Adhyaya 14

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ! ବେଦବାଦୀ ମୁନିମାନେ ଜୀବନସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନେକ ଶ୍ରେୟସ୍କର ଉପାୟ କହନ୍ତି। ସେହି ବିଭିନ୍ନ ମତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ସମାନ ମୁଖ୍ୟ କି, ନା ଗୋଟିଏ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ? ପ୍ରଭୁ, କହନ୍ତୁ।

Verse 2

भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥

ହେ ସ୍ୱାମୀ! ଆପଣ ନିରପେକ୍ଷ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିଯୋଗକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ସଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମନକୁ ଆପଣଙ୍କଠାରେ ନିଶ୍ଚଳ କରେ।

Verse 3

श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ବେଦସଞ୍ଜ୍ଞିତ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମୁଁ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବେଦଜ୍ଞାନ କହିଲି; କାରଣ ବେଦେ ପ୍ରତିପାଦିତ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ହିଁ।

Verse 4

तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥

ସେହି ବେଦଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ପରେ ମନୁଙ୍କଠାରୁ ଭୃଗୁ ଆଦି ସାତଜଣ ବ୍ରହ୍ମମହର୍ଷି ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 5

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ଭୃଗୁ ଆଦି ପିତୃଋଷିମାନଙ୍କ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଦେବ, ଦାନବ, ଗୁହ୍ୟକ, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଚାରଣ, କିନ୍ଦେବ, କିନ୍ନର, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଇତ୍ୟାଦି। ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃ ତିନି ଗୁଣରୁ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଓ ଇଚ୍ଛା ଗଢ଼ିଉଠିଲା; ସେହି ପ୍ରକୃତିଭେଦରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଅଧିପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହେଲେ। ତେଣୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣଭେଦ ହେତୁ ବେଦରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର କର୍ମକାଣ୍ଡ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି।

Verse 6

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ଭୃଗୁମୁନି ଆଦି ପିତୃମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଅନେକ ସନ୍ତାନ-ସନ୍ତତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଗୁହ୍ୟକ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଚାରଣ, କିନ୍ଦେବ, କିନ୍ନର, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃ ଗୁଣଜନିତ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଇଚ୍ଛାରୁ ତାଙ୍କର ଜାତି ଓ ଅଧିପତି ଭିନ୍ନ ହେଲେ; ତେଣୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବେଦୀୟ କର୍ମ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଫଳ ଅନେକ ପ୍ରକାର।

Verse 7

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

ତ୍ରିଗୁଣଜନିତ ପ୍ରକୃତି-ଭେଦରୁ ଜୀବଜାତି ଓ ତାଙ୍କର ଅଧିପତି ଅନେକ ପ୍ରକାର। ତେଣୁ ଜୀବସ୍ୱଭାବର ବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଅନୁସାରେ ବେଦୀୟ କର୍ମ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଫଳ ବହୁବିଧ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି କହେ।

Verse 8

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥

ଏଭଳି ପ୍ରକୃତିର ବୈଚିତ୍ର୍ୟରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମତ-ବୁଦ୍ଧି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। କେହି କେହିଙ୍କର ଆସ୍ତିକ ଦର୍ଶନ ପରମ୍ପରା ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଚାଲିଆସେ, ଆଉ କିଛି ଶିକ୍ଷକ ସିଧାସଳଖ ନାସ୍ତିକ ପାଷଣ୍ଡ ମତକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି।

Verse 9

मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥

ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋର ମାୟାରେ ମୋହିତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଓ ରୁଚି ଅନୁସାରେ ପ୍ରକୃତ ଶ୍ରେୟ କ’ଣ—ଏ ବିଷୟରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ କହନ୍ତି।

Verse 10

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्व‍‍र्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥

କେହି କହନ୍ତି ଧର୍ମାଚରଣରେ ସୁଖ; ଅନ୍ୟେ ଯଶ, କାମ, ସତ୍ୟ, ଦମ, ଶମ କହନ୍ତି। ଆଉ କେହି ସ୍ୱାର୍ଥ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ/ପ୍ରଭାବ, ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଭୋଗ କହନ୍ତି; କେହି ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ନିୟମ ଓ ଯମକୁ ମାତ୍ର ଶ୍ରେୟ ମାନନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଥର ନିଜ ନିଜ ସମର୍ଥକ ଅଛନ୍ତି।

Verse 11

आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥

କର୍ମଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଅଛି। ସେମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର, ମନ୍ଦ, ତମୋନିଷ୍ଠ; ଫଳ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକାକୁଳ ଓ ଶେଷେ ଦୁଃଖଦାୟକ।

Verse 12

मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥

ହେ ପଣ୍ଡିତ ଉଦ୍ଧବ! ସର୍ବତଃ ନିରପେକ୍ଷ ହୋଇ ଯେ ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ମୋ ସହ ଯେ ଆତ୍ମସୁଖ ଭୋଗ କରେ, ତାହା ବିଷୟାସକ୍ତମାନେ କିପରି ପାଇବେ?

Verse 13

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥

ଯେ ଅକିଞ୍ଚନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ କରି ଶାନ୍ତ, ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଚେତନ, ଏବଂ ଯାହାର ମନ ମୋତେ ନେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ତାହା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ସୁଖମୟ।

Verse 14

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥

ଯେ ମୋତେ ଚିତ୍ତ ଅର୍ପଣ କରି ସ୍ଥିର ହୋଇଛି, ସେ ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦ-ଧାମ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରାସନ, ନ ପୃଥିବୀର ସାର୍ବଭୌମ ରାଜ୍ୟ, ନ ଅଧୋଲୋକର ଅଧିପତ୍ୟ, ନ ଯୋଗସିଦ୍ଧି, ନ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ-ମୁକ୍ତି—ମୋ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ।

Verse 15

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥

ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ—ଏପରିକି ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ—ତୁମ ପରି ମୋତେ ଏତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।

Verse 16

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्‍‍घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥

ନିରପେକ୍ଷ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବୈର ଓ ସମଦର୍ଶୀ ମୁନି-ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଧୂଳିରେ ଲୋକ ପବିତ୍ର ହେଉ—ଏହି ଭାବେ ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରେ।

Verse 17

निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥

ଯେମାନେ ନିଷ୍କିଞ୍ଚନ, ମୋତେ ନିତ୍ୟ ଅନୁରକ୍ତଚିତ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଅହଂକାରହୀନ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ—ବିଷୟକାମ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ନିରପେକ୍ଷ ସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହା ଅନ୍ୟେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 18

बाध्यमानोऽपि मद्भ‍क्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥

ହେ ଉଦ୍ଧବ, ମୋ ଭକ୍ତ ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିତିନଥାଏ, ତେବେ ବିଷୟବାସନା ତାକୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରେ ପରାଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 19

यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

ହେ ଉଦ୍ଧବ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନକୁ ଭସ୍ମ କରେ, ସେପରି ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦହି ଭସ୍ମ କରିଦିଏ।

Verse 20

न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥

ହେ ଉଦ୍ଧବ, ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଧର୍ମକର୍ମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ତପ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ସେପରି ବଶ କରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଓ ପ୍ରବଳ ଭକ୍ତି ମୋତେ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ କରେ।

Verse 21

भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥

ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଓ ମୋପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁଁ ଲଭ୍ୟ। ମୁଁ ସତ୍ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ପ୍ରିୟ; ମନ୍ନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଶ୍ୱପାକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଦୋଷରୁ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 22

धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भ‍क्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥

ସତ୍ୟ ଓ ଦୟାଯୁକ୍ତ ଧର୍ମାଚରଣ ହେଉ କି ତପସ୍ୟାସହିତ ଲଭ୍ୟ ବିଦ୍ୟା—ମୋର ଭକ୍ତି ନଥିଲେ—ଚେତନାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପବିତ୍ର କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 23

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥

ରୋମାଞ୍ଚ ବିନା ହୃଦୟ କିପରି ଦ୍ରବିବ? ହୃଦୟ ଦ୍ରବିଲା ନାହିଁ ତେବେ ପ୍ରେମାଶ୍ରୁ କିପରି ବହିବ? ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦରେ କାନ୍ଦିବା ବିନା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେମଭକ୍ତି କିପରି? ଏବଂ ସେଇ ଭକ୍ତି ବିନା ଚେତନା କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ?

Verse 24

वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्व‍‍चिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भ‍‍क्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥

ଯାହାର ବାଣୀ ଗଦ୍ଗଦ ହୁଏ, ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଦ୍ରବିଯାଏ, ଯେ ଘନଘନ କାନ୍ଦେ ଓ କେବେ କେବେ ହସେ, ଯେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଗାଏ ଓ ନୃତ୍ୟ କରେ—ଏମିତି ମୋର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତ ସମଗ୍ର ଭୁବନକୁ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 25

यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भ‍‍क्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥

ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଗଳାଇଥିବା ସୁନା ମଳ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଦୀପ୍ତ ରୂପକୁ ପୁନଃ ପାଏ, ସେପରି ଭକ୍ତିଯୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ଲୀନ ଆତ୍ମା ପୂର୍ବକର୍ମର କଳୁଷ-ସଂସ୍କାରକୁ ଝାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ମୂଳ ସ୍ଥିତିରେ ମୋ ସେବାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 26

यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥

ଯେପରି ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଔଷଧି ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇଲେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ପାଏ, ସେପରି ଜୀବ ମୋ ପୁଣ୍ୟମୟ ମହିମାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ମନମଳିନତା ଶୁଧ୍ଧ କରି ମୋ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ପରମ ସତ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖେ।

Verse 27

विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥

ବିଷୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକର ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ହିଁ ଆସକ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ନିରନ୍ତର ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରେ, ତାହାର ଚିତ୍ତ ମୋରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 28

तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भ‍ावभावितम् ॥ २८ ॥

ଏହେତୁ ସ୍ୱପ୍ନର ମନୋରଥ ପରି ଅସତ୍ ଭୌତିକ ଧ୍ୟାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ଭାବରେ ଭାବିତ ମନକୁ ମୋରେ ହିଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମାଧାନ କର; ନିରନ୍ତର ମୋତେ ଚିନ୍ତନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 29

स्‍त्रीणां स्‍त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥

ଆତ୍ମଚେତନ ହୋଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଓ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କର। ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିରାପଦ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ଅପ୍ରମାଦରେ ମୋତେ ଚିନ୍ତନ କର।

Verse 30

न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥

ବିଭିନ୍ନ ଆସକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଦୁଃଖ ଓ ବନ୍ଧନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପୁରୁଷ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ ଓ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଯେପରି ଦୁଃଖଦ ଓ ବନ୍ଧନକାରୀ, ସେପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

Verse 31

श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष याद‍ृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥

ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ— ହେ ପଦ୍ମନେତ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛୁକ ଜନ କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ? ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ ସ୍ୱରୂପ ଧ୍ୟେୟ? କେଉଁ ରୂପରେ ମନ ନିବେଶ କରିବ? କୃପାକରି ଏହି ଧ୍ୟାନବିଷୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ଅତି ଉଚ୍ଚ ନୁହେଁ, ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ ଏମିତି ସମ ଆସନରେ ବସି, ଶରୀରକୁ ସିଧା ଓ ସ୍ଥିର ରଖି ସୁଖରେ ବସ; ଦୁଇ ହାତକୁ କୋଳରେ ରଖି, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନାସାଗ୍ରରେ ନିଶ୍ଚଳ କର।

Verse 33

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ, ରେଚକ— ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣର ମାର୍ଗକୁ ଶୁଦ୍ଧ କର; ପରେ କ୍ରମ ଉଲ୍ଟାଇ (ରେଚକ, କୁମ୍ଭକ, ପୂରକ) ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଭ୍ୟାସ କର। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ କରି ଏଭଳି ପଦକ୍ରମେ ପ୍ରାଣାୟାମ କର।

Verse 34

हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥

ହୃଦୟରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓଁକାରକୁ ଧ୍ୟାନ କର— ତାହା ଘଣ୍ଟାନାଦ ପରି ଏବଂ ପଦ୍ମନାଳର ତନ୍ତୁ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ। ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଉଦ୍ଦୀରିତ କରି, ପୁଣି ସେହି ସ୍ୱରକୁ ସେଠାରେ ଲୟ କର।

Verse 35

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्‍त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥

ଏଭଳି ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣକୁ ହିଁ ଅଭ୍ୟାସ କର। ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂ— ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦଶ ଦଶଥର କର। ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଜୟ କରେ।