Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଭୁଜବଳରେ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ଦ୍ୱାରକାରେ, କୃଷ୍ଣୋପାସନାର ଲାଲସାରେ ନାରଦମୁନି କିଛିକାଳ ବାରମ୍ବାର ରହିଲେ।

Verse 2

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଏହି ସଂସାରରେ ପଦେ ପଦେ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବାନ କିଏ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣପଦ୍ମକୁ ଭଜିବ ନାହିଁ—ଯାହା ଦେବୋତ୍ତମ ମୁକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପାସ୍ୟ?

Verse 3

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

ଏକଦିନ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ବସୁଦେବଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ। ବସୁଦେବ ଯଥାଯଥ ଉପଚାରେ ପୂଜା କରି, ସୁଖରେ ବସାଇ, ପ୍ରଣାମ କରି ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 4

श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥

ଶ୍ରୀ ବସୁଦେବ କହିଲେ—ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ; ପିତା ଯେପରି ସନ୍ତାନଙ୍କ ହିତରେ ଆସନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ଆପଣ ଦୀନମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକଙ୍କ ପଥରେ ଅଗ୍ରସରମାନଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି।

Verse 5

भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वाद‍ृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥

ଦେବତାମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଆତ୍ମାରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଆପଣ ପରି ସାଧୁମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କେବଳ ସୁଖ ଦିଏ।

Verse 6

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥

ଯେମିତି ଲୋକେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହିପରି ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ କର୍ମର ସହଚର—ଛାୟା ପରି; କିନ୍ତୁ ସାଧୁମାନେ ପତିତ-ଦୀନଙ୍କ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ସ୍ନେହଶୀଳ।

Verse 7

ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କୁ ଭାଗବତ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି। ଯାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣି ମର୍ତ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 8

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ସନ୍ତାନ ଆଶାରେ ମୋକ୍ଷଦାତା ପରମେଶ୍ୱର ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହେଲି।

Verse 9

यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भ‍िर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥

ହେ ସୁବ୍ରତ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ନାନା ବିପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସଦା ଭୟରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିବା ଏହି ସଂସାରରୁ ମୁଁ ସହଜରେ ମୁକ୍ତ ହେବି।

Verse 10

श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्न‍ो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବସୁଦେବଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରାଇଲା, ତେଣୁ ନାରଦ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 11

श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥

ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ହେ ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହା ଠିକ୍‌ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛ; କାରଣ ତୁମେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଜୀବର ଶାଶ୍ୱତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଭାଗବତଧର୍ମ—ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ। ଏହି ଭକ୍ତିଧର୍ମ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରିବାର ଶକ୍ତି ରଖେ।

Verse 12

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आद‍ृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିସେବା ରୂପ ଏହି ସଦ୍ଧର୍ମ ଏତେ ପବିତ୍ର ଯେ କେବଳ ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ, ତାହାର ମହିମା କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ, ତାହାରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଆଦର କରି ଗ୍ରହଣ କଲେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—ଦେବଦ୍ୱେଷୀ ଓ ସର୍ବଜୀବଦ୍ୱେଷୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 13

त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥

ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ପରମକଲ୍ୟାଣମୟ ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଲ। ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶ୍ରବଣ‑କୀର୍ତ୍ତନରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

Verse 14

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଋଷିମାନେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି—ମହାତ୍ମା ବିଦେହ ରାଜା ଓ ଋଷଭପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସଂବାଦ।

Verse 15

प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଥିଲା। ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର; ଅଗ୍ନୀଧ୍ରରୁ ନାଭି ଜନ୍ମିଲେ, ନାଭିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷଭଦେବ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 16

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥

ଶ୍ରୀ ଋଷଭଦେବଙ୍କୁ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ମୋକ୍ଷକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ସେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ବେଦଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ ପୁତ୍ର ଥିଲେ।

Verse 17

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भ‍ुतम् ॥ १७ ॥

ସେହି ଶତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭରତ ନାରାୟଣପରାୟଣ ଥିଲେ। ଭରତଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ଯୋଗୁଁ ଏହି ଭୂମି ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ନାମରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 18

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥

ରାଜା ଭରତ ଭୋଗକୁ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଓ ନିରର୍ଥକ ଭାବି ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀ ଓ ପରିବାରକୁ ଛାଡ଼ି କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ତିନି ଜନ୍ମ ପରେ ଭଗବଦ୍ଧାମ ପାଇଲେ।

Verse 19

तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥

ଅବଶିଷ୍ଟ ନଅ ପୁତ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ନଅ ଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ହେଲେ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଚାଲାଇଲେ। ଏକାଶୀ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଭିତ୍ତିକ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞପଥ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନରେ ସହାୟ ହେଲେ।

Verse 20

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

ଅବଶିଷ୍ଟ ନଅ ପୁତ୍ର ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି—ପରମାର୍ଥ ପ୍ରଚାରକ, ଶ୍ରମଣ, ଦିଗମ୍ବର ଏବଂ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ବିଶାରଦ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ: କବି, ହବି, ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ, ପ୍ରବୁଦ୍ଧ, ପିପ୍ପଲାୟନ, ଆବିର୍ହୋତ୍ର, ଦ୍ରୁମିଳ, ଚମସ, କରଭାଜନ।

Verse 21

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

ଅବଶିଷ୍ଟ ନଅ ପୁତ୍ର ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି—ପରମାର୍ଥ ପ୍ରଚାରକ, ଶ୍ରମଣ, ଦିଗମ୍ବର ଏବଂ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ବିଶାରଦ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ: କବି, ହବି, ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ, ପ୍ରବୁଦ୍ଧ, ପିପ୍ପଲାୟନ, ଆବିର୍ହୋତ୍ର, ଦ୍ରୁମିଳ, ଚମସ, କରଭାଜନ।

Verse 22

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥

ସେଇ ଋଷିମାନେ ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସତ୍-ଅସତ୍ ରୂପ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ଭାବେ ଦେଖି, ତାହାକୁ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଭିନ୍ନ ମାନି ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 23

अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥

ସେଇ ନବ ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ମୁକ୍ତାତ୍ମା; ତାଙ୍କର ଇଷ୍ଟଗତିକୁ କୌଣସି ଲୌକିକ ଶକ୍ତି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ମନୁଷ୍ୟ, କିନ୍ନର ଓ ନାଗଲୋକ, ଏବଂ ମୁନି, ଚାରଣ, ଭୂତନାଥ (ଶିବଗଣ), ବିଦ୍ୟାଧର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଯଥେଚ୍ଛା ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

Verse 24

त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यद‍ृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥

ଏକଦା ସେମାନେ ଯଦୃଚ୍ଛାବଶତଃ ଅଜନାଭେ (ପୃଥିବୀର ପୂର୍ବନାମ) ମହାତ୍ମା ମହାରାଜ ନିମିଙ୍କ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଯାହା ଉଚ୍ଚ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଚାଲୁଥିଲା।

Verse 25

तान् द‍ृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥

ହେ ନୃପ, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେଇ ମହାଭାଗବତମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଯଜମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିମାନେ ସୁଦ୍ଧା—ସମସ୍ତେ ଆଦରରେ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ସେବାରେ ଲାଗିଲେ।

Verse 26

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥

ବିଦେହରାଜ (ନିମି) ବୁଝିଲେ ଯେ ସେଇ ନବ ଋଷି ନାରାୟଣ-ପରାୟଣ ମହାଭକ୍ତ। ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଆଗମନରେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ସେ ଯଥାର୍ହ ଆସନ ଦେଇ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ ସହ ପୂଜା କଲେ।

Verse 27

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥

ସେଇ ନବ ମହାତ୍ମା ନିଜ ଦୀପ୍ତିରେ ରୋଚମାନ ଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚାରି କୁମାରଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିଲେ। ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ରାଜା ନମ୍ରତାରେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 28

श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥

ଶ୍ରୀବିଦେହ କହିଲେ—ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ମଧୁଦ୍ୱିଷ ଭଗବାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ପାର୍ଷଦ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଲୋକଜୀବଙ୍କୁ ପାବନ କରିବାକୁ ଜଗତେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 29

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥

ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାନବଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର। ତଥାପି ମୋ ମତରେ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶୁଦ୍ଧଭକ୍ତଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ସଙ୍ଗ ଆହୁରି ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 30

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥

ଏହେତୁ, ହେ ନିଷ୍ପାପ ମହାତ୍ମାମାନେ, ପରମ କ୍ଷେମ କ’ଣ ତାହା ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି। କାରଣ ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସଂସାରରେ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଅର୍ଧକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୂଲ୍ୟ ଧନ।

Verse 31

धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥

ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଲେ, ଦୟାକରି ଭାଗବତଧର୍ମ—ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାର ପଥ—କହନ୍ତୁ। ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅଜ ଭଗବାନ ଶରଣାଗତକୁ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 32

श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥

ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବସୁଦେବ, ମହାରାଜ ନିମି ଏଭଳି ଭାବେ ନବ ଯୋଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସେବା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ; ତେବେ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଯଜ୍ଞସଭା ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରେମରେ କହିଲେ।

Verse 33

श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥

ଶ୍ରୀ କବି କହିଲେ—ଅସତ୍ ଦେହାଭିମାନରୁ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସଦା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ, ସେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣର ନିତ୍ୟ ଉପାସନାରେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ ନିର୍ଭୟତା ପାଏ; ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଭୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 34

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥

ଆତ୍ମଲାଭ ପାଇଁ ଭଗବାନ ଯେ ଉପାୟ କହିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହିଁ ଭାଗବତ-ଧର୍ମ ବୋଲି ଜାଣ; ଅବିଦ୍ୟାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ ସହଜରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି।

Verse 35

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଯେ ନର ଏହି ଭକ୍ତି-ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତର ପଥରେ କେବେ ଭ୍ରମ କରେନାହିଁ; ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ଦୌଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନ ସ୍ଖଳିବ, ନ ପତିବ।

Verse 36

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥

ବନ୍ଧନାବସ୍ଥାରେ ଲାଭ କରା ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଶରୀର, ବାକ୍, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାଦ୍ୱାରା ଯାହା ଯାହା କରେ, ସେସବୁ ‘ଏହା ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ’ ବୋଲି ଭାବି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥

ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ଭୟ ଜନ୍ମେ; ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦୂରେ ଯାଇଥିବା ଜୀବରେ ବିପର୍ୟୟ ଓ ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶ ହୁଏ—ଏହା ସବୁ ତାଙ୍କର ମାୟାଶକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣ-ଆତ୍ମା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭଜନ କରୁ।

Verse 38

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥

ଦ୍ୱୈତ ଯଦିଓ ପରମାର୍ଥରେ ନାହିଁ, ଧ୍ୟାତାର ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମନୋରଥ ପରି ଭାସେ। କର୍ମର ସଙ୍କଳ୍ପ‑ବିକଳ୍ପ କରୁଥିବା ମନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିରୋଧ କରୁ; ତେବେ ଅଭୟ ହୁଏ।

Verse 39

श‍ृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥

ରଥଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ସେମାନଙ୍କ ଅର୍ଥବହ ପବିତ୍ର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଇ, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଲଜ୍ଜାହୀନ ଭାବେ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ ବିଚରଣ କରୁ।

Verse 40

एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥

ଏଭଳି ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତ ନିଜ ପ୍ରିୟ ନାମକୀର୍ତ୍ତନରେ ପ୍ରେମାନୁରାଗୀ ହୋଇ ହୃଦୟ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ, ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କେବେ ହସେ, କେବେ କାନ୍ଦେ, କେବେ ଚିତ୍କାର କରେ; କେବେ ଗାଏ ଓ ଉନ୍ମାଦୀ ପରି ନୃତ୍ୟ କରେ, ଲୋକମତକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି।

Verse 41

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥

ଭକ୍ତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା କିଛି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଜ୍ୟୋତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦିଗ, ବୃକ୍ଷାଦି, ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର—ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସବୁକୁ ହରିଙ୍କ ଶରୀର ଭାବି ଅନନ୍ୟଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରୁ।

Verse 42

भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्न‍त: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥

ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଓ ଅନ୍ୟତ୍ର ବିରକ୍ତି—ଏଇ ତିନିଟି ଏକାସାଥି ହୁଏ; ଯେପରି ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାସରେ ତୃପ୍ତି, ପୁଷ୍ଟି ଓ ଭୁଖ ଶମନ ଏକାସାଥି ବଢ଼େ।

Verse 43

इत्यच्युताङ्‍‍घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସରେ ଭଜନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଭଗବତ୍-ପ୍ରବୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏଭଳି ସେ ଭାଗବତ ଭକ୍ତ ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଏ।

Verse 44

श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो याद‍ृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥

ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ଏବେ ଭାଗବତ ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ: ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ କେମିତି, ସେ କିପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, କିପରି କଥା କହନ୍ତି, ଏବଂ କେଉଁ ଲକ୍ଷଣରେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି—ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 45

श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भ‍ावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥

ଶ୍ରୀ ହବି କହିଲେ—ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଭଗବଦ୍ଭାବ ଦେଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍ତାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ଭାଗବତ।

Verse 46

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥

ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀ, ନିର୍ଦୋଷ ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପା, ଏବଂ ଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଉପେକ୍ଷା କରେ—ସେ ମଧ୍ୟମ ଭକ୍ତ।

Verse 47

अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भ‍क्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥

ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତି ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରେ ନାହିଁ—ସେ ପ୍ରାକୃତ (ନିମ୍ନ) ଭକ୍ତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।

Verse 48

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ନ ହର୍ଷିତ ହୁଏ, ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖେ—ସେଇ ଭାଗବତୋତ୍ତମ।

Verse 49

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भ‍यतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥

ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି—ଜନ୍ମ-କ୍ଷୟ, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ଲେଶର ସଂସାରଧର୍ମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ହରିଙ୍କ ପାଦ ସ୍ମରଣରେ ତାହାଠାରୁ ଅଲିପ୍ତ ରହେ—ସେ ଭାଗବତ-ପ୍ରଧାନ।

Verse 50

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥

ଯାହାର ଚିତ୍ତରେ କାମ ଓ କର୍ମର ବୀଜ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେ କେବଳ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ କରେ—ସେଇ ଭାଗବତୋତ୍ତମ।

Verse 51

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥

ଜନ୍ମ-କର୍ମ କିମ୍ବା ବର୍ଣାଶ୍ରମ-ଜାତି ଦ୍ୱାରା ଯାହାର ଏହି ଦେହରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଅହଂଭାବ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେ ହରିଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ସେବକ।

Verse 52

न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥

ଧନରେ କିମ୍ବା ‘ମୋ-ପର’ ଭାବରେ ଯାହାର ଭେଦ ନାହିଁ—‘ଏହା ମୋର, ସେହି ତାହାର’ ଭାବ ନାହିଁ; ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶାନ୍ତ—ସେଇ ଭାଗବତୋତ୍ତମ।

Verse 53

त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्ल‍वनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥

ତ୍ରିଭୁବନର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ସ୍ମୃତି କେବେ କୁଂଠିତ ହୁଏନି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମା-ରୁଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୋଜନ୍ତି—ଯେ ଭକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରୁ ଏକ ନିମିଷ, ଅର୍ଧ ନିମିଷ ମଧ୍ୟ ସରେନି, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବ।

Verse 54

भगवत उरुविक्रमाङ्‍‍घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥

ଭଗବାନଙ୍କ ମହାବିକ୍ରମୀ ପଦଶାଖାର ନଖମଣିର ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟତାପକୁ ନିରସ୍ତ କରିଦେଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ପୁଣି କିପରି ଜଳିବ? ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟେ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ଶମିତ ହୁଏ।

Verse 55

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्‍‍घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥

ପାପସମୂହକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ନାଶ କରୁଥିବା ହରି, ଅଜାଣତେ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତର ହୃଦୟକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେ ପ୍ରେମରସର ରଜ୍ଜୁଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ସେ ‘ଭାଗବତ-ପ୍ରଧାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।