Adhyaya 15
Yoga-siddhi — The Mystic Perfections and Their Origin in Meditation on the Lord
ଉଦ୍ଧବଗୀତାର ସାଧନା-ଉପଦେଶକୁ ଆଗେଇ ନେଇ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉଦ୍ଧବ ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ସ୍ୱରୂପ, ସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରାପ୍ତି-ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅଠାରଟି ସିଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତାଙ୍କରେ ନିହିତ ଆଠଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରୁ ଉଦ୍ଭବ ଦଶଟି ଗୌଣ ସିଦ୍ଧି—ସହ ଧ୍ୟାନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟ ଯୋଗଲାଭ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣମାର୍ଗ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ/ନାରାୟଣରୂପ ଓ ବ୍ରହ୍ମରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ କଲେ ବିଶେଷ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ସେ ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିୟମିତ ଯୋଗୀ ଏହି ଶକ୍ତି ପାଇପାରେ ବୋଲି ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ଯୋଗ ଭକ୍ତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି ଭ୍ରମକାରୀ; ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧି ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଯେ ଯୋଗୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ମନସ୍ସଂଯମୀ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାକୁ ଜୟ କରି ଚିତ୍ତକୁ ମୋତେ ଧାରଣ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ସିଦ୍ଧିମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଆସନ୍ତି।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ! କେଉଁ ଧାରଣାଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ସିଦ୍ଧିର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି କେତେ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ; କାରଣ ଆପଣ ହିଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ଦାତା।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ସିଦ୍ଧି ଓ ଧାରଣାର ଅଠାର ପ୍ରକାର କହିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆଠଟି ମୁଖ୍ୟ, ଯାହାର ଆଶ୍ରୟ ମୁଁ; ଏବଂ ଦଶଟି ଗୌଣ, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରୁ ଉଦ୍ଭବ।
Verse 4
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
ଆଠ ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ-ପରିବର୍ତ୍ତନର ତିନିଟି—ଅଣିମା (ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବା), ମହିମା (ଅତିବିଶାଳ ହେବା) ଓ ଲଘିମା (ଅତିଲଘୁ ହେବା)। ପ୍ରାପ୍ତି-ସିଦ୍ଧିରେ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ମିଳେ; ପ୍ରାକାମ୍ୟରେ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଶ୍ରୁତ-ଦୃଷ୍ଟ ଭୋଗ୍ୟ ବିଷୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଈଶିତାରେ ମାୟାର ଉପଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ବଶିତାରେ ତ୍ରିଗୁଣର ବାଧା ରହେନାହିଁ। କାମାବସାୟିତାରେ ଯେଉଁଠୁ ଯାହା ଚାହିଁଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ହେ ସୌମ୍ୟ ଉଦ୍ଧବ! ଏହି ଆଠଟି ମୋର ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଅପ୍ରତିମ ସିଦ୍ଧି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 5
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
ଆଠ ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ-ପରିବର୍ତ୍ତନର ତିନିଟି—ଅଣିମା (ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବା), ମହିମା (ଅତିବିଶାଳ ହେବା) ଓ ଲଘିମା (ଅତିଲଘୁ ହେବା)। ପ୍ରାପ୍ତି-ସିଦ୍ଧିରେ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ମିଳେ; ପ୍ରାକାମ୍ୟରେ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଶ୍ରୁତ-ଦୃଷ୍ଟ ଭୋଗ୍ୟ ବିଷୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଈଶିତାରେ ମାୟାର ଉପଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ବଶିତାରେ ତ୍ରିଗୁଣର ବାଧା ରହେନାହିଁ। କାମାବସାୟିତାରେ ଯେଉଁଠୁ ଯାହା ଚାହିଁଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ହେ ସୌମ୍ୟ ଉଦ୍ଧବ! ଏହି ଆଠଟି ମୋର ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଅପ୍ରତିମ ସିଦ୍ଧି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 6
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦଶଟି ଗୌଣ ଯୋଗସିଦ୍ଧି—ଦେହରେ ଭୁଖ‑ତୃଷ୍ଣା ଆଦି ବିକ୍ଷୋଭ ନ ହେବା, ଦୂରଶ୍ରବଣ‑ଦୂରଦର୍ଶନ, ମନୋବେଗରେ ଗତି, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପଧାରଣ, ପରକାୟପ୍ରବେଶ; ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ, ଦେବ‑ଅପ୍ସରା କ୍ରୀଡାଦର୍ଶନ, ସଙ୍କଳ୍ପସିଦ୍ଧି, ଓ ଅପ୍ରତିହତ ଆଜ୍ଞାଶକ୍ତି।
Verse 7
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
ପ୍ରକୃତିଗୁଣସମ୍ଭବ ଗୌଣ ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ, ଦେବ‑ଅପ୍ସରା କ୍ରୀଡାଦର୍ଶନ, ସଙ୍କଳ୍ପର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି, ଓ ଅପ୍ରତିହତ ଆଜ୍ଞାଶକ୍ତି; ଏବଂ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଅନୂର୍ମିମତ୍ତ୍ୱାଦି ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 8
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
ଭୂତ‑ବର୍ତ୍ତମାନ‑ଭବିଷ୍ୟତ ଜ୍ଞାନ, ଶୀତ‑ଉଷ୍ଣ ଆଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସମତା, ପରଚିତ୍ତଜ୍ଞାନ, ଅଗ୍ନି‑ସୂର୍ଯ୍ୟ‑ଜଳ‑ବିଷ ଆଦିର ପ୍ରଭାବ ରୋକିବା, ଓ ଅପରାଜିତ ରହିବା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଧ୍ୟାନ‑ଧାରଣାର ଯୋଗସିଦ୍ଧି। ମୁଁ କେବଳ ନାମ‑ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କଲି; ଏବେ କେଉଁ ଧାରଣାରୁ କେଉଁ ସିଦ୍ଧି କିପରି ହୁଏ, ମୋ ପାଖରୁ ଶିଖ।
Verse 9
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞତ୍ୱ ଆଦି ଏହି ପାଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଯୋଗଧାରଣାର—ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛି। ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ: କେଉଁ ଧାରଣାରୁ କେଉଁ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସାଧନାକ୍ରମରେ ସେ କିପରି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ସବୁ ଜାଣ।
Verse 10
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ମୋର ଅଣୁରୂପ ସ୍ୱରୂପରେ, କେବଳ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ମନ ଧାରଣ କରି ଯେ ମୋର ଉପାସନା କରେ, ସେ ‘ଅଣିମା’ ନାମକ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 11
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥
ଯେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ମୋ ପରମାତ୍ମାରେ ମନକୁ ଯଥାସ୍ଥିତ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ‘ମହିମା’ ନାମକ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଏ। ପରେ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱରେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଲଭେ।
Verse 12
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
ଭୂତମାନଙ୍କର ପରମାଣୁମୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୋତେ ଯୋଗୀ ଚିତ୍ତରେ ଆସକ୍ତ କଲେ, କାଳର ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ-ସ୍ୱରୂପତାକୁ ଅନୁଭବ କରି ‘ଲଘିମା’ ନାମକ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 13
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣଜନିତ ବୈକାରିକ ଅହଂତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୋତେ ଯୋଗୀ ସମଗ୍ର ମନ ଧାରଣ କଲେ, ସେ ‘ପ୍ରାପ୍ତି’ ନାମକ ସିଦ୍ଧି ପାଏ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ଲଭେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ମୋତେ ଲୀନ।
Verse 14
महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥
କର୍ମଫଳ-ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ‘ସୂତ୍ର’ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ପରମାତ୍ମାରେ ଯେ ନିଜ ସମସ୍ତ ମାନସିକ କ୍ରିୟାକୁ ଏକାଗ୍ର କରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ମୋ ପ୍ରାକଟ୍ୟରୁ ‘ପ୍ରାକାମ୍ୟ’ ନାମକ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ (ପାରମେଷ୍ଠ୍ୟ) ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 15
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥
ତ୍ରିଗୁଣମୟ ବାହ୍ୟଶକ୍ତିର ଅଧୀଶ୍ୱର, କାଳବିଗ୍ରହ ପ୍ରେରକ ପରମାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଉପରେ ଯେ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କରେ, ସେ ‘ଈଶିତ୍ୱ’ ସିଦ୍ଧି ପାଏ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଅନ୍ୟ ବଦ୍ଧଜୀବ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଓ ଦେହାଭିମାନାଦି ଉପାଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ।
Verse 16
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥
ଯେ ଯୋଗୀ ତୁରୀୟ-ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସର୍ବୈଶ୍ୱର୍ୟମୟ ନାରାୟଣ-ସ୍ୱରୂପରେ ମନକୁ ନିବେଶ କରେ, ସେ ମୋ ସ୍ୱଭାବ ପାଇ ‘ବଶିତା’ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ।
Verse 17
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
ଯେ ମୋ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ-ସ୍ୱରୂପରେ ନିର୍ମଳ ମନକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେ ପରମାନନ୍ଦ ପାଏ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାମନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥
ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପର ପତି, ଶୁଦ୍ଧିର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମମୟ ମୋରେ ଯେ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କରେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ପାଇ ଛଅ ଊର୍ମିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 19
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥
ଆକାଶାତ୍ମା ଓ ସମଷ୍ଟି-ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଥିବା ମୋରେ ଉଦ୍ଭବିତ ବିଶେଷ ନାଦକୁ ମନରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଜୀବ ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବାଣୀକୁ ଅନୁଭବ କରି ଶୁଣେ।
Verse 20
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥
ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲୟ କରି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଲୀନ କରି, ସେହି ସଂଯୋଗରେ ଥିବା ମୋତେ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ସାଧକ ଦୂରସ୍ଥ ବସ୍ତୁକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେ।
Verse 21
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥
ଯେ ଯୋଗୀ ନିଜ ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଜନ କରେ ଏବଂ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ କରେ, ସେ ମୋର ଧାରଣା-ପ୍ରଭାବରେ ଏମିତି ସିଦ୍ଧି ପାଏ ଯେ ମନ ଯେଉଁଠି ଯାଏ ଦେହ ସେଉଁଠି ତୁରନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ।
Verse 22
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ମନକୁ ଲଗାଇ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ରୂପଟି ତୁରନ୍ତ ମନୋରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏହି ସିଦ୍ଧି ମୋର ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଯୋଗଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟରେ ମନକୁ ଲୀନ କରିବାରୁ ହୁଏ; ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
Verse 23
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥
ସିଦ୍ଧ ଯୋଗୀ ଯଦି ପରକାୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ନିଜକୁ ଅବସ୍ଥିତ ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବ। ପରେ ନିଜ ସ୍ଥୂଳ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବାୟୁଭୂତ ପ୍ରାଣର ମାର୍ଗଦ୍ୱାରା—ଯେପରି ଭୃଙ୍ଗ ଗୋଟିଏ ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଫୁଲକୁ ଯାଏ—ସହଜରେ ପରଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ।
Verse 24
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥
ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ-ମୃତ୍ୟୁ ନାମକ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ଯୋଗୀ ପାଦର ପାର୍ଷ୍ଣିଦ୍ୱାରା ଗୁଦକୁ ଦବାଇ, ପ୍ରାଣକୁ ହୃଦୟରୁ ଉର, କଣ୍ଠ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୂର୍ଧା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତୋଳନ କରେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଇଚ୍ଛିତ ଗନ୍ତବ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 25
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्त्रिय: ॥ २५ ॥
ଦେବତାମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡାଉଦ୍ୟାନରେ ବିହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଯୋଗୀ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ତେବେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିମାନରେ ଆସି ତାଙ୍କ ନିକଟେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ।
Verse 26
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६ ॥
ଯେ ପୁରୁଷ ମତ୍ପର ହୋଇ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ମୋତେ ମନ ଯୋଗାଇ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯେପରି ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ, ସେ ସେହି ଉପାୟରେ ସଦା ନିଜ ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧ କରେ।
Verse 27
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
ସର୍ବେଶ୍ୱର ଓ ନିୟନ୍ତା ମୋର ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ପୁରୁଷର ଆଜ୍ଞା, ମୋର ଆଜ୍ଞା ପରି, କୌଣସି ଉପାୟରେ ବିଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 28
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥
ମୋର ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ୱ ହୋଇ ଧାରଣା-ଧ୍ୟାନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିପୁଣ ଯୋଗୀ ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ-ଭବିଷ୍ୟତ ଜ୍ଞାନ ପାଏ; ସେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିପାରେ।
Verse 29
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
ଯେପରି ଜଳଚରମାନଙ୍କ ଦେହ ଜଳଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ଭକ୍ତି-ଯୋଗରେ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଓ ଯୋଗବିଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ଯୋଗମୟ ଶରୀର ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ବିଷ ଆଦିରେ ହାନି ପାଏ ନାହିଁ।
Verse 30
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥
ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭୂଷିତ, ଧ୍ୱଜ, ଛତ୍ର, ବ୍ୟଜନ ଆଦି ରାଜଚିହ୍ନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ମୋର ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ବିଭୂତିମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମୋର ଭକ୍ତ ଅପରାଜିତ ହୁଏ।
Verse 31
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥
ହେ ମୁନି, ଯେ ଉପାସକ ଯୋଗଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ମୋର ଉପାସନା କରେ, ସେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପାଏ।
Verse 32
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥
ଯେ ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସଂଯମୀ, ଶ୍ୱାସ ଓ ମନକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ମୋର ଧାରଣାରେ ଲୀନ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ସିଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ?
Verse 33
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥
ଭକ୍ତିସେବାର ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ଯୋଗସିଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ପରମ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତରେ ଅନ୍ତରାୟ; ଯେ ମୋଠାରୁ ସିଧାସଳଖ ଜୀବନସିଦ୍ଧି ପାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୟକ୍ଷୟର କାରଣ।
Verse 34
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
ଏଠାରେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ, ଔଷଧ, ତପ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ସେସବୁ ମୋର ଭକ୍ତିଯୋଗ-ସେବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଯୋଗର ପରମ ଗତି ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 35
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ, ପାଳକ ଓ ପ୍ରଭୁ ମୁଁ ହିଁ; ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମକର୍ମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବେଦବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ସମୁଦାୟର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ମୁଁ ହିଁ।
Verse 36
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
ଯେପରି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ସମସ୍ତ ଦେହର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସମାନ ଭାବେ ଅଛି, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ମୋତେ କିଛି ଆବୃତ କରିପାରେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa states that yoga masters describe eighteen types: eight primary perfections (aṣṭa-siddhi) that have their shelter in Him, and ten secondary perfections that arise from the material mode of goodness (sattva). He also mentions additional yogic attainments in the context of meditation, such as tri-kāla-jñāna (knowing past, present, future) and resistance to material dualities.
They are: aṇimā (becoming smaller than the smallest), mahimā (becoming greater than the greatest), laghimā (becoming lighter than the lightest), prāpti (obtaining desired objects), prākāmya (experiencing any enjoyable object), īśitā (manipulating subpotencies of māyā), vaśitā (unimpeded by the guṇas), and kāmāvasāyitā (obtaining anything from anywhere to the highest limit).
The chapter links each siddhi to a particular dhyāna: worshiping the Lord in His atomic presence yields aṇimā; meditating on Him as the Supersoul of mahat-tattva yields mahimā; absorption in His presence as the essence within elements yields laghimā; and other perfections arise by fixing consciousness on Him as Viṣṇu/Nārāyaṇa, within ahaṅkāra, within the sun and vision, and through prāṇa-pathways—showing that siddhis are derivative of focused meditation on the Lord’s omnipresence.
Kṛṣṇa states that learned bhakti authorities consider siddhis impediments because they can redirect attention from the supreme goal—exclusive devotion and direct attainment of the Lord. Since bhakti grants the highest perfection (the Lord Himself), fascination with powers can become a waste of time for one practicing para-yoga.
Kṛṣṇa declares Himself to be the cause, protector, and Lord of all mystic perfections, of the yoga system, of analytic knowledge, and of pure activity—establishing that siddhis are not independent achievements but depend on His sanction and presence as Paramātmā within and beyond everything.