର-ପ୍ରକାଶ୍ୟ ବସ୍ତୁର ପରମ ମୂଳ।
Verse 32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
ଏହିପରି ତ୍ୱକ୍, କର୍ଣ୍ଣ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ—ବଦ୍ଧ ଚେତନା, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର—ସବୁକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ ଓ ଅଧିଦେବତା—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଭେଦରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇପାରେ।
Verse 33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଧାନମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏକ ବିକାର ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଅହଂକାର। ସେ ତିନି ରୂପରେ ଥାଏ—ସାତ୍ତ୍ୱିକ (ବୈକାରିକ), ରାଜସ (ଐନ୍ଦ୍ରିୟ) ଓ ତାମସ। ଏହି ଅହଂକାର ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ମୋହ ଓ ଦ୍ୱୈତ-ବିକଳ୍ପର କାରଣ।
Verse 34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
ପରମାତ୍ମା ବିଷୟରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କର ଏହି ତର୍କ—“ଜଗତ ସତ୍ୟ”, “ନା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ”—ଭୌତିକ ଦ୍ୱୈତ-ଭେଦକୁ ବୁଝିବାରେ ହିଁ ନିଷ୍ଠିତ। ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେମାନେ ମୋଠାରୁ—ନିଜ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାଠାରୁ—ମନ ଫେରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ, ଫଳକାମୀ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ସେମାନେ କିପରି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁଣି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି?
Verse 36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଏହା ମୋତେ କହ; ଅନାତ୍ମବୋଧୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଷୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ। ଏହି ଲୋକରେ ମାୟାରେ ବଞ୍ଚିତ ଲୋକ—ଅନେକଥର ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ—ଏହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନ କର୍ମଫଳରେ ଗଢ଼ା, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଏହା ଏକ ଦେହ/ଲୋକରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହ/ଲୋକକୁ ଯାଏ; ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅନୁସରେ।
Verse 38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ମନ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ବେଦରୁ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ତେଣୁ ଏହା ନିଜ ବିଷୟ ସହିତ ଉଦୟ-ଲୟ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗେ ଏବଂ ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
ବିଷୟାସକ୍ତିରେ ଲିନ ହେଲେ ଜୀବ ପୁଣି ନିଜ ପୂର୍ବ ପରିଚୟକୁ ସ୍ମରଣ କରେ ନାହିଁ। କୌଣସି କାରଣରୁ ପୂର୍ବ ଦେହର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ମୃତି ଯାହା ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ମୃତ୍ୟୁ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
ହେ ମହାଦାନୀ ଉଦ୍ଧବ! ଯାହାକୁ ‘ଜନ୍ମ’ କୁହାଯାଏ, ତାହା ହେଉଛି ଜୀବର ନୂତନ ଦେହ ସହ ସର୍ବଭାବେ ଆତ୍ମତାଦାତ୍ମ୍ୟ। ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମନୋରଥର ଅନୁଭବକୁ ସେ ଯେପରି ସତ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେପରି ନୂତନ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ।
Verse 41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମନୋରଥ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବତନ ସ୍ୱପ୍ନ-ମନୋରଥକୁ ସ୍ମରଣ କରେନାହିଁ, ସେପରି ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ନବୀନଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖେ।
Verse 42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ମନ ଦେହ-ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବାରୁ, ଆତ୍ମାର ବାସ୍ତବତାରେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ-ମଧ୍ୟ-ନୀଚ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଭୌତିକ ବିଭେଦ ଥିବା ପରି ଭାସେ। ଏଭଳି ଜୀବ ନିଜେ ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତରିକ ଦ୍ୱୈତ ଜନ୍ମାଏ, ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ କୁପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ।
Verse 43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! ଭୌତିକ ଦେହମାନେ ସଦା ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶରେ ରହନ୍ତି; ଏହା କାଳର ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ବେଗରେ ଘଟେ। କିନ୍ତୁ କାଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ କେହି ଏହାକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
Verse 44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
ଯେପରି ଦୀପଶିଖା, ନଦୀସ୍ରୋତ କିମ୍ବା ବୃକ୍ଷଫଳର ରୂପାନ୍ତର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଦେହର ଵୟ ଓ ଅବସ୍ଥାଦି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ।
Verse 45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
ଯେପରି ଦୀପର ଅସଂଖ୍ୟ ଆଲୋକରଶ୍ମି କ୍ଷଣକ୍ଷଣେ ଜନ୍ମେ, ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ଓ ନଶିଯାଏ, ତଥାପି ମୋହବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଏକ କ୍ଷଣର ଆଲୋକକୁ ଦେଖି “ଏହି ଦୀପର ଆଲୋକ” ବୋଲି ମିଥ୍ୟା କହେ। ଯେପରି ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀରେ ସଦା ନୂଆ ଜଳ ବହିଯାଏ, ତଥାପି ମୂଢ଼ ଲୋକ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି “ଏହି ନଦୀଜଳ” ବୋଲି କହେ। ସେପରି ଦେହ ନିରନ୍ତର ପରିଣତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଦେହର ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଜର ସତ୍ୟ ପରିଚୟ ଭାବେ ଧରନ୍ତି।
Verse 46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
ଜୀବ ପ୍ରକୃତରେ ନିଜ କର୍ମବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ଏବଂ ଅମର ଥିବାରୁ ମରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ସେ ଜନ୍ମେ ଓ ମରେ ବୋଲି ଦିଶେ; ଯେପରି କାଠ ସହ ସଂଯୋଗରେ ଅଗ୍ନି ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ପରେ ନିବିଗଲା ବୋଲି ଲାଗେ।
Verse 47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
ଗର୍ଭାଧାନ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଜନ୍ମ, ଶୈଶବ, ବାଲ୍ୟ, ଯୌବନ, ମଧ୍ୟବୟସ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ନଅଟି ଦେହର ଅବସ୍ଥା।
Verse 48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
ଦେହର ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମନୋରଥମୟ କଳ୍ପନା। ଗୁଣସଙ୍ଗରୁ ଜନିତ ଅଜ୍ଞାନରେ ଜୀବ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରେ; କେବେ କେବେ କୌଣସି ଭାଗ୍ୟବାନ ଏହି ମାନସିକ କଳ୍ପନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ।
Verse 49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
ପିତା କିମ୍ବା ପିତାମହଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପୁତ୍ରଜନ୍ମ ଦେଖି ନିଜ ଜନ୍ମାବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଯେ ଏଭଳି ଦେହମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ଆଉ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଅଧୀନ ରହେନାହିଁ।
Verse 50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ବୀଜରୁ ଗଛର ଜନ୍ମ ଓ ପକ୍ୱତା ପରେ ତାହାର ନାଶ ଦେଖେ, ସେ ଗଛଠାରୁ ଭିନ୍ନ ସାକ୍ଷୀ ରହେ; ସେପରି ଦେହର ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ସାକ୍ଷୀ ଦେହଠାରୁ ପୃଥକ।
Verse 51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
ଅବୁଦ୍ଧି ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ନିଜକୁ ଭିନ୍ନ କରି ନ ଜାଣି, ପ୍ରକୃତିକୁ ହିଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମାନେ; ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ-ସଂସର୍ଗରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
କର୍ମଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ଜୀବ ସତ୍ତ୍ୱସଙ୍ଗରେ ଋଷି କିମ୍ବା ଦେବ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଏ; ରଜସଙ୍ଗରେ ଅସୁର କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ, ଏବଂ ତମସଙ୍ଗରେ ଭୂତ ଯୋନି କିମ୍ବା ତିର୍ୟକ୍ (ପଶୁ) ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
ନାଚୁଥିବା ଓ ଗାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଯେପରି କେହି ତାଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରେ, ସେପରି ଆତ୍ମା କର୍ତ୍ତା ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଦେଖି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଅନୁକରଣକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 54
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ ଭାବେ ଦିଶନ୍ତି, ଏବଂ ଆଖି ଘୁରାଇଲେ ପୃଥିବୀ ଘୁରୁଛି ପରି ଲାଗେ; ସେପରି, ହେ ଦାଶାର୍ହ, ମନୋକଳ୍ପନାଜନିତ ବିଷୟାନୁଭବ ମିଥ୍ୟା—ସ୍ୱପ୍ନଦୃଶ୍ୟ ପରି ଆତ୍ମାର ସଂସାର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
Verse 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
ହେ ଦାଶାର୍ହବଂଶଜ! ଆତ୍ମାର ସାଂସାରିକ ଜୀବନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଅନୁଭବ ପ୍ରକୃତରେ ମିଥ୍ୟା। ଯେପରି ଚଳିତ ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଗଛ ଚଳୁଥିବା ପରି ଦିଶେ, କିମ୍ବା ଆଖି ଘୁରାଇଲେ ପୃଥିବୀ ଘୁରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ, ସେପରି କଳ୍ପନା ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଏହି ଜଗତ ଭ୍ରମ।
Verse 56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
ବସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟଭୋଗକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ ତାହାର ସଂସାର ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ଅନର୍ଥ ଅନୁଭବ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମିଟେ ନାହିଁ।
Verse 57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
ଏହିହେତୁ, ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଅସତ୍ ଭୌତିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ବିଷୟଭୋଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏହି ବୈକଳ୍ପିକ ଭ୍ରମ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ କିପରି ଅଟକାଏ ତାହା ଦେଖ।
Verse 58
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅବହେଳା କରୁନ୍ତୁ, ଅପମାନ କରୁନ୍ତୁ, ଠକାଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଈର୍ଷ୍ୟା କରୁନ୍ତୁ; ପିଟାଯାଉ, ବାନ୍ଧାଯାଉ, କିମ୍ବା ଜୀବିକାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଉ; ଅଜ୍ଞମାନେ ଥୁକୁନ୍ତୁ କିମ୍ବା ମୂତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର କରୁନ୍ତୁ—ଏପରି ନାନା ପ୍ରକାରେ ବାରମ୍ବାର କମ୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହେ, ସେ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ଥିତିରେ ଉଦ୍ଧାର କରୁ।
Verse 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅବହେଳା କରୁନ୍ତୁ, ଅପମାନ କରୁନ୍ତୁ, ଠକାଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଈର୍ଷ୍ୟା କରୁନ୍ତୁ; ପିଟାଯାଉ, ବାନ୍ଧାଯାଉ, କିମ୍ବା ଜୀବିକାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଉ; ଅଜ୍ଞମାନେ ଥୁକୁନ୍ତୁ କିମ୍ବା ମୂତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର କରୁନ୍ତୁ—ଏପରି ନାନା ପ୍ରକାରେ ବାରମ୍ବାର କମ୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହେ, ସେ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ଥିତିରେ ଉଦ୍ଧାର କରୁ।
Verse 60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ କିପରି ବୁଝିବି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମନ୍, ଅଜ୍ଞମାନେ ନିଜ ପ୍ରତି କରୁଥିବା ଅସତ୍ ଅତିକ୍ରମକୁ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ; କାରଣ ପ୍ରକୃତି ନିଶ୍ଚୟ ଅତି ବଳବତୀ। କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମସେବାରେ ନିଷ୍ଠ ଓ ଆପଣଙ୍କ କମଳଚରଣର ଆଶ୍ରୟରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଏମିତି ଅପରାଧ ସହିପାରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Because subtle causes and gross effects mutually pervade one another, a thinker may either (a) include an element within its prior subtle cause or (b) count it separately as a later manifest product. Kṛṣṇa states that such analyses occur under His māyā-śakti, and thus multiple enumerations can be coherent when their assumptions are made explicit. The point is not to win argument but to recognize that all categories ultimately rest on the Supreme Lord’s sanction and that realized intelligence fixed in Him dissolves quarrel.
Kṛṣṇa teaches that prakṛti is the transforming field structured by the guṇas, whereas the jīva is the conscious enjoyer/witness. They appear interwoven because consciousness becomes conditioned through subtle instruments (mind, intelligence, false ego) and identifies with bodily states. Yet the soul remains distinct as the observer, just as one who witnesses a tree’s birth and death is not the tree. The Supreme Soul remains self-manifest and separate, like the sun illuminating the mutual functioning of eye, form, and reflected light.
Death is described as total forgetfulness of the previous embodied identity when the jīva transitions to a new body formed by karma; birth is total identification with the new body, similar to accepting a dream as real. Since bodies are constantly transforming under time, the delusion is to equate any temporary stage with the self. Realistic discernment (viveka) frees one from the dualities of lamentation and fear.
The chapter concludes that one seeking the highest goal should remain spiritually safe even when insulted, beaten, deprived, or humiliated. This is not passivity but disciplined intelligence: refusing to descend into bodily identification and reactive hatred. Such tolerance (titikṣā) supports steady remembrance and detachment from sense gratification, preparing the practitioner to ask—like Uddhava—how to properly internalize and understand these teachings in lived experience.