Adhyaya 19
Chapter 19
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ପରିପକ୍ୱତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆତ୍ମା ଦେହଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ ଓ ସାକ୍ଷୀ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ବିବେକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ, ସମଦର୍ଶନ ଓ ଅନାସକ୍ତି ଧାରଣ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ କର୍ମରେ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ସହ ମୋକ୍ଷ ସୁଲଭ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଯେ ଜଣେ ବିଦ୍ୟା ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଏବଂ କଳ୍ପିତ ଅନୁମାନରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେ ଏହି ଜଗତ କେବଳ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଧୃତ ବୋଲି ଜାଣି, ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସମର୍ପଣ କରୁ।
Verse 2
ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥
ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏକାଇ ପ୍ରିୟ—ମୁଁ ହିଁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ପରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମୋତେ ମଧ୍ୟରେ; ହେ ପ୍ରିୟ, ମୋ ବିନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 3
ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥
ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ସିଦ୍ଧ ଲୋକେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, କାରଣ ସେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ନିଜ ଭିତରେ ଧାରଣ କରେ।
Verse 4
तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥
ତପ, ତୀର୍ଥ, ଜପ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ରେ ସେହି ସିଦ୍ଧି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଳ୍ପ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ ସାଧିତ ହୁଏ।
Verse 5
तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥
ଏହେତୁ ହେ ଉଦ୍ଧବ, ଜ୍ଞାନ ସହିତ ନିଜ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣି, ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୋତେ ଭଜ।
Verse 6
ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥
ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ-ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମନି ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ମୋତେ ପୂଜି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ପତି ମୁଁ ହିଁ ବୋଲି ଜାଣି ମୁନିମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 7
त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟ ରୂପ ତ୍ରିବିଧ ବିକାର ତୁମ ଉପରେ ହିଁ ଆଶ୍ରିତ। ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମାୟା, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁଠାରୁ ଅତୀତ ତୁମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ। ଜଗତରେ ଯେ ଜନ୍ମାଦି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମାୟାର—ତୁମ ପାଇଁ ତାହାର କି ଅର୍ଥ? ଯାହା ଅସତ୍, ସେ ନିଜ ଆଦି-ଅନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଦିଶେ।
Verse 8
श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତେ! ଏହି ପୁରାଣର ବିପୁଳ ଓ ପରମ ବିଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ—ବୈରାଗ୍ୟ-ବିଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତ—ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର; ଏବଂ ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଖୋଜନ୍ତି ସେହି ତୁମ ଭକ୍ତି-ଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ କହ।
Verse 9
ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥
ହେ ଭବଯାତ୍ରାର ଈଶ! ଘୋର ତ୍ରିତାପରେ ଆହତ ହୋଇ ମୁଁ ଭିତରେ ଦହୁଛି। ଦାହକୁ ରୋକୁଥିବା ଛତ୍ର ଓ ଅମୃତବର୍ଷା ସମ ତୁମ ପଦ୍ମପାଦ-ଯୁଗଳ ବ୍ୟତୀତ ମୋତେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣ ଦିଶୁନାହିଁ।
Verse 10
दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥
ହେ ମହାନୁଭାବ! କାଳ-ସର୍ପର ଦଂଶରେ ଏହି ଲୋକ ଏହି ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଛି ଏବଂ ତୁଚ୍ଛ ସୁଖର ଭୟଙ୍କର ତୃଷ୍ଣାରେ ଜଳୁଛି। କୃପାକରି ତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଆପଣଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବଚନରେ ସିଞ୍ଚନ୍ତୁ।
Verse 11
श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଏଭଳି ପୁରାତନ କାଳରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 12
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥
ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ପ୍ରିୟ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ବିହ୍ୱଳ ରାଜା ଅନେକ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିଲେ; ପରେ ସେ ବିଶେଷଭାବେ ମୋକ୍ଷ-ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 13
तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥
ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ସେହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ କହିବି, ଯାହା ଦେବବ୍ରତ (ଭୀଷ୍ମ)ଙ୍କ ଯଜ୍ଞରୁ ଶୁଣାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଅନୁଭୂତିଜନ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ପୁଷ୍ଟ।
Verse 14
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥
ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ ଏହି—ଯେ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନଅ, ଏଗାର, ପାଞ୍ଚ ଓ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ—ସେଇ ହେଉଛି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ।
Verse 15
एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥
ଏହିଏ ସତ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ ସମସ୍ତ ଭାବର ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ; ଏକପକ୍ଷୀୟ ଦୃଷ୍ଟି ତାହା ନୁହେଁ।
Verse 16
आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥
ଯାହା ଆଦିରେ, ମଧ୍ୟରେ ଓ ଅନ୍ତରେ—ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସୃଷ୍ଟ ଉଭୟକୁ ବ୍ୟାପି—ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟେ ସୃଷ୍ଟି ଲୀନ ହେଲେ ଯାହା ଶେଷ ରହେ, ସେଇ ସତ୍।
Verse 17
श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥
ଶ୍ରୁତି, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଐତିହ୍ୟ ଓ ଅନୁମାନ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରମାଣ; କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ବିକଳ୍ପଯୁକ୍ତ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ତର୍କବିତର୍କରୁ ବିରକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥
କର୍ମଫଳ ପରିଣାମଶୀଳ ଥିବାରୁ ଏହି ଜଗତରେ ନୀଚ ଅବସ୍ଥାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁର ଶେଷ ଅମଙ୍ଗଳରେ; ତେଣୁ ବିବେକୀ ଅଦୃଷ୍ଟକୁ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟବତ୍ ଜାଣି ସବୁକୁ ନଶ୍ୱର ଦେଖେ।
Verse 19
भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥
ହେ ଅନଘ, ତୁମେ ଏହା ଶୁଣି ପ୍ରୀତି ପାଉଥିବାରୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭକ୍ତି-ଯୋଗ କହିଛି; ଏବେ ପୁନଃ ମୋ ଭକ୍ତି ଉଦୟର ପରମ କାରଣ କହିବି।
Verse 20
श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥
ମୋର ଅମୃତମୟ କଥାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମୋ ମହିମାର ନିତ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ, ମୋ ପୂଜାରେ ଅଟଳ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ମୋର ସ୍ତବନ—ଏହିମାନେ ଭକ୍ତିକୁ ପୋଷଣ କରି ସ୍ଥାପିତ କରେ।
Verse 21
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥
ମୋ ସେବାରେ ଆଦରସହିତ ତତ୍ପରତା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ପ୍ରଣାମ, ମୋ ଭକ୍ତଙ୍କ ପୂଜାକୁ (ମୋ ପୂଜାଠାରୁ ମଧ୍ୟ) ଅଧିକ ମାନିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ମୋ ସମ୍ବନ୍ଧ ବୁଝି ଦେଖିବା—ଏହା ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 22
मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥
ମୋ ପାଇଁ ଶରୀରର କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ଲଗାଇବା, ବାଣୀଦ୍ୱାରା ମୋ ଗୁଣଗାନ କରିବା, ମନକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ୱାର୍ଥକାମନା ତ୍ୟାଗ—ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଅଙ୍ଗ।
Verse 23
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥
ମୋ ପାଇଁ ଧନଲାଭ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଭୋଗ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା; ଏବଂ ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ—ପୂଜା, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ଜପ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ତପ—ମୋ ପାଇଁ ହେଲେ ସେଇ ନିଜସ୍ୱ ସାଧନା।
Verse 24
एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଏପରି ଧର୍ମାଚରଣ ଦ୍ୱାରା, ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ମୋତେ ସମର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଜନ୍ମେ। ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବ?
Verse 25
यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥
ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମା/ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୋଇ ସ୍ଥିର, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱରେ ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅନୁଭୂତ ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଏ।
Verse 26
यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥
କିନ୍ତୁ ଯଦି ଚିତ୍ତ ସତ୍ୟରେ ଆତ୍ମା/ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନୁହେଁ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ-ବିକଳ୍ପ ପଛେ ପଛେ ଧାଉଁଥାଏ; ରଜସ୍ରେ ମଲିନ ହୋଇ ଅସତ୍ରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ—ଏହାକୁ ଚେତନାର ବିପର୍ୟୟ ଅବସ୍ଥା ଜାଣ।
Verse 27
धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥
ମୁଁ କହିଛି—ଯେ ଧର୍ମ ମୋର ଭକ୍ତି ଜଗାଏ ସେଇ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ। ଆତ୍ମାର ଏକାତ୍ମ ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ। ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସଙ୍ଗତା ହେଉଛି ବୈରାଗ୍ୟ; ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧିମାନେ ମୋର ଐଶ୍ୱର୍ୟ।
Verse 28
श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ଦୁଃଖ-ହରଣକର, ଯମ କେତେ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି? ନିୟମ କ’ଣ? ଶମ କ’ଣ ଓ ଦମ କ’ଣ?
Verse 29
का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ, ସତ୍ୟ ତିତିକ୍ଷା କ’ଣ ଓ ଧୃତି କ’ଣ? ଦାନ କ’ଣ, ତପ କ’ଣ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଶୌର୍ୟ କ’ଣ? ସତ୍ୟ କ’ଣ, ଏବଂ ‘ଋତ’ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କ’ଣ, ସତ୍ୟ ଧନ କ’ଣ, ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ଇଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା କ’ଣ?
Verse 30
को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥
ହେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରଭୁ! ଯଜ୍ଞ କ’ଣ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା କ’ଣ? ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ବଳ କ’ଣ? ହେ କେଶବ! ସତ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଲାଭ କ’ଣ? ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୟା, ପରା ଲଜ୍ଜା ଓ ପରମ ଶ୍ରୀ କ’ଣ?
Verse 31
किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥
ସୁଖ କ’ଣ ଏବଂ ଦୁଃଖ କ’ଣ? ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ କିଏ, ମୂର୍ଖ କିଏ? ସତ୍ୟ ପଥ କେଉଁଟି, କୁପଥ କେଉଁଟି? ସ୍ୱର୍ଗ କ’ଣ ଏବଂ ନରକ କ’ଣ?
Verse 32
को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥
ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧୁ କିଏ, ପ୍ରକୃତ ଗୃହ କ’ଣ? ସତ୍ୟରେ ଧନୀ କିଏ, ଦରିଦ୍ର କିଏ? କୃପଣ କିଏ, ପ୍ରକୃତ ଈଶ୍ୱର (ସ୍ୱାମୀ) କିଏ? ହେ ସତ୍ପତେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କର—ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିପରୀତର ମଧ୍ୟ—ଉତ୍ତର କହନ୍ତୁ। ତାପରେ ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ।
Verse 33
अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ଅସଙ୍ଗ, ଲଜ୍ଜା ଓ ଅସଞ୍ଚୟ; ବେଦରେ ଆସ୍ଥା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ନିୟମିତ ମୌନ, ସ୍ଥୈର୍ୟ, କ୍ଷମା ଓ ଅଭୟ—ଏହି ଉଦାତ୍ତ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଅଭ୍ୟାସଯୋଗ୍ୟ।
Verse 34
शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥
ଶୌଚ, ଜପ, ତପ, ହୋମ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ଏବଂ ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନ; ତୀର୍ଥାଟନ, ପରହିତ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ, ତୁଷ୍ଟି (ସନ୍ତୋଷ), ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ-ସେବା—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ସାଧନା।
Verse 35
एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥
ଏହି ଯମ ଓ ନିୟମ—ଉଭୟ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ—ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ହେ ତାତ ଉଦ୍ଧବ, ମନୁଷ୍ୟ ଏମାନଙ୍କୁ ଆଦରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟାନୁସାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
Verse 36
शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥
ଶମ ଅର୍ଥାତ୍ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋତେ ନିଷ୍ଠା କରାଇବା; ଦମ ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂୟମ। ତିତିକ୍ଷା ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଃଖ ସହିବା; ଧୃତି ଅର୍ଥାତ୍ ଜିହ୍ୱା ଓ ଉପସ୍ଥ ଉପରେ ଜୟ।
Verse 37
दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥
ଦଣ୍ଡ ଦେବାର ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ରଖିଦେବା ହିଁ ପରମ ଦାନ। କାମ-ତ୍ୟାଗକୁ ସତ୍ୟ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜୟ କରିବା ହିଁ ଶୌର୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସମଦର୍ଶନ।
Verse 38
अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥
ଅଧିକରେ, ମଧୁର ଓ ସତ୍ୟ ବାଣୀକୁ କବିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି। କର୍ମରେ ଅସଙ୍ଗତା ହିଁ ଶୌଚ; ମମତା ଓ ଅଧିକାର-ବୋଧ ତ୍ୟାଗ ହିଁ ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ।
Verse 39
धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ହିଁ ପ୍ରିୟ ଧନ। ମୁଁ, ଭଗବତ୍ତମ, ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞ। ଦକ୍ଷିଣା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ-ସନ୍ଦେଶ ଦାନ; ପ୍ରାଣାୟାମ—ପ୍ରାଣବାୟୁ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ପରମ ବଳ।
Verse 40
भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥
ମୋର ସତ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଅଧିପତ୍ୟ; ସତ୍ୟ ଲାଭ ମୋ ପ୍ରତି ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି। ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ଆତ୍ମାରେ ଭେଦବୁଦ୍ଧିର ନିବୃତ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଲଜ୍ଜା ଅକରଣୀୟ କର୍ମରେ ଘୃଣା ଓ ଲଜ୍ଜା।
Verse 41
श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥
ସତ୍ୟ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ହେଉଛି ସ୍ୱାବଲମ୍ବନ ଆଦି ଗୁଣର ସାଧନ। ସତ୍ୟ ସୁଖ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଉଭୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା। ସତ୍ୟ ଦୁଃଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର କାମନା ଓ ସୁଖରେ ଆଶ୍ରୟ। ସତ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ଜାଣେ।
Verse 42
मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥
ଦେହ ଆଦିରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଅହଂବୁଦ୍ଧି କରୁଥିବା ମୂର୍ଖ। ସତ୍ୟ ପଥ ହେଉଛି ବେଦରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ମୋ ଉପଦେଶ। କୁପଥ ହେଉଛି ଚିତ୍ତର ବିକ୍ଷେପ ଓ ଛିଟିଯିବା। ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଉଦୟ ଓ ପ୍ରାବଲ୍ୟ।
Verse 43
नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥
ହେ ସଖା, ନରକ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ-ତମର ଫୁଲିଉଠା। ମୁଁ ହିଁ ତୋର ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ଗୁରୁ। ଏହି ମାନବ ଶରୀର ହିଁ ତୋର ପ୍ରକୃତ ଘର, ଏବଂ ଯେ ସଦ୍ଗୁଣରେ ଧନୀ ସେଇ ସତ୍ୟ ଧନବାନ।
Verse 44
दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥
ଯେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଇ ସତ୍ୟ ଦରିଦ୍ର; ଏବଂ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତିନାହିଁ, ସେଇ ସତ୍ୟ କୃପଣ। ଗୁଣରେ ଅସକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଯାହାର, ସେଇ ସତ୍ୟ ଈଶ/ସ୍ୱାମୀ; ଗୁଣସଙ୍ଗ ହେଉଛି ତାହାର ବିପରୀତ—ପରାଧୀନତା।
Verse 45
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ସବୁ ସୁନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଗଲା। ଅଧିକ କହି କ’ଣ ଲାଭ? ଗୁଣ-ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଏହି— ‘ଭଲ-ମନ୍ଦ’ ଭେଦଦୃଷ୍ଟି ନିଜେ ଦୋଷ; ଉଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ଗୁଣ।