Adhyaya 20
Karma, Jñāna, and Bhakti: Vedic Dharma, Piety and Sin, and the Boat of Human Life
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉଦ୍ଧବ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ବେଦ ବିଧି-ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ-ପାପ, ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ସେହି ବେଦପ୍ରମାଣ କିପରି ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଏ? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାଧନାର କ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି—କାମନାପ୍ରେରିତଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମଯୋଗ, ବିରକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନଯୋଗ, ଏବଂ ଭାଗ୍ୟବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣଲୀଳାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତି। ନିଷ୍କାମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ ନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ନ ନରକକୁ। ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ଦେବମାନେ ଓ ନରକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, କାରଣ ଏଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ଭଗବତ୍ପ୍ରେମ ଲଭ୍ୟ। କାଳ ଆୟୁ କାଟୁଛି; ତେଣୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ଗୁରୁ ଓ କୃଷ୍ଣୋପଦେଶ ମନୁଷ୍ୟ-ନୌକାର ‘କର୍ଣ୍ଣଧାର’ ଓ ‘ଅନୁକୂଳ ପବନ’ ସମାନ। ଶେଷରେ ଭକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା—ସେ ଇଚ୍ଛା ନାଶ କରି କର୍ମବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ କରେ ଓ ଭକ୍ତକୁ ପୁଣ୍ୟ-ପାପାତୀତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते । अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ— ହେ ଅରବିନ୍ଦାକ୍ଷ କୃଷ୍ଣ, ଆପଣ ହିଁ ପରମେଶ୍ୱର; ତେଣୁ ବିଧି ଓ ନିଷେଧ ରୂପ ବେଦଶାସ୍ତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା। ସେ ଶାସ୍ତ୍ର କର୍ମର ଗୁଣ ଓ ଦୋଷକୁ ଦେଖି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ।
Verse 2
वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । द्रव्यदेशवय:कालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥
ବେଦ ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ-କନିଷ୍ଠ ଭେଦ ଏବଂ ପ୍ରତିଲୋମ-ଅନୁଲୋମଜନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତା କୁହାଯାଇଛି। ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦେଶ, ବୟସ, କାଳ ଆଦିର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ମାନଦଣ୍ଡ; ବେଦ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 3
गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव । नि:श्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३ ॥
ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ଭେଦ ନ ଦେଖିଲେ, ବିଧି-ନିଷେଧ ରୂପ ଆପଣଙ୍କ ବେଦବଚନ କିପରି ବୁଝିବେ? ଏବଂ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷରୂପ ପରମ-ଶ୍ରେୟ ଦିଏ, ସେହି ପ୍ରମାଣ ଶାସ୍ତ୍ର ବିନା ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ-ସିଦ୍ଧି କିପରି ପାଇବ?
Verse 4
पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥
ହେ ଈଶ୍ୱର, ପିତୃ, ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବର ପରେ ଥିବା ବିଷୟ—ମୋକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ ଆଦି—ଏବଂ ସାଧ୍ୟ-ସାଧନକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ବେଦଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ପରମ ପ୍ରମାଣ, କାରଣ ସେ ଆପଣଙ୍କ ନିୟମ ଓ ପ୍ରକାଶ।
Verse 5
गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वत: । निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रम: ॥ ५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ଭେଦଦୃଷ୍ଟି ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ବେଦଜ୍ଞାନରୁ ହୁଏ; ସ୍ୱତଃ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଦି ସେଇ ବେଦ ପରେ ଏହି ଭେଦକୁ ନାକାରେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଭ୍ରମ ହେବ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ ସାଧନ ପାଇଁ ମୁଁ ତିନି ଯୋଗ କହିଛି: ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ ଭକ୍ତି। ଏହି ତିନି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ।
Verse 7
निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ ७ ॥
ଯେମାନେ ଭୌତିକ ଜୀବନରେ ନିର୍ବିଣ୍ଣ ହୋଇ କର୍ମରୁ ନ୍ୟାସ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନଯୋଗ। ଯେମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବିଣ୍ଣ ନୁହେଁ ଓ କାମନା ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମଯୋଗ।
Verse 8
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु य: पुमान् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद: ॥ ८ ॥
ଯେ କେହି କିଛି ସଦ୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋ କଥାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଲାଭ କରେ, ସେ ନ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ବିଣ୍ଣ, ନ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ; ତାହା ପାଇଁ ଭକ୍ତିଯୋଗ ହିଁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ।
Verse 9
तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମଫଳରେ ନିର୍ବେଦ ଆସେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ମୋ କଥାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ଆଦିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशी:काम उद्धव । न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ १० ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଯେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମ ନ କଲେ ନରକକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 11
अस्मिंल्लोके वर्तमान: स्वधर्मस्थोऽनघ: शुचि: । ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ ११ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ରହି ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପାପରହିତ ଓ ଶୁଚି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ପାଏ; କିମ୍ବା ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋର ଭକ୍ତି ପାଏ।
Verse 12
स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२ ॥
ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ନରକବାସୀ—ଦୁହେଁ ଏହି ମନୁଷ୍ୟଲୋକକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; କାରଣ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି—ଦୁହିଁର ସାଧନା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ କିମ୍ବା ନରକୀୟ ଦେହ ଏହା ପାଇଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 13
न नर: स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षण: । नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ १३ ॥
ବିବେକୀ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଗତିକୁ ନ କାମନା କରୁ, ନରକବାସକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଦେହାସକ୍ତିରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ଥାୟୀ ବାସକୁ ମଧ୍ୟ ନ କାମନା କରୁ।
Verse 14
एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत स: । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम् ॥ १४ ॥
ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ଜାଣି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରମାଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହି ମର୍ତ୍ୟ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଜୀବନସିଦ୍ଧି ଦେଇପାରେ।
Verse 15
छिद्यमानं यमैरेतै: कृतनीडं वनस्पतिम् । खग: स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पट: ॥ १५ ॥
ଯମସଦୃଶ କ୍ରୂର ଲୋକେ ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଘୋସା ଥିବା ଗଛକୁ କାଟନ୍ତି, ଆସକ୍ତିହୀନ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର କ୍ଷେମସୁଖ ପାଏ।
Verse 16
अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वायुर्भयवेपथु: । मुक्तसङ्ग: परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६ ॥
ଦିନରାତି ଗତିରେ ଆୟୁ କଟୁଛି ବୋଲି ଜାଣି ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେବା ଉଚିତ। ପରେ ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତି ଓ କାମନା ଛାଡ଼ି ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣି ନିରୀହ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
Verse 17
नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ १७ ॥
ମନୁଷ୍ୟଦେହ ସର୍ବ ଲାଭଦାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ତଥାପି ପ୍ରକୃତିନିୟମରେ ମିଳେ। ଏହା ସୁଗଠିତ ନୌକା; ଗୁରୁ କର୍ଣ୍ଣଧାର, ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁକୂଳ ପବନ; ଯେ ଏଥିରେ ଭବସାଗର ନ ତରେ ସେ ଆତ୍ମହନ୍ତା।
Verse 18
यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्त: संयतेन्द्रिय: । अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मन: ॥ १८ ॥
ଭୌତିକ ସୁଖ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ନିର୍ବିଣ୍ଣ ହୋଇ ବିରକ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂୟମୀ ହେଲେ, ଯୋଗୀ ଅଭ୍ୟାସରେ ମନକୁ ଆତ୍ମିକ ସ୍ତରରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदश्वनवस्थितम् । अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ॥ १९ ॥
ଧାରଣ କରାଯାଇଥିବା ମନ ଯେତେବେଳେ ଅନବସ୍ଥିତ ଘୋଡ଼ା ପରି ହଠାତ୍ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅଲସ ନ ହୋଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପାୟ-ମାର୍ଗରେ ସାବଧାନରେ ତାହାକୁ ଆତ୍ମବଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रिय: । सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ॥ २० ॥
ମନର କ୍ରିୟାର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜୟ କରି, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣବଳିତ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଆତ୍ମବଶ କର।
Verse 21
एष वै परमो योगो मनस: सङ्ग्रह: स्मृत: । हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहु: ॥ २१ ॥
ମନର ସଂଗ୍ରହ ଓ ନିୟମ ହିଁ ପରମ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଦକ୍ଷ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଅବାଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ାକୁ କ୍ଷଣକ ଛାଡ଼ି ପରେ ଲଗାମ ଟାଣି ପଥରେ ଆଣେ, ସେପରି ମନର ଗତି ଦେଖି କ୍ରମେ ବଶ କର।
Verse 22
साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमत: । भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत् प्रसीदति ॥ २२ ॥
ମନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରସାଦରେ ସ୍ଥିର ହେଉଅବଧି, ସାଂଖ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଭାବର ଅନିତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରତିଲୋମ-ଅନୁଲୋମ କ୍ରମରେ ଧ୍ୟାନ କର; ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଗତିକ୍ରମ ଓ ପ୍ରଳୟର ପ୍ରତିକ୍ରମକୁ ସଦା ଅବଲୋକନ କର।
Verse 23
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिन: । मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ २३ ॥
ଏହି ଜଗତର କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ମାୟାରେ ନିର୍ବିଣ୍ଣ ହୋଇ ବିରକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଜାଣି, ସଂସାରର ସ୍ୱଭାବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରେ; ତେବେ ତାହାର ମନ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ମିଥ୍ୟା ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।
Verse 24
यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मन: ॥ २४ ॥
ୟମାଦି ଯୋଗପଥ, ତର୍କ-ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନା-ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା—ମନକୁ ସଦା ଯୋଗର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ନିଯୁକ୍ତ କର; ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନ ନେବା।
Verse 25
यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥
ଯଦି ଯୋଗୀ କ୍ଷଣିକ ଅସାବଧାନତାରେ ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମ କରିବସେ, ତେବେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ହିଁ ସେହି ପାପଫଳକୁ ଦଗ୍ଧ କରୁ; ଅନ୍ୟ ଉପାୟ କେବେ ନୁହେଁ।
Verse 26
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियम: कृत: । गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥
ନିଜ ନିଜ ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ ଯେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା, ସେହିଟି ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଗୁଣ (ପୁଣ୍ୟ) ବୋଲି ଘୋଷିତ। ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଦ୍ଧ କର୍ମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ—ଗୁଣ-ଦୋଷ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ।
Verse 27
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥
ମୋର ମହିମାକଥାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜାଗି, ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ନିର୍ବେଦ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ଦୁଃଖମୟ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ମୋର ଭକ୍ତ—ପ୍ରସନ୍ନ ରହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ପ୍ରେମରେ ମୋତେ ଭଜନ କରୁ। କେବେ କେବେ ଭୋଗରେ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଦୁଃଖଦ ପରିଣାମ ଜାଣି ତାହାକୁ ନିନ୍ଦା କରି ସତ୍ୟ ଅନୁତାପ କରୁ।
Verse 28
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥
ମୋର ମହିମାକଥାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜାଗି, ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ନିର୍ବେଦ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ଦୁଃଖମୟ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ମୋର ଭକ୍ତ—ପ୍ରସନ୍ନ ରହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ପ୍ରେମରେ ମୋତେ ଭଜନ କରୁ। କେବେ କେବେ ଭୋଗରେ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଦୁଃଖଦ ପରିଣାମ ଜାଣି ତାହାକୁ ନିନ୍ଦା କରି ସତ୍ୟ ଅନୁତାପ କରୁ।
Verse 29
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुने: । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ २९ ॥
ମୋ ଦ୍ୱାରା କହିତ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିରନ୍ତର ମୋତେ ଭଜନ କରେ, ତାହାର ହୃଦୟ ମୋରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କାମନା ନଶିଯାଏ।
Verse 30
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३० ॥
ମୋତେ ଅଖିଳାତ୍ମା ପରମପୁରୁଷ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କଲେ ହୃଦୟ-ଗ୍ରନ୍ଥି ଭିଦ୍ୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କର୍ମବନ୍ଧନ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 31
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन: । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्राय: श्रेयो भवेदिह ॥ ३१ ॥
ଏହିପରି ମୋ ପ୍ରେମଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ମନ ମୋତେ ନିବିଡ଼ କରିଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ, ଏହି ଲୋକରେ ସାଧାରଣତଃ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ବୈରାଗ୍ୟ ପରମ ଶ୍ରେୟର ଉପାୟ ନୁହେଁ।
Verse 32
यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥
କର୍ମ, ତପ, ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟ, ଯୋଗ, ଦାନ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଯେ ଶ୍ରେୟ ଲଭ୍ୟ, ସେ ସବୁକୁ ମୋ ଭକ୍ତ ମୋର ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ସହଜରେ ପାଏ।
Verse 33
यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥
ଯଦି କିଛି ପ୍ରକାରେ ମୋ ଭକ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ମୋ ଧାମରେ ବାସ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମୋର ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ସହଜରେ ପାଏ।
Verse 34
न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४ ॥
ମୋର ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ ସାଧୁସ୍ୱଭାବୀ ଓ ଧୀରବୁଦ୍ଧି; ସେମାନେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ସତ୍ୟକୁହିଲେ, ମୁଁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ-ମୁକ୍ତ କୈବଲ୍ୟ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 35
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्नि:श्रेयसमनल्पकम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३५ ॥
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରପେକ୍ଷତାକୁ ପରମ ଶ୍ରେୟସର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ନିଷ୍କାମ ନିରପେକ୍ଷ ଭକ୍ତର ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ହେଉ।
Verse 36
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणा: । साधूनां समचित्तानां बुद्धे: परमुपेयुषाम् ॥ ३६ ॥
ମୋର ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଯେମାନେ ସାଧୁ, ସମଚିତ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର ଅତୀତ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ—ଜଗତର ଗୁଣଦୋଷଜନିତ ପୁଣ୍ୟପାପ ରହେ ନାହିଁ।
Verse 37
एवमेतान् मया दिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथ: । क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदु: ॥ ३७ ॥
ମୋ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏହି ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯେମାନେ ଗମ୍ଭୀରତାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ କ୍ଷେମ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ମୋର ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Uddhava raises a classical hermeneutic problem: the Vedas first establish moral and ritual dualities (puṇya/pāpa) through injunctions and prohibitions, organizing varṇāśrama and the destinations of svarga and naraka. If the same Vedic authority later teaches transcendence beyond these dualities, Uddhava asks how confusion is avoided. The chapter answers by showing gradation (adhikāra): dualities regulate the conditioned, while transcendence is reached through purified duty, knowledge, and ultimately bhakti.
Kṛṣṇa states He has given three routes for human perfection: karma-yoga for those with remaining material desires, jñāna-yoga for those disgusted with material life, and bhakti for one who develops faith in hearing and chanting His glories—often while being neither fully detached nor fully attached. The chapter frames these as tailored medicines, not competing absolutes, with bhakti presented as the culminating and most powerful means.
Kṛṣṇa teaches that when prescribed duties are performed as worship without fruitive craving, the action is purified of karmic binding potency. Such worship is not aimed at svarga, and thus does not generate the specific merit that propels one to heaven; similarly, abstaining from forbidden acts prevents degradation. The net result is inner purification that opens the door to jñāna or, by special fortune, devotion.
The chapter states that human life uniquely supports deliberate sādhana: reflective intelligence, voluntary restraint, and conscious devotion. Heavenly enjoyment and hellish suffering consume attention and limit the balanced agency needed for cultivating transcendental knowledge and prema-bhakti. Therefore, the human condition—mixed happiness and distress—is optimal for liberation-oriented practice.
Human life is compared to a well-built boat; the spiritual master is the captain, and the Lord’s instructions are favorable winds. With these advantages, failing to cross the ocean of saṁsāra is described as self-destruction—because the rare opportunity of embodied agency and guidance is wasted despite being specifically suited for liberation.
Kṛṣṇa recommends detachment born of disappointment in material happiness, restraint of senses, and steady practice to fix the mind on the spiritual platform. When deviation occurs, one should reapply prescribed methods—using buddhi strengthened by sattva—and gradually train the mind like a horseman taming a headstrong horse. Analytical observation of the temporary nature of objects and the cycles of creation and annihilation further stabilizes vairāgya.
The verse emphasizes the purifying potency of sincere, continuous spiritual practice. For one genuinely situated in yoga (steady discipline and remembrance of the Lord), accidental lapses are rectified by intensified absorption and purification within the same sādhana framework, rather than by adopting unrelated atonements that may not reform the underlying consciousness.
Kṛṣṇa declares that for advanced practitioners, piety is steadiness in one’s authentic spiritual position and prescribed discipline, while sin is neglect of that duty. This redefinition shifts morality from external calculation to fidelity of consciousness and commitment, aimed at severing prior habits of sense gratification.
Because bhakti directly fixes the mind and heart on the Supreme Person, it naturally produces the fruits that jñāna and vairāgya seek—clarity, detachment, and freedom from karma—without requiring them as separate, independent practices. The chapter’s logic is not anti-knowledge, but hierarchical: devotion is the direct cause, while knowledge and renunciation often arise as concomitants.
Material puṇya and pāpa operate within the guṇas and are tied to personal reward, fear, and identity as an enjoyer. Unalloyed devotees, free from material hankering and fixed in spiritual consciousness, are described as transcending this duality because their actions are centered on Bhagavān (āśraya) rather than on karmic self-interest; thus the moral calculus of worldly merit/demerit no longer defines their spiritual status.