Adhyaya 18
Vānaprastha-vidhi and Sannyāsa-dharma: Austerity, Detachment, and the Paramahaṁsa Ideal
ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବାନପ୍ରସ୍ଥ-ବିଧିରୁ ପକ୍କ ସନ୍ନ୍ୟାସଧର୍ମ ଏବଂ ପରମହଂସ-ସ୍ଥିତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ବନକୁ ଯାଇ ବନ୍ୟ ଫଳ-ମୂଳରେ ଜୀବନ, ଦେହତପ, ଅହିଂସାସହ ସୀମିତ ବୈଦିକ କର୍ମ, ଏବଂ ସଞ୍ଚୟ-ତ୍ୟାଗ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ବାନପ୍ରସ୍ଥ ପରିପକ୍ୱ ହେଲେ ହୃଦୟରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପି ଧ୍ୟାନଦାହ କରିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ତରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ଉପସଂହାର କରି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦୁଇ ପଥ କୁହାଯାଏ। ଦେବମାନେ ମୋହକ ରୂପରେ ପରୀକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ବୋଲି ସତର୍କ କରି, ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ; ବାକ୍-ସଂଯମ, କର୍ମଶୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାଣନିୟମ ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାସନରେ ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପରେ ଅହିଂସା, ସମତା, ନମ୍ରତା, ସମଦର୍ଶନ—ଏକେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସନ୍ତି ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କୃଷ୍ଣାର୍ପଣ ଭାବେ ନିଷ୍କାମ କଲେ ଜୀବନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ପରମଗତି ମିଳେ ବୋଲି ସମନ୍ୱୟ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଶାନ୍ତ ମନରେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁ; ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପ୍ରୌଢ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଖରେ ରଖୁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ସହ ନେଇଯାଉ, ଏବଂ ଆୟୁଷର ତୃତୀୟ ଭାଗ ବନରେ ହିଁ ବସୁ।
Verse 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ବନରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ କନ୍ଦ‑ମୂଳ‑ଫଳ ଆଦି ଖାଇ ଜୀବିକା ଚାଲାଉ। ପୋଷାକ ଭାବେ ସେ ଗଛଛାଲ, ତୃଣ‑ପତ୍ର କିମ୍ବା ମୃଗଚର୍ମ ଧାରଣ କରିପାରେ।
Verse 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ମୁଣ୍ଡ, ଦେହ ଓ ମୁହଁର କେଶ-ରୋମ ସଜାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନଖ କାଟିବା ନୁହେଁ, ଦାନ୍ତ ସଫା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରୟାସ କରିବା ନୁହେଁ। ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ ନିୟମରେ କରି, ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ।
Verse 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
ଏଭଳି ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଭାବେ ଲଗି ରହି, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଚାରିପାଖେ ଅଗ୍ନି ଓ ଉପରେ ଦହୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ କରିବା ଉଚିତ; ବର୍ଷାକାଳରେ ବାହାରେ ରହି ଧାରାବର୍ଷା ସହିବା ଉଚିତ; ଶୀତକାଳରେ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ଡୁବି ତପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପକା ଧାନ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଖାଇପାରେ, କିମ୍ବା ସମୟରେ ପକା ଫଳ ଇତ୍ୟାଦି ଭୋଗ କରିପାରେ। ଖାଦ୍ୟକୁ ଉଲୁଖଳ-ପଥରରେ କୁଟି, କିମ୍ବା ନିଜ ଦାନ୍ତକୁ ଉଲୁଖଳ କରି ଚବାଇ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ନିଜ ଶରୀର ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସବୁକିଛି ନିଜେ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ, ଦେଶ-କାଳ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ବିଚାର କରି। ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ଆଣିଦେଇଥିବା କିଛି କେବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
ବନାଶ୍ରମୀ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଋତୁଅନୁସାରେ ବନରେ ମିଳୁଥିବା ଧାନ୍ୟରୁ ଚରୁ ଓ ପୁରୋଡାଶ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଆହୁତି ଦେଇ ଋତୁୟଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୌତ ପଶୁୟାଗ ଦ୍ୱାରା ସେ କେବେ ମୋତେ ଯଜିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ଯେପରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ସେପରି କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ ମୁନିମାନେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ପାଇଁ ଯେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ ଓ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
ଏଭଳି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, କେବଳ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ବାନପ୍ରସ୍ଥ ମୁନି ଚର୍ମ-ଅସ୍ଥିମାତ୍ର ପରି ଦିଶେ। ଏହି ତପୋମୟ ଆରାଧନାରେ ସେ ମହର୍ଲୋକ (ଋଷିଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପରେ ସିଧାସଳଖ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
ଯେ ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରୟାସରେ କରାଯାଇଥିବା ଏହି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କିନ୍ତୁ ପରମ ନିଃଶ୍ରେୟସଦାୟକ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ତପସ୍ୟାକୁ ତୁଚ୍ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ପାଇଁ ଲଗାଏ, ସେଇ ସର୍ବାଧିକ ମୂର୍ଖ; ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ମୂର୍ଖ କିଏ?
Verse 11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
ଯେତେବେଳେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କରୁ। ପରେ ମୋତେ ଚିତ୍ତରେ ଧାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
ଯେତେବେଳେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ କର୍ମଫଳ-ଭୋଗର ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ—ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ନରକସଦୃଶ ଦୁଃଖମୟ ବୋଲି ବୁଝି ସମ୍ୟକ୍ ବିରାଗ ଲାଭ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅଗ୍ନି ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା କରୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
ଶାସ୍ତ୍ରୋପଦେଶ ଅନୁସାରେ ମୋତେ ପୂଜା କରି, ସର୍ବସ୍ୱ ଋତ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ନିଜ ପ୍ରାଣରେ ସ୍ଥାପନ କର; ତାପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାସକ୍ତ ହୋଇ ସନ୍ନ୍ୟାସାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବ୍ରଜ କର।
Verse 14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ବିପ୍ରଙ୍କ ପଥରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି—“ଏ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମଧାମକୁ ଯିବ” ଭାବି; କିନ୍ତୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଓ ସେହି ପ୍ରକାଶକୁ ଅବହେଳା କରିବ।
Verse 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
ଯଦି ମୁନି କୌପୀନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ କୌପୀନ ଢାକିବା ପାଇଁ କଟି-ନିତମ୍ବରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରୁ; ନଚେତ୍ ଆପଦ ନଥିଲେ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଗ୍ରହଣ ନ କରୁ।
Verse 16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
ସାଧୁଜନ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦେଖି ନିଶ୍ଚିତ କରି ପରେ ମାତ୍ର ପାଦ ରଖୁ, ଯେଣୁ କୌଣସି ଜୀବ ଆହତ ନ ହେଉ; ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣି ପରେ ମାତ୍ର ଜଳ ପିଉ; ସତ୍ୟର ପବିତ୍ରତାଯୁକ୍ତ ବାଣୀ କହୁ; ଏବଂ ମନେ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରା କାର୍ଯ୍ୟ ମାତ୍ର କରୁ।
Verse 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
ମୌନ (ବ୍ୟର୍ଥ ବାକ୍ୟ ତ୍ୟାଗ), ଅନୀହା (ବ୍ୟର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ) ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ବାଣୀ, ଦେହ ଓ ଚେତନାର ଦଣ୍ଡ। ଯାହାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନାହିଁ, ସେ କେବଳ ବାଁଶ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି ଯତି (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
ଦୂଷିତ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଘରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭିକ୍ଷୁକ ଆବଶ୍ୟକତାନୁସାରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଘରକୁ ଯାଇପାରେ। ପୂର୍ବ ହିସାବ ଛାଡ଼ି ସାତ ଘରେ ଭିକ୍ଷା କରି ଯେତେ ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବ।
Verse 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
ଭିକ୍ଷାରେ ସଂଗୃହୀତ ଅନ୍ନ ନେଇ ଜନବସତିରୁ ବାହାରେ ଏକାନ୍ତ ଜଳାଶୟକୁ ଯିବ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ହାତ ଭଲଭାବେ ଧୋଇ ମୌନ ରହିବ; ଯେ ଚାହିଁବେ ତାଙ୍କୁ ଭାଗ ବଣ୍ଟିଦେବ। ପରେ ଶେଷକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଆଣିଥିବା ସବୁ ଖାଇଦେବ; ଆଗକୁ ପାଇଁ କିଛି ରଖିବ ନାହିଁ।
Verse 20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
ଭୌତିକ ଆସକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମୀ ସାଧୁ ଏକାକୀ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରିବ। ଭଗବାନଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ଆତ୍ମତୃପ୍ତିରେ ଉତ୍ସାହୀ ହୋଇ, ସର୍ବତ୍ର ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ଥିତିରେ ଦୃଢ଼ ରହିବ।
Verse 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
ନିରାପଦ ଓ ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟରେ ବସି, ନିରନ୍ତର ମୋ ସ୍ମରଣରେ ଯାହାର ମନ ନିର୍ମଳ ହୋଇଛି, ସେ ମୁନି ଆତ୍ମାକୁ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରୁ; ଏବଂ ତାହାକୁ ମୋ ସହ ଅଭେଦ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁ।
Verse 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ମୁନି ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ସ୍ୱରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବିଷୟସୁଖ ପ୍ରତି ବିକ୍ଷେପ ହେଉଛି ବନ୍ଧନ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଯମ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ।
Verse 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
ଏହେତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ—ଏହି ଷଡ୍ବର୍ଗକୁ କୃଷ୍ଣଭାବନାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମିତ କରି ମୁନି ଚାଲୁନ୍ତୁ। ତୁଚ୍ଛ ଭୋଗକାମନାରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମାରେ ମହାସୁଖ ଲାଭ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
ମୁନି ପୁଣ୍ୟଦେଶରେ, ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀତଟରେ, ପର୍ବତ ଓ ବନର ଏକାନ୍ତରେ ବିହାର କରୁନ୍ତୁ। ନଗର, ଗ୍ରାମ ଓ ଗୋଚରଭୂମିରେ ସେ କେବଳ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ମାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି ଅଭ୍ୟାସ କରୁନ୍ତୁ; ଏହାଦ୍ୱାରା ମୋହ ନଶି ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଏପରି ନମ୍ର ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ଧାନ୍ୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି ସେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ।
Verse 26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ତାହାକୁ ପରମ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆସକ୍ତିରହିତ ଚିତ୍ତରେ ଏହି ଜୀବନ ଓ ପରଜୀବନର ଭୌତିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମରୁ ବିରତ ହେଉ।
Verse 27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
ତର୍କଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ବିଚାର କର: ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଜଗତ୍ ଏବଂ ମନ, ବାକ୍, ପ୍ରାଣରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେହ—ସବୁ ମାୟାଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦ। ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଏହାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ତ୍ୟାଗ କରି, ପୁନର୍ବାର ଏମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ବିରକ୍ତ ସାଧକ ହେଉ କି ମୋକ୍ଷ-ଇଚ୍ଛାହୀନ ମୋର ଭକ୍ତ—ଦୁହେଁ ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ-ଆଶ୍ରମ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡୀୟ ବିଧିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିୟମର ସୀମା ପରେ ଚାଲନ୍ତି।
Verse 29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
ପରମହଂସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁ ପରି କ୍ରୀଡ଼ା କରୁ; ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁଶଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜଡ ପରି ଚାଲୁ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି କହୁ; ଏବଂ ବେଦବିଧି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବନ୍ଧ ଭାବେ ବିଚରୁ।
Verse 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
ଭକ୍ତ ବେଦର କର୍ମକାଣ୍ଡୀୟ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପାଷଣ୍ଡୀ ହୋଇ ବେଦବିଧିକୁ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶୁଷ୍କ ତର୍କବାଦୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ନିରର୍ଥକ ବିତର୍କରେ କୌଣସି ପକ୍ଷ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
ଧୀର ପୁରୁଷ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଟୁବାକ୍ୟ ସହିବ, କାହାକୁ ଅବମାନନା କରିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ଦେହ ପାଇଁ ପଶୁ ପରି କାହା ସହିତ ବୈର କରିବ ନାହିଁ।
Verse 32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
ଏକମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଦେହରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ଜଳପାତ୍ରରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏକ ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଉପସ୍ଥିତ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେହ ଶେଷେ ସେଇ ଏକ ପରମଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ଗଠିତ।
Verse 33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
କେବେ କେବେ ଯଥୋଚିତ ଆହାର ନ ମିଳିଲେ ମନ ଭାଙ୍ଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଉତ୍ତମ ଆହାର ମିଳିଲେ ଅତି ହର୍ଷିତ ମଧ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧୃତିରେ ଦୁହିଁକୁ ଭଗବଦଧୀନ ବୋଲି ଜାଣିବା।
Verse 34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଆହାର ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ପ୍ରାଣଧାରଣ ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସୁସ୍ଥ ହେଲେ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ ହୁଏ; ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଯେ ଅନ୍ନ ମିଳେ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ କି ଅପର—ମୁନି ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେପରି ବସ୍ତ୍ର ଓ ଶୟ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଯେପରି ମିଳେ, ସେପରି ସନ୍ତୋଷରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
Verse 36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
ଶୌଚ, ଆଚମନ, ସ୍ନାନ ଇତ୍ୟାଦି ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାନୀ ବଳପୂର୍ବକ ନୁହେଁ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେପରି ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱର ଲୀଳାରେ ନିୟମକର୍ମ କରେ, ସେପରି ମୋତେ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ କରୁ।
Verse 37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
ଯିଏ ମୋତେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଛି, ତାହାର ‘ଭେଦ’ ନାମକ ବିକଳ୍ପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ସେ କିଛିକୁ ମୋଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଦେହ-ମନର ପୁରୁଣା ଅଭ୍ୟାସରୁ କେବେ କେବେ ସେହି ଭ୍ରାନ୍ତି ପୁଣି ଦେଖାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଦେହାନ୍ତେ ସେ ମୋ ସମାନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଏ।
Verse 38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ପରିଣାମ ଦୁଃଖମୟ ବୋଲି ଜାଣି ବିରକ୍ତ ହୋଇଥିବା, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ପାଇବା ପଥକୁ ଗଭୀରେ ନ ଭାବିଥିବା—ସେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ସଦ୍ଗୁରୁ ମୁନିଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ।
Verse 39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
ଭକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ହୋଇ, ଅସୂୟା ବିନା, ମୋ ସହ ଅଭିନ୍ନ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଆଦର କରି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସେବା କରୁଥାଉ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିନେଇ।
Verse 40
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଉନ୍ମତ୍ତ ଉତ୍ସାହ, ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଓ ମଦ—ଏହି ଛଅ ବିକାରକୁ ସଂଯମ କରିନାହିଁ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାରଥି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିଷୟାସକ୍ତିରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ; ଯେ ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ତ୍ରିଦଣ୍ଡକୁ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ ଯେ ଦେବତା, ନିଜ ଆତ୍ମା ଓ ନିଜ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱର (ମୋତେ) ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଧର୍ମକୁ ନାଶ କରେ—ସେ ଅପକ୍ୱ କଳୁଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଉନ୍ମତ୍ତ ଉତ୍ସାହ, ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଓ ମଦ—ଏହି ଛଅ ବିକାରକୁ ସଂଯମ କରିନାହିଁ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାରଥି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିଷୟାସକ୍ତିରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ; ଯେ ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ତ୍ରିଦଣ୍ଡକୁ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ ଯେ ଦେବତା, ନିଜ ଆତ୍ମା ଓ ନିଜ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱର (ମୋତେ) ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଧର୍ମକୁ ନାଶ କରେ—ସେ ଅପକ୍ୱ କଳୁଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
ଭିକ୍ଷୁ (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ର ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶମ ଓ ଅହିଂସା; ବାନପ୍ରସ୍ଥର ପ୍ରମୁଖତା ତପ ଓ ଦେହ-ଆତ୍ମା ବିଭେଦର ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟି; ଗୃହସ୍ଥର ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବା; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ (ଦ୍ୱିଜ) ର ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ସେବନ।
Verse 43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ନିୟତ ଋତୁରେ ମାତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରୁ; ଅନ୍ୟଥା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ମନ-ଦେହ ଶୌଚ, ସ୍ୱସ୍ଥିତିରେ ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀ ପାଳନ କରୁ। ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଭେଦ ନ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ମୋର ଉପାସନା କରନ୍ତୁ।
Verse 44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
ଯେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଅନନ୍ୟଭାବେ ମୋତେ ଭଜେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମୋର ସନ୍ନିଧି ଭାବେ, ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଅଚଳ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ପାଏ।
Verse 45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପରମେଶ୍ୱର; ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କରେ, ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତି-ଲୟର ପରମ କାରଣ ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ମୁଁ ହିଁ। ତେଣୁ ଅବିଚଳ ଭକ୍ତିରେ ଯେ ମୋତେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
ଏଭଳି ସ୍ୱଧର୍ମ ଆଚରଣରେ ନିଜ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ମୋର ପରମ ଗତିକୁ ସମ୍ୟକ ଜାଣି, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଯେ, ସେ ଅତିଶୀଘ୍ର ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଅନୁସରଣକାରୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅଧିକୃତ ଆଚାର-ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବା। ସେହି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରେମଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଜୀବନର ପରମ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
Verse 48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
ହେ ସାଧୁ ଉଦ୍ଧବ! ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଥିଲ, ସେପରି ମୁଁ କହିଲି—ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ମୋର ଭକ୍ତ କିପରି ମୋତେ, ପରମ ପୁରୁଷକୁ, ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Frequently Asked Questions
Bondage is defined as the deviation of the senses toward sense gratification, which binds consciousness to impermanent objects and their reactions. Liberation is defined as complete control of the senses and mind, rooted in steady knowledge and remembrance of the Lord, whereby one experiences spiritual bliss within the self and no longer meditates upon perishable realities.
In this chapter Kṛṣṇa explicitly restricts the vānaprastha from animal sacrifice, emphasizing ahimsā and purity as prominent duties for that āśrama. The teaching aligns ritual with progressive internalization: as one advances toward renunciation, worship must become less dependent on external violence or paraphernalia and more aligned with compassion, philosophical discrimination, and devotion to the Supreme.
A true sannyāsī is identified by internal disciplines—avoiding useless speech, avoiding useless activity, and controlling the life air—along with truthfulness, purity, nonviolence, and detachment. External signs (such as carrying daṇḍa) are insufficient if one remains controlled by lust, anger, greed, pride, intoxication, or if one adopts renunciation as a livelihood.
Kṛṣṇa explains that devas may manifest alluring forms (including the appearance of one’s former wife or other attractive objects) to create stumbling blocks, fearing the sannyāsī will surpass them. The proper response is indifference: the renunciant should not give heed to such manifestations and should remain fixed in detachment and remembrance of the Lord.
The paramahaṁsa is described as behaving outwardly in unconventional ways—like a child (free from honor/dishonor), like an incompetent person (without display of expertise), like an insane person (without social posturing), while inwardly established in the highest realization. Such conduct is ‘beyond rules’ because realized knowledge and pure bhakti have dissolved the egoic motive that rules are meant to restrain; nevertheless, the paramahaṁsa never becomes atheistic or hostile to Vedic truth.
The chapter concludes that prescribed duties—whether of brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa—become spiritually perfect when dedicated to Kṛṣṇa in loving service, without separate objects of worship. When one worships Kṛṣṇa while seeing Him present in all beings, varṇāśrama functions as a purification system that quickly matures into unflinching devotional service and attainment of the Lord.