Adhyaya 10

Verse 1

श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ମୁଁ କହିଥିବା ସ୍ୱଧର୍ମରେ ସାବଧାନ ଚିତ୍ତରେ ଲଗି ରହି, ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ବର୍ଣାଶ୍ରମ ଓ କୁଳାଚାର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 2

अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥

ବିଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଦେଖୁନ୍ତୁ ଯେ ବିଷୟଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଦେହୀଜୀବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ମିଥ୍ୟାରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଗୁଣମାନେ ଉପରେ ତତ୍ତ୍ୱଧ୍ୟାନରେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବିପର୍ୟୟ ହୋଇ ବିଫଳ ହୁଏ।

Verse 3

सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥

ଯେପରି ସୁପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱପ୍ନରେ ବହୁ ବିଷୟଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ଧ୍ୟାନକାରୀର ମନୋରଥ ମଧ୍ୟ ନାନାରୂପ ହେବାରୁ ବିଫଳ; ସେପରି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ସୁପ୍ତ ଜୀବ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଭେଦବୁଦ୍ଧି କରି ଅନେକ ବିଷୟ ଦେଖେ—ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିର କ୍ଷଣିକ ସୃଷ୍ଟି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ରେରଣାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ।

Verse 4

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥

ଯେ ମୋତେ ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ମନରେ ସ୍ଥିର କରିଛି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗାଧାରିତ ପ୍ରବୃତ୍ତ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ନିୟମବଦ୍ଧ ନିବୃତ୍ତ କର୍ମ କରୁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପରମ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ, ସେ ଫଳକର୍ମ-ଚୋଦନା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଜ୍ଞାକୁ ଗ୍ରହଣ ନ କରୁ।

Verse 5

यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्व‍‍चित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥

ଯେ ମୋତେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ସେ ପାପନିଷେଧକ ଯମମାନଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ପାଳନ କରୁ, ଏବଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଶୌଚ ଆଦି ଛୋଟ ନିୟମମାନେ ମଧ୍ୟ କରୁ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେ ଏମିତି ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ ଯିଏ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିରେ ମୋ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ।

Verse 6

अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोद‍ृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥

ଗୁରୁଙ୍କ ସେବକ/ଶିଷ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ମାନରହିତ, ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ଦକ୍ଷ ଓ ଅଳସ ନୁହେଁ; ପତ୍ନୀ-ପୁତ୍ର, ଘର ଓ ସମାଜ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଉପରେ ମମତା-ମାଲିକାନା ତ୍ୟାଗ କରୁ। ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ସ୍ନେହ-ମୈତ୍ରୀ ରଖୁ, ଭ୍ରମିତ ନ ହେଉ। ସେ ସଦା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥର ଜିଜ୍ଞାସୁ ହେଉ, କାହାକୁ ଦ୍ୱେଷ ନ କରୁ, ଏବଂ ବ୍ୟର୍ଥ କଥା ଏଡ଼ାଉ।

Verse 7

जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥

ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ, ଘର, କ୍ଷେତ୍ର, ସ୍ୱଜନ, ମିତ୍ର ଓ ଧନାଦିରେ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଆତ୍ମହିତ ଦେଖି ଅସଙ୍ଗ ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 8

विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वद‍ृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥

ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ଆତ୍ମା ସ୍ୱଦ୍ରଷ୍ଟା; ଯେପରି ଦାହକ ଓ ପ୍ରକାଶକ ଅଗ୍ନି ଦାହ୍ୟ କାଠରୁ ଅନ୍ୟ।

Verse 9

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥

ଇନ୍ଧନ ଅବସ୍ଥାନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ନିରୋଧ, ପ୍ରକଟ, କ୍ଷୀଣ, ଦୀପ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବେ ଦିଶେ; ସେପରି ପର ଆତ୍ମା ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଲାଗେ।

Verse 10

योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥

ଗୁଣଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏହି ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ହିଁ ପୁରୁଷର ବନ୍ଧନରୂପ ସଂସାର; ଦେହଗୁଣକୁ ନିଜର ବୋଲି ମାନିବା ଭ୍ରମ, ଯାହାକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଛେଦ କରେ।

Verse 11

तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥

ଏହେତୁ ଜିଜ୍ଞାସାପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନସାଧନାରେ ନିଜ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁଦ୍ଧ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କର; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିର୍ମଳ ପାରମାର୍ଥିକ ସତ୍ତା ବୁଝି ଜଗତକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ସତ୍ୟ ଭାବିବା ମିଥ୍ୟାବୁଦ୍ଧିକୁ କ୍ରମେ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 12

आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ତଳ ଅରଣି ପରି, ଶିଷ୍ୟ ଉପର ଅରଣି ପରି; ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟର କାଠି ପରି। ଏହି ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭବ ଜ୍ଞାନାଗ୍ନି ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭସ୍ମ କରି ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ମହାସୁଖ ଦିଏ।

Verse 13

वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥

ନିପୁଣ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିନୟରେ ଶୁଣିଲେ ଶିଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ଅତିଶୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯାହା ତ୍ରିଗୁଣଜନ୍ୟ ମାୟାର ଆକ୍ରମଣକୁ ଦୂର କରେ। ପରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରି ଶେଷରେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ—ଇନ୍ଧନ ଶେଷ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ନିବିଯାଏ ପରି।

Verse 14

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! କେତେକ ଦାର୍ଶନିକ ମୋ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପ୍ରତିବାଦ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଜୀବକୁ କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଓ ନିଜ କର୍ମଫଳଜ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଏବଂ ଲୋକ, କାଳ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଆତ୍ମାକୁ ନାନାରୂପେ ନିତ୍ୟ କହନ୍ତି। ବସ୍ତୁର ଆକୃତିଭେଦରୁ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ ଓ ବଦଳେ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନ ଏକ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ନୁହେଁ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ଦେହଧାରଣ ଓ କାଳାଧୀନତାରୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ-ଜରା-ବ୍ୟାଧି ପୁନଃପୁନଃ ଘଟିବ।

Verse 15

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

ସେମାନେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଭାବନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ଭାବର ସ୍ଥିତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ପରି; ବସ୍ତୁର ଆକୃତିଭେଦରୁ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ ଓ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ବଦଳେ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମତରେ ଜ୍ଞାନ ନ ଏକ, ନ ନିତ୍ୟ।

Verse 16

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

ତଥାପି, ପ୍ରିୟ! ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଦେହଯୋଗ ଓ କାଳାଧୀନତାରୁ ଜନ୍ମାଦି ଭାବ—ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା, ବ୍ୟାଧି—ପୁନଃପୁନଃ ଘଟାନ୍ତି; ତେଣୁ ସଂସାରଚକ୍ର ଥମେ ନାହିଁ।

Verse 17

तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्‍त्र्‍यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ କର୍ମକର୍ତ୍ତାର ଅସ୍ୱାଧୀନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଭୋଗକାରୀ ଯଦି ପରାଧୀନ, ତେବେ ବିବଶ ହୋଇ କରା କର୍ମରୁ କେଉଁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଫଳ ମିଳିବ?

Verse 18

न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥

ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୱାନ୍‌କୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ, ଏବଂ ମହାମୂଢ଼କୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ସୁଖ ମିଳିଯାଏ। କର୍ମକୌଶଳରେ ସୁଖ ମିଳେ ବୋଲି ଧାରଣା ହେଉଛି ବ୍ୟର୍ଥ ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାରର ପ୍ରଦର୍ଶନ।

Verse 19

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥

ଲୋକେ ସୁଖ ପାଇବା ଓ ଦୁଃଖ ଟାଳିବା ଉପାୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଯୋଗପଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶକ୍ତି ଚାଲିନଥାଏ ସେଥିକୁ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 20

कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥

ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟେ ଥିଲେ କାମନା କିମ୍ବା ଭୋଗବସ୍ତୁ କିପରି ସୁଖ ଦେବ? ଯେପରି ହତ୍ୟାସ୍ଥଳକୁ ନିଆଯାଉଥିବା ଦଣ୍ଡିତ ତୃପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଲୋକସୁଖ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତିଦାୟକ ନୁହେଁ।

Verse 21

श्रुतं च द‍ृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥

ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ ପାଇଁ ଉନ୍ନତି ଭଳି ଯେ ସୁଖ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣୁ, ସେହି ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଦେଖିଥିବା ଲୋକସୁଖ ପରି ଦୁଷିତ—ସ୍ପର୍ଧା, ଈର୍ଷ୍ୟା, କ୍ଷୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ। ତେଣୁ ଯେପରି ଫସଲରୋଗ, କୀଟପୀଡ଼ା କିମ୍ବା ଖରା ଭଳି ଅନେକ ବାଧାରେ କୃଷି ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ, ସେପରି ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୌତିକ ସୁଖ ପାଇବାର ଚେଷ୍ଟା ଅସଂଖ୍ୟ ଅନ୍ତରାୟରେ ସଦା ନିଷ୍ଫଳ।

Verse 22

अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥

ଯଦି କୌଣସି ବାଧା କିମ୍ବା ଦୋଷ ବିନା ମଣିଷ ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରେ, ତେବେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥାନ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଫଳ ମଧ୍ୟ କାଳରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହା ଶୁଣ।

Verse 23

इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥

ଏଠି ପୃଥିବୀରେ ଯେ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେବତା ପରି ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।

Verse 24

स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥

ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ନିଜ ପୃଥିବୀର ପୁଣ୍ୟରେ ଲଭ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ ବିହାର କରେ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତରେ ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏବଂ ହୃଦୟହର ବେଶ ଧରି ଦେବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରମେ।

Verse 25

स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥

ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଯାଉଥିବା, ଝଙ୍କାରମୟ କିଙ୍କିଣୀଜାଳରେ ସଜିତ ବିମାନରେ ସେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ। ଦେବ-ଉଦ୍ୟାନର ସୁଖରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ, ନିଜ ପୁଣ୍ୟ ଶୋଷିତ ହେଉଛି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଅଧୋପତିତ ହେବ—ଏହା ସେ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 26

तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ। ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଳର ବଳରେ ଚାଳିତ ହୋଇ ସେ ତଳକୁ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 27

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

କୁସଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଅସଂଯମରୁ ଯେ ମଣିଷ ଅଧର୍ମରେ ରତ ହୁଏ, ସେ କାମମୟ, କୃପଣ, ଲୋଭୀ, ସ୍ତ୍ରୀଭୋଗାସକ୍ତ ଓ ପ୍ରାଣୀହିଂସକ ହୋଇଯାଏ। ବେଦବିଧି ବିନା ପଶୁହତ୍ୟା କରି ଏବଂ ପ୍ରେତ-ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ପୂଜି ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଜୀବ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ଘନ ତମୋଗୁଣଦୂଷିତ ଦେହ ପାଏ। ସେହି ନୀଚ ଦେହରେ ପୁଣି ଦୁଃଖଫଳଦାୟକ ଅଶୁଭ କର୍ମ କରି ପୁନଃପୁନଃ ସେହିପରି ଦେହ ଧାରଣ କରେ—ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହେବା କର୍ମରେ ଲଗ୍ନଙ୍କୁ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 28

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

ବେଦବିଧି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ଅବିଧିରେ ପଶୁହତ୍ୟା କରୁଥିବା ଏବଂ ପ୍ରେତ-ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ପୂଜୁଥିବା ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଜୀବ ନରକକୁ ଯାଇ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ପାଏ; ସେଠାରେ ଘନ ତମୋଗୁଣୀୟ ଦେହ ଲଭେ।

Verse 29

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

ସେହି କର୍ମଫଳରେ ଜୀବ ସେଇ ଦେହରେ ଦୁଃଖଫଳଦାୟକ କର୍ମ କରିଥାଏ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ସେହିପରି ଦେହ ଧାରଣ କରେ। ଯେ କର୍ମ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁରେ ଗିଏ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଥିରେ ରତ ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମୀଙ୍କୁ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 30

लोकानां लोकपालानां मद्भ‍यं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥

ସ୍ୱର୍ଗରୁ ନରକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏବଂ କଳ୍ପକାଳ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ଲୋକପାଳମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ମୋର କାଳରୂପର ଭୟ ଅଛି। ଦ୍ୱିପରାର୍ଧ ଆୟୁ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭୟ କରନ୍ତି।

Verse 31

गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥

ଗୁଣମାନେ କର୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁଣ ଗୁଣକୁ ଅନୁସୃଜନ କରେ। ଜୀବ ଗୁଣସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରେ; ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ପ୍ରେରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟାର ଫଳ ସେଇ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 32

यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्‍त्र्‍यं तदैव हि ॥ ३२ ॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମାନେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ନାନା ରୂପ ଭାବି ନାନା ଜନ୍ମ-ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରେ। ତେଣୁ ସେ ଗୁଣାଧୀନ କର୍ମଫଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରତନ୍ତ୍ର।

Verse 33

यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମଫଳ ବିଧାନକାରୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସେ ଭୟ କରେ। ଯେମାନେ ଗୁଣର ବିଚିତ୍ରତାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ସଦା ଶୋକ-ଦୁଃଖରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ମୋହିତ ରହନ୍ତି।

Verse 34

काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥

ଗୁଣମାନଙ୍କର କ୍ଷୋଭ ଓ ପରସ୍ପର ବ୍ୟତିକର ହେଲେ, ଜୀବମାନେ ମୋତେ ବହୁପ୍ରକାରେ କହନ୍ତି—ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ କାଳ, ଆତ୍ମା, ବେଦଜ୍ଞାନ, ଲୋକ/ଜଗତ, ସ୍ୱଭାବ, ଧର୍ମକର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥

ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ହେ ବିଭୋ! ଦେହଜ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ସହିତ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଦେହୀ ଗୁଣଦ୍ୱାରା କିପରି ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ? ଆଉ ଯଦି ଦେହୀ ନିତ୍ୟ, ନିରଞ୍ଜନ ଓ ଲୋକାତୀତ, ତେବେ ସେ ପ୍ରକୃତିଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ କିପରି?

Verse 36

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

ସେ କିପରି ରହେ, କିପରି ବିହରେ, କେଉଁ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନାଯିବ? ସେ କ’ଣ ଭୋଜନ କରେ, କିପରି ବିସର୍ଜନ କରେ, କିପରି ଶୁଏ, ବସେ କିମ୍ବା ଚାଲେ? ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଏକେ ଜୀବକୁ କେବେ ନିତ୍ୟବଦ୍ଧ, କେବେ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଭ୍ରମ ମୋର।

Verse 37

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ! ଏକେ ଜୀବକୁ କେବେ ନିତ୍ୟବଦ୍ଧ ଓ କେବେ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୋତେ ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ଥିତି ବୁଝିହେଉନାହିଁ। ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାରେ ଆପଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କୃପାକରି ନିତ୍ୟବଦ୍ଧ ଓ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତୁ। ସେମାନେ କିପରି ରହନ୍ତି, କିପରି ବିହାର କରନ୍ତି, କେଉଁ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନଟ ହେବେ? କ’ଣ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, କ’ଣ ବିସର୍ଜନ୍ତି, କିପରି ଶୋଇବେ, ବସିବେ କିମ୍ବା ଚାଲିବେ?