Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆତୁର ଜିଜ୍ଞାସା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଉଦ୍ଧବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରାଣ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ଭକ୍ତିରେ ଲଭ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଓ ଋଷିମାନେ ପୂଜୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ଭଗବାନ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଗୀତା ପରମ୍ପରାର ‘ବିଭୂତି’ ଉପଦେଶ ସହ ସାତତ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ବେଦ, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ଋଷି, ରାଜା, ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା, ପ୍ରକୃତିଶକ୍ତି, କାଳବିଭାଗ, ଗୁଣ ଓ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଯାହା କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁନ୍ଦର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର—ସେସବୁ ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ବିସ୍ତାର ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ବାକ୍, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ସଂଯମ ନଥିଲେ ବ୍ରତ-ତପ କାଚା ଘଡ଼ାରୁ ପାଣି ପରି ଚୁଇଁଯାଏ। ‘ସବୁ ତାଙ୍କ ବିଭୂତି’ ଜ୍ଞାନରୁ ‘ତେଣୁ ସଂଯମ ଓ ଶରଣାଗତି’ ସାଧନାକୁ ଏହା ନେଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ପରବ୍ରହ୍ମ, ଅନାଦି ଅନନ୍ତ, କିଛିଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଭାବର ରକ୍ଷକ, ଧାରକ, ସଂହାରକ ଏବଂ ଉଦ୍ଭବକାରଣ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
ହେ ଭଗବାନ! ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଆପଣ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଅକୃତାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର; ତଥାପି ବେଦାନ୍ତତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସତ୍ୟରୂପେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
ମହର୍ଷିମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କ ଯେଯେ ରୂପକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେଇ ଉପାସନାରୁ ସେମାନେ ଯେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଏବଂ ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ କେଉଁ ରୂପକୁ ପୂଜନ୍ତି ତାହା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
ହେ ଭୂତାତ୍ମା, ହେ ଭୂତଭାବନ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଆପଣ ଦେଖୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଆପଣଙ୍କ ମୋହରେ ଭ୍ରମିତ ଜୀବମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
ହେ ମହାବିଭୂତିମାନ୍ ପ୍ରଭୁ! ପୃଥିବୀ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆପଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ବିଭୂତିଗୁଡ଼ିକୁ କୃପାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଶିଳ୍ପ ଜାଣୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହା ନିଶ୍ଚୟ; ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚରାଯାଇଥିଲା। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ବିନାଶକାରୀ ରଣଭୂମିରେ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଅର୍ଜୁନ ମୋତେ ଏହି ଏକେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲା।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଜୁନ ଭାବିଲା ଯେ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ନିନ୍ଦନୀୟ ଅଧର୍ମ, ଯାହା କେବଳ ରାଜ୍ୟଲାଭ ଇଚ୍ଛାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ତେଣୁ ସେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା, “ମୁଁ ହନ୍ତା ହେବି; ସେମାନେ ନଶିବେ” ବୋଲି ଭାବି। ଏଭଳି ସେ ଲୌକିକ ଚେତନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ଅର୍ଜୁନକୁ ମୁଁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ତର୍କରେ ବୋଧ କରାଇଲି। ଏବଂ ରଣର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସେ ମୋତେ, ତୁମେ ଏବେ ପଚାରୁଥିବା ପରି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ପରମାତ୍ମା; ତେଣୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ମୁଁ ତାଙ୍କର ସୁହୃଦ୍ ଏବଂ ପରମ ନିୟନ୍ତା। ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ମୁଁ ହିଁ; ଏହିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
ମୁଁ ଉନ୍ନତି ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କର ପରମ ଗତି; ନିୟମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କାଳ। ଗୁଣମାନଙ୍କରେ ମୁଁ ସାମ୍ୟ, ଧର୍ମୀମାନଙ୍କରେ ମୁଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ସଦ୍ଗୁଣ।
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
ଗୁଣଧାରୀ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ ସୂତ୍ର; ମହାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ। ସୂକ୍ଷ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଜୀବାତ୍ମା; ଦୁର୍ଜୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମନ।
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଆଦିଗୁରୁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା); ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ତ୍ରିବୃତ୍ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’। ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ‘ଅ’; ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗାୟତ୍ରୀ।
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର; ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ହବ୍ୟବାହ (ଅଗ୍ନି)। ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ; ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନୀଳଲୋହିତ (ଶିବ)।
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଭୃଗୁ; ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମନୁ। ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନାରଦ; ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କାମଧେନୁ।
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କପିଲ; ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡ। ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦକ୍ଷ; ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଆର୍ୟମା।
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ—ଅସୁରମାନଙ୍କ ସାଧୁ-ନାଥ—ବୋଲି ଜାଣ। ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଔଷଧୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସୋମ, ଚନ୍ଦ୍ର; ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଧନେଶ କୁବେର।
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
ଗଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଐରାବତ; ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରଭୁ ବରୁଣ ମୁଁ। ତାପ ଓ ଆଲୋକ ଦେଉଥିବା ସବୁରେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ରାଜା।
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
ଘୋଡାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା; ଧାତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କାଞ୍ଚନ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ। ଦମନ ଓ ଦଣ୍ଡଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଯମରାଜ; ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବାସୁକି।
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
ହେ ଅନଘ ଉଦ୍ଧବ, ନାଗେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅନନ୍ତଦେବ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଦାନ୍ତ ଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ। ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଚତୁର୍ଥ—ସନ୍ନ୍ୟାସ—ଆଶ୍ରମ; ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ—ବ୍ରାହ୍ମଣ।
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
ତୀର୍ଥ ଓ ପ୍ରବାହମାନ ସ୍ରୋତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା, ଏବଂ ସ୍ଥିର ଜଳରାଶିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସମୁଦ୍ର। ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଧନୁ, ଏବଂ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ ଭଗବାନ ଶିବ।
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
ନିବାସସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମେରୁ ପର୍ବତ, ଏବଂ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ହିମାଳୟ। ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଏବଂ ଔଷଧି-ବନସ୍ପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଯବ—ଧାନ୍ୟଧାରୀ।
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଏବଂ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ସ୍ଥିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବୃହସ୍ପତି। ମହାସେନାନାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସ୍କନ୍ଦ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ), ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥରେ ଅଗ୍ରସରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଭଗବାନ ଅଜ—ବ୍ରହ୍ମା।
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ—ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଏବଂ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅହିଂସା। ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ ଓ ବାଣୀ-ରୂପ ଆତ୍ମା; ଶୁଚିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପରମ ଶୁଚି।
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
ଯୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଆତ୍ମସଂରୋଧ—ସମାଧି, ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ମାୟାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୃଥକ୍ ହୁଏ। ବିଜୟ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନୀତିଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା (ରାଜନୀତି ପରାମର୍ଶ)। କୁଶଳ ବିଚାର-ପ୍ରକ୍ରିୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ—ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଓ ପଦାର୍ଥର ଭେଦ ଜଣାଯାଏ। ଏବଂ ତର୍କଶୀଳ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନତା।
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶତରୂପା, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପତି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ। ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନାରାୟଣ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନତ୍କୁମାର।
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ; କ୍ଷେମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଚେତନା। ଗୁହ୍ୟରେ ମୁଁ ମଧୁର ସତ୍ୟବାଣୀ ଓ ମୌନ; ଯୁଗଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅଜ (ବ୍ରହ୍ମା)।
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
ସଚେତନ କାଳଚକ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସଂବତ୍ସର (ବର୍ଷ); ଋତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମଧୁ-ମାଧବ, ଅର୍ଥାତ୍ ବସନ୍ତ। ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ; ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଅଭିଜିତ।
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
ୟୁଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ; ଧୀର ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦେବଲ ଓ ଅସିତ। ବେଦ ବିଭାଜକ ବ୍ୟାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବେଦବ୍ୟାସ; କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଆତ୍ମବାନ କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)।
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
‘ଭଗବାନ’ ନାମର ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବାସୁଦେବ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମେ ମୋର ପ୍ରତିନିଧି। କିମ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ହନୁମାନ; ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସୁଦର୍ଶନ।
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
ରତ୍ନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପଦ୍ମରାଗ (ରୁବି), ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପଦ୍ମକୋଷ। ଘାସଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର କୁଶ, ଏବଂ ହବିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗୋଘୃତ ଆଦି ଅଟେ॥୩୦॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
ଉଦ୍ୟମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ସମୃଦ୍ଧି), ଏବଂ ଛଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଜୁଆ (ଛଳଗ୍ରହ) ଅଟେ। ସହନଶୀଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କ୍ଷମା, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଟେ॥୩୧॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଓଜ ଓ ସହ—ଦେହ-ମନର ଶକ୍ତି; ଏବଂ ମୋର ଭକ୍ତ ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ କର୍ମ ଅର୍ଥାତ୍ ଭକ୍ତିକ୍ରିୟା ମୁଁ ହିଁ ବୋଲି ଜାଣ। ସାତ୍ୱତମାନେ ପୂଜୁଥିବା ନବମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପରମ ଆଦିମୂର୍ତ୍ତି ବାସୁଦେବ ଅଟେ॥୩୨॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପୂର୍ବଚିତ୍ତି। ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସ୍ଥୈର୍ୟ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ସୁଗନ୍ଧମାତ୍ର ଅଟେ॥୩୩॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପରମ ରସ—ମଧୁର ସ୍ୱାଦ; ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିଭାବସୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଟେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭା ମୁଁ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ନାଦିତ ପରାତ୍ପର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ମୁଁ॥୩୪॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଳି ମହାରାଜ; ଏବଂ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅର୍ଜୁନ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ହିଁ।
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
ମୁଁ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର—ପାଦର ଗତି, ବାକ୍, ମଳତ୍ୟାଗ, ହସ୍ତର ଗ୍ରହଣ, ଉପସ୍ଥ—କ୍ରିୟା; ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର—ସ୍ପର୍ଶ, ଦର୍ଶନ, ଆସ୍ୱାଦ, ଶ୍ରବଣ, ଘ୍ରାଣ—ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ତାହାର ବିଷୟ ଅନୁଭବ କରାଉଥିବା ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ମୁଁ।
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
ମୁଁ ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦ; ଅହଙ୍କାର ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ; ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ; ଜୀବ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି; ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣ; ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ମୁଁ ହିଁ। ଏସବୁର ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ୟାନ, ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାନ ଓ ସେଠାରୁ ଜନିତ ଦୃଢ଼ ତତ୍ତ୍ୱନିଶ୍ଚୟ—ଏହା ସବୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ।
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ମୁଁ ଜୀବ, ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଆଧାର। ତେଣୁ ମୁଁ ସବୁକିଛି; ମୋ ବିନା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭାବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ ନାହିଁ।
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
କାଳର ଅବଧିରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱର ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିପାରିବି; କିନ୍ତୁ କୋଟିକୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ମୋର ବିଭୂତିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣିପାରିବି ନାହିଁ।
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ତେଜ, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ହ୍ରୀ, ତ୍ୟାଗ, ସୌଭାଗ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ, ବୀର୍ୟ, ତିତିକ୍ଷା କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଅଛି—ସେ ସବୁ ମୋ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ହିଁ ବିସ୍ତାର।
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ମୋର ବିଭୂତିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି; ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଭୌତିକ ଲକ୍ଷଣମାନେ ମଧ୍ୟ ମନର ହିଁ ବିକାର, ଯାହା ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
ଏହେତୁ ବାଣୀକୁ ସଂଯମ କର, ମନକୁ ଦମନ କର, ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଜୟ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ କର; ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର—ତେବେ ତୁମେ ପୁଣି ସଂସାରପଥରେ ପଡିବ ନାହିଁ।
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
ଯେ ଯତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ବାଣୀ ଓ ମନକୁ ସମ୍ୟକ୍ ସଂଯମ କରେ ନାହିଁ, ତାହାର ବ୍ରତ, ତପ ଓ ଦାନ କାଚା ମାଟିଘଟରୁ ପାଣି ଯେପରି ଝରିଯାଏ ସେପରି ବହିଯାଏ।
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
ଏହେତୁ ମୋତେ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାଣୀ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁ; ତାପରେ ମୋର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’