Adhyaya 13

Verse 1

श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧି (ଭୌତିକ ବୁଦ୍ଧି) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଆତ୍ମା ସହ ନୁହେଁ। ସତ୍ତ୍ୱର ବିକାଶରେ ରଜ-ତମ ଜୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱର ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଭୌତିକ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 2

सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भ‍‍‍क्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥

ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ ପ୍ରମୁଖ ହୁଏ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବସ୍ତୁର ଉପାସନାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଧର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 3

धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥

ସତ୍ତ୍ୱବୃଦ୍ଧିରେ ପୁଷ୍ଟ ଧର୍ମ ରଜ ଓ ତମକୁ ନାଶ କରେ; ଉଭୟ ହତ ହେଲେ ତାହାର ମୂଳ ଅଧର୍ମ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ।

Verse 4

आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥

ଶାସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ପ୍ରଜା/ସଙ୍ଗ, ଦେଶ, କାଳ, କର୍ମ, ଜନ୍ମ, ଧ୍ୟାନ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ସଂସ୍କାର—ଏହି ଦଶଟି ଗୁଣହେତୁ; ଏମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଗୁଣମାନେ ଭିନ୍ନଭାବେ ପ୍ରବଳ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 5

तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥

ଏହି ଦଶଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ବେଦଜ୍ଞ ମହର୍ଷିମାନେ ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ତାମସକୁ ନିନ୍ଦା କରି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ରାଜସକୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 6

सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥

ସତ୍ତ୍ୱବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସେବନ କରୁ। ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଲେ ଧର୍ମ, ଧର୍ମରୁ ଜ୍ଞାନ ଜାଗେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମସ୍ମୃତି ଫେରି ଦେହ-ମନର ମିଥ୍ୟା ଅଭିମାନ ଦୂର ନ ହୁଏ।

Verse 7

वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥

ବାଁଶର ଘର୍ଷଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଗ୍ନି ସେଇ ବାଁଶବନକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ଶେଷେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସେପରି ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା-ସଂଯୋଗରୁ ଦେହ ଜନ୍ମେ; ମନ-ଦେହକୁ ଜ୍ଞାନସାଧନାରେ ଲଗାଇଲେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମକାରଣ ଗୁଣକୁ ନାଶ କରି ଦେହ-ମନକୁ ପ୍ରଶମିତ କରେ।

Verse 8

श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥

ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ! ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ବିଷୟଭୋଗ ଆଗାମୀରେ ମହାଦୁଃଖ ଆଣେ, ତଥାପି ଭୋଗ କରନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କୁକୁର, ଗଧା କିମ୍ବା ଛାଗ ପରି କିପରି ଆଚରଣ କରେ?

Verse 9

श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ! ପ୍ରମତ୍ତ ଲୋକର ହୃଦୟରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ବିପରୀତ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହୁଏ। ତାହାରୁ ଭୟଙ୍କର ରଜୋଗୁଣ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସ୍ୱଭାବତଃ ସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ମନ ବିକାରମୟ ହୁଏ।

Verse 10

श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥

ରଜୋଗୁଣଯୁକ୍ତ ମନ ନାନା ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପ କରେ। ପରେ ଗୁଣଧ୍ୟାନରୁ ଦୁର୍ମତି ଲୋକରେ ଅସହ୍ୟ କାମନା ଜନ୍ମେ।

Verse 11

करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥

ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତେନି, ସେ କାମର ବଶରେ ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ମୋହିତ ହୁଏ। ଫଳ ଆଗାମୀ ଦୁଃଖ ହେବ ବୋଲି ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କର୍ମ କରେ।

Verse 12

रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषद‍ृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥

ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇପାରେ; ତଥାପି ସେ ଅଲସ ନ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ମନକୁ ସଂଯମରେ ଯୋଗ କରେ। ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦୋଷକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖି ସେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନି।

Verse 13

अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥

ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ସଚେତନ ଓ ଗମ୍ଭୀର ହୋଇ ଆଳସ୍ୟ ଓ ବିଷାଦ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଆସନ ଜୟ କରି ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି ମୋରେ ଲୀନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥

ମୋର ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟ—ସନକାଦି—ଯେ ଯୋଗ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଏତିକି: ସମସ୍ତ ବିଷୟରୁ ମନକୁ ଆକର୍ଷି ନେଇ ସିଧାସଳଖ ଓ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ମୋରେ ଲୀନ କରିଦେବା।

Verse 15

श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥

ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରିୟ କେଶବ! ଆପଣ କେଉଁ ସମୟରେ ଏବଂ କେଉଁ ରୂପରେ ସନକ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଏହି ଯୋଗବିଦ୍ୟା ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ? ସେଇ ରୂପ ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 16

श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥

ଭଗବାନ କହିଲେ: ଏକଥର ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସ ପୁତ୍ର—ସନକାଦି ଋଷିମାନେ—ଯୋଗର ପରମ, ଏକାନ୍ତିକ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ବିଷୟରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 17

सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥

ସନକାଦି କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୋ! ଚେତନା ଗୁଣମାନଙ୍କ (ବିଷୟମାନଙ୍କ) ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ କାମନାରୂପେ ଚେତନାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯେ ମୁକ୍ତି ଚାହେ ଓ ବିଷୟଭୋଗର କର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଏହି ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିବ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 18

श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्न‍बीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ, ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ, ଭୂତଭାବନ ମହାଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ସନକାଦି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ-ବୀଜକୁ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କର୍ମମୟ ହୋଇ, ସାର ଉତ୍ତର ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 19

स मामचिन्तयद् देव: प्रश्न‍पारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥

ସେ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶ୍ନର ପାର ତରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୋତେ ମନେ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ସେତେବେଳେ ମୁଁ ହଂସରୂପେ ତାଙ୍କ ସମୀପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲି।

Verse 20

द‍ृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥

ମୋତେ ଦେଖି ସେ ମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମୀପକୁ ଆସି, ମୋ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ପଚାରିଲେ—“ଆପଣ କିଏ?”

Verse 21

इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥

ହେ ଉଦ୍ଧବ, ସେତେବେଳେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ମୁନିମାନେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହା ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

Verse 22

वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न‍ ईद‍ृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ‘ଆପଣ କିଏ’ ବୋଲି ପଚାରିବାବେଳେ ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ ଯେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜୀବାତ୍ମା ଏବଂ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଭେଦ ନାହିଁ—ଆତ୍ମା ଏକ—ତେବେ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ କିପରି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ? ଶେଷରେ ତୁମର ଓ ମୋର ପ୍ରକୃତ ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ?

Verse 23

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्न‍ो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥

ଯଦି ‘ଆପଣ କିଏ?’ ବୋଲି ପଚାରି ତୁମେ ଦେହକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛ, ତେବେ ଜାଣ—ସମସ୍ତ ଦେହ ପଞ୍ଚମହାଭୂତରୁ ଗଠିତ ଓ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସମାନ। ତେଣୁ ‘ତୁମେ ପାଞ୍ଚ କିଏ?’ ବୋଲି ପଚାରିବା ଉଚିତ। ମୂଳରେ ଏକ ଥିଲେ ଦେହଭେଦ କରି ପ୍ରଶ୍ନ ନିରର୍ଥକ; ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦ-ପ୍ରପଞ୍ଚ।

Verse 24

मनसा वचसा द‍ृष्‍ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥

ଏହି ଜଗତରେ ମନ, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେ ସବୁ ମୁଁ ହିଁ; ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସରଳ ବିଚାରରେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝ।

Verse 25

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନେ, ମନ ଗୁଣମୟ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ମନ ଓ ବିଷୟ—ଦୁହେଁ ମୋର ଅଂଶ ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଢାକିଦେଇଥିବା ଉପାଧିମାତ୍ର; ଏହାହି ‘ଦେହ’ ବୋଲି ଧାରଣା।

Verse 26

गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥

ନିରନ୍ତର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ-ସେବାରେ ଚିତ୍ତ ପୁନଃପୁନଃ ଗୁଣମୟ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଚିତ୍ତରେ ହିଁ ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ ରହନ୍ତି। ମୋର ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣି, ସାଧକ ଚିତ୍ତ ଓ ବିଷୟ—ଦୁହେଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 27

जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥

ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ଏହା ବୁଦ୍ଧିର ତିନିଟି ବୃତ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ହୁଏ। ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଜୀବାତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ-ରୂପେ ନିଶ୍ଚିତ; ସେ ଏହାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଲିପ୍ତ ରହେ।

Verse 28

यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥

ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାକୁ ଗୁଣବୃତ୍ତି ଦେଇ ବାନ୍ଧୁଥିବା ଏହି ସଂସାରବନ୍ଧ ରହେ, ସେତେବେଳେ ମୋ ତୁରୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ତେବେ ଗୁଣମୟ ମନ ଓ ବିଷୟ ଆପେଆପେ ଛାଡ଼ିଯାଏ।

Verse 29

अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥

ଅହଂକାରଜନିତ ବନ୍ଧନ ଆତ୍ମାକୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାର ବିପରୀତ ଫଳ ଦିଏ; ତେଣୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଲୋକ ସଂସାରଭୋଗର ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି ମୋ ତୁରୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍ଠିତ ରହୁ।

Verse 30

यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥

ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୁଷର ନାନାର୍ଥବୁଦ୍ଧି ନିବୃତ୍ତ ହୁଏନି ଏବଂ ସେ ସବୁକୁ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ନ ଦେଖେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଜାଗ୍ରତ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଛି—ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜାଗରଣର ସ୍ୱପ୍ନ।

Verse 31

असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नद‍ृशो यथा ॥ ३१ ॥

ପରମ ପୁରୁଷଠାରୁ ପୃଥକ୍ ବୋଲି କଳ୍ପିତ ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସତ୍ତା ନାହିଁ, ତଥାପି ସେମାନେ ଭେଦବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମାଏ; ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ଯେପରି ନାନା କ୍ରିୟା ଓ ଫଳ କଳ୍ପନା କରେ, ସେପରି ଜୀବ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବି ମିଥ୍ୟା କର୍ମ କରେ ଓ ଗତି-ଫଳକୁ କାରଣ ଭାବେ ଧରେ।

Verse 32

यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सद‍ृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्‍त्रिगुणवृत्तिद‍ृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥

ଜାଗ୍ରତରେ ଜୀବ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା କ୍ଷଣିକ ଦେହ-ମନର ଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଷୟ ଭୋଗ କରେ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ହୃଦୟ-ମନ ମଧ୍ୟରେ ସେହିପରି ଅନୁଭବ କରେ; ସୁଷୁପ୍ତିରେ ସବୁ ଅନୁଭବ ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତିର ସ୍ମୃତି-ଅନ୍ୱୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ସେ ବୁଝେ ଯେ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଏକେଇ ଓ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ; ତେଣୁ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ହୁଏ।

Verse 33

एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥

ଏଭଳି ବିଚାର କର—ପ୍ରକୃତି-ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମନର ତିନି ଅବସ୍ଥା ମୋର ମାୟାଦ୍ୱାରା ମୋତେ ନିଜେ ଉପରେ କଳ୍ପିତ। ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ତର୍କ ଓ ଋଷି-ବେଦବାଣୀରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନ-ଖଡ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଆଶ୍ରୟ ଅହଂକାରକୁ ଛେଦି, ହୃଦୟସ୍ଥ ମୋତେ ଭଜ।

Verse 34

ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं द‍ृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्‍त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥

ଏହି ଜଗତ ମନର ଖେଳରୂପ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭ୍ରମ ବୋଲି ଦେଖ—ଏହା ଅତି ଚଞ୍ଚଳ, ଆଜି ଦେଖାଯାଏ କାଲି ନାହିଁ; ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଘୁରାଇଲେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲାଲ ରେଖା ପରି। ଆତ୍ମା ସ୍ୱଭାବତଃ ଏକମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; କିନ୍ତୁ ମାୟା ତାହାକୁ ବହୁରୂପେ ଦେଖାଏ। ଗୁଣବିସର୍ଗରୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି—ଏ ତ୍ରିଧା ବିକଳ୍ପ ଉଠେ; ସବୁ ସ୍ୱପ୍ନସମ ମାୟା।

Verse 35

द‍ृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व‍ च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥

ତା’ପରେ ଭ୍ରମରୁ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଫେରାଇ, ତୃଷ୍ଣାହୀନ ହେଉ। ଆତ୍ମସୁଖ ଅନୁଭବ କରି, ନିରୀହ ହୋଇ ମୌନ ରୁହ—ଭୌତିକ କଥା ଓ କର୍ମ ଛାଡ଼। କେବେ କେବେ ଜଗତ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ, ଏହା ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କର; ଏହି ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି। ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମିତି ସ୍ମୃତି ରହିଲେ ପୁଣି ଭ୍ରମରେ ପତନ ହୁଏନି।

Verse 36

देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥

ଯେ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅଧିଗତ କରି ସିଦ୍ଧ, ସେ ନଶ୍ୱର ଦେହ ବସିଛି କି ଉଠିଛି—ତାହା ଦେଖେନି। ଦେବଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଛୁଟିଯାଉ କି ଦେବବଶରେ ନୂଆ ଦେହ ମିଳୁ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ତାହା ଅନୁଭବ କରେନି—ମଦରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ନିଜ ପୋଷାକର ଅବସ୍ଥା ନଜାଣିବା ପରି।

Verse 37

देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥

ଦେହ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବବଶଗତ; କର୍ମ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଜୀବିତ ରହି ପ୍ରାରବ୍ଧକୁ ଭୋଗ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ପରମ ସତ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସମାଧି-ଯୋଗରେ ଉଚ୍ଚସ୍ଥିତ, ସେ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚମୟ ଦେହକୁ ସ୍ୱପ୍ନଦେହ ପରି ଜାଣି ପୁଣି କେବେ ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେନି।

Verse 38

मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ଏହି ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହିଲି। ଜାଣ, ମୁଁ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ ପରମେଶ୍ୱର; ତୁମର ସତ୍ୟ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।

Verse 39

अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ଋତ, ତେଜ, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଦମ—ଏସବୁର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ମୁଁ ହିଁ।

Verse 40

मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥

ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ନିରପେକ୍ଷ, ସୁହୃଦ, ପରମପ୍ରିୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ସର୍ବତ୍ର ସମ, ଆସକ୍ତିରହିତ—ଏପରି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୋତେ ହିଁ ଭଜନ କରନ୍ତି।

Verse 41

इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥

[ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ:] ହେ ଉଦ୍ଧବ! ମୋର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସନକ ଆଦି ମୁନିମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହେଲା। ସେମାନେ ପରାଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ପୂଜି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ମୋର ମହିମା ଗାଇଲେ।

Verse 42

तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥

ସନକ ଆଦି ପରମର୍ଷିମାନେ ମୋତେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ; ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲି।