Adhyaya 8

Verse 1

राजोवाच ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च । यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शन: ॥ १ ॥

ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବଦର୍ଶନ ନାରଦମୁନି ନିର୍ଗୁଣ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ କାହାକୁ କିପରି କହିଥିଲେ?

Verse 2

एतद् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर । हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गला: ॥ २ ॥

ରାଜା କହିଲେ: ହେ ତତ୍ତ୍ୱବିଦମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିଧର ହରିଙ୍କ କଥା ସମସ୍ତ ଲୋକର ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ।

Verse 3

कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेश्य नि:सङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३ ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ଦୟାକରି କଥା ଚାଲୁ ରଖନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ଅଖିଲାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରେ ମନ ନିବେଶ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଃସଙ୍ଗ ହୋଇ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି।

Verse 4

श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि ॥ ४ ॥

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିତ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନ ଲାଗି ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

Verse 5

प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्ण: सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶବ୍ଦାବତାର—ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ—କାନର ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମଭାବର ପଦ୍ମରେ ଆସୀନ ହୁଏ ଏବଂ କାମ-କ୍ରୋଧାଦି ମଳିନତାକୁ ଶରଦ୍ ଋତୁର ଜଳ ଯେପରି କାଦାମୟ ସରୋବରକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରେ, ସେପରି ଧୋଇ ଦିଏ।

Verse 6

धौतात्मा पुरुष: कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्त सर्वपरिक्लेश: पान्थ: स्वशरणं यथा ॥ ६ ॥

ଭକ୍ତିସେବାରେ ଯାହାର ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତାହାରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି କଷ୍ଟମୟ ଯାତ୍ରା ପରେ ପାନ୍ଥ ନିଜ ଘରେ ଶରଣ ପାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 7

यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभि: । यद‍ृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଧାତୁମାନଙ୍କରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦେହରୁ ଜୀବାତ୍ମା ଭିନ୍ନ। ତେବେ ସେ ଦେହକୁ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ପାଏ କି ହେତୁବଶତଃ? ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା; କୃପାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 8

आसीद् यदुदरात् पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् । यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ॥ तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव ॥ ८ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଉଦରରୁ ଲୋକ-ସଂସ୍ଥାନର ଲକ୍ଷଣରୂପ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବିଲା, ସେହି ପରମପୁରୁଷ ଯଦି ନିଜ ମାନ-ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ବିରାଟ୍ ଦେହଧାରୀ, ତେବେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦେହ ଓ ସାଧାରଣ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭେଦ କ’ଣ? କୃପାକରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ।

Verse 9

अज: सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । दद‍ृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भव: ॥ ९ ॥

ନାଭିପଦ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା, ଭଗବାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେହି କୃପାରେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ଦର୍ଶନ କଲେ—ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 10

स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्यय: । मुक्त्वात्ममायां मायेश: शेते सर्वगुहाशय: ॥ १० ॥

ଦୟାକରି ସେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ—ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ସ୍ଥିତି, ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟର କାରଣ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଈଶ୍ୱର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବାହ୍ୟମାୟାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ଶୟନ କରନ୍ତି।

Verse 11

पुरुषावयवैर्लोका: सपाला: पूर्वकल्पिता: । लोकैरमुष्यावयवा: सपालैरिति शुश्रुम ॥ ११ ॥

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଥିଲା ଯେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜ-ନିଜ ପାଳକ ସହିତ ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ମହାଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି ଯେ ଲୋକମାନେ ସେହି ଦେହରେ ଧାରଣା କରାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ସ୍ଥାନ କ’ଣ? ଦୟାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 12

यावान् कल्पोविकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते । भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत् सत: ॥ १२ ॥

ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କଳ୍ପକାଳ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପସୃଷ୍ଟିମାନଙ୍କର ଅବଧି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ-ବର୍ତ୍ତମାନ ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ କାଳର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ତାହା କହନ୍ତୁ। ଏହା ସହ, ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଥିବା ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ଜୀବମାନଙ୍କର ଆୟୁର ପରିମାଣ ଓ ପ୍ରମାଣ ଦୟାକରି ଜଣାନ୍ତୁ।

Verse 13

कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि । यावत्य: कर्मगतयो याद‍ृशीर्द्विजसत्तम ॥ १३ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! କର୍ମଗତିକୁ ଅନୁସରି ଚାଲୁଥିବା କାଳର ଗତି କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେବେ ବୃହତ୍ ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ; ତାହାର କାରଣ ଓ କାଳର ଆରମ୍ଭକୁ ମଧ୍ୟ ଦୟାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 14

यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ १४ ॥

ପୁନର୍ବାର ଦୟାକରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ—ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମଫଳର ଅନୁପାତିକ ସଂଚୟ କିପରି ଇଚ୍ଛାଶୀଳ ଜୀବକୁ ଆବୃତ କରେ, ଏବଂ ଗୁଣାନୁସାରେ ଦେବତାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁଚ୍ଛ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ କିପରି ଉନ୍ନତ କିମ୍ବା ଅଧୋଗତ କରେ।

Verse 15

भूपातालककुब्व्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଦୟାକରି ଏହା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ—ଭୂ ଠାରୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନେ, ଆକାଶର ଚାରି ଦିଗ, ବ୍ୟୋମ, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ନିବାସୀ—ଏସବୁର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହୁଏ।

Verse 16

प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदत: । महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चय: ॥ १६ ॥

ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-କୋଶର ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭାଗବିଭାଗକୁ ପ୍ରମାଣସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର-ଆଚରଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 17

युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे । अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरे: ॥ १७ ॥

ସୃଷ୍ଟିରେ ଯୁଗମାନେ କେଉଁମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ କାଳମାନ କେତେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ—ଏବଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ହରିଙ୍କ ଅବତାରମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚରିତ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 18

नृणां साधारणो धर्म: सविशेषश्च याद‍ृश: । श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्म: कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ କ’ଣ ଓ ବିଶେଷ (ବୃତ୍ତି) ଧର୍ମ କିପରି; ଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ଓ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ଧର୍ମ, ଏବଂ କଷ୍ଟରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ କ’ଣ—ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 19

तत्त्वानां परिसंख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥

ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା, ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, କାରଣ-ଲକ୍ଷଣ ଓ ବିକାଶକ୍ରମ; ଏବଂ ପୁରୁଷ (ଭଗବାନ)ଙ୍କ ଆରାଧନା-ବିଧି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯୋଗର ପଦ୍ଧତି ଦୟାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 20

योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयो: ॥ २० ॥

ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରମଗତି କ’ଣ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ (ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ) ଭଙ୍ଗ କିପରି ହୁଏ; ଏବଂ ବେଦ-ଉପବେଦ ଧର୍ମ, ଇତିହାସ-ପୁରାଣର ମୂଳଜ୍ଞାନ କ’ଣ—ଏହା କହନ୍ତୁ।

Verse 21

सम्प्लव: सर्वभूतानां विक्रम: प्रतिसंक्रम: । इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधि: ॥ २१ ॥

ହେ ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହୁଏ, ସେମାନେ କିପରି ପାଳିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ କିପରି ପ୍ରଳୟ ପାଆନ୍ତି—ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାର ଲାଭ-ହାନି, ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ୍ତ ଓ କାମ୍ୟ କର୍ମର ବେଦୀୟ ବିଧି-ନିଷେଧ, ଏବଂ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 22

यो वानुशायिनां सर्ग: पाषण्डस्य च सम्भव: । आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपत: ॥ २२ ॥

ହେ ଭଗବନ୍, ଭଗବାନଙ୍କ ଦେହରେ ଲୀନ ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହୁଏ—ତାହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ଜଗତରେ ପାଷଣ୍ଡୀ (ନାସ୍ତିକ) କିପରି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି? ଏବଂ ଜୀବର ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଓ ଅବଦ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 23

यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया । विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद् विभु: ॥ २३ ॥

ସ୍ୱାଧୀନ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତି (ଆତ୍ମମାୟା) ଦ୍ୱାରା ଲୀଳା କରନ୍ତି; ପ୍ରଳୟକାଳେ ସେହି ମାୟାକୁ ବାହ୍ୟ ମାୟାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ସର୍ବବିଭୁ ପ୍ରଭୁ ସାକ୍ଷୀଭାବେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 24

सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वश: । तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥

ହେ ମହାମୁନେ, ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଯାହା ପଚାରୁଛି—ଏବଂ ଯାହା ପଚାରି ପାରିନି—ସେ ସବୁକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହି ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାଗତ; ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 25

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभू: । अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजै: कृतम् ॥ २५ ॥

ହେ ମହାମୁନେ, ଏହି ବିଷୟରେ ଆପଣ ହିଁ ପ୍ରମାଣ—ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା (ପରମେଷ୍ଠୀ) ପରି। ଅନ୍ୟମାନେ ତ ପୂର୍ବଜମାନେ ପୂର୍ବେ ଯାହା କରିଥିଲେ, ସେହିକୁ କେବଳ ପରମ୍ପରାରେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

Verse 26

न मेऽसव: परायन्ति ब्रह्मन्ननशनादमी । पिबतोऽच्युतपीयूषम् तद्वाक्याब्धिविनि:सृतम् ॥ २६ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ-ସମୁଦ୍ରରୁ ବହିଆସୁଥିବା ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା-ଅମୃତକୁ ପାନ କରୁଥିବାରୁ, ଉପବାସରେ ମୋତେ କୌଣସି କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 27

सूत उवाच स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पते: । ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ଭକ୍ତମଣ୍ଡଳୀରେ ସତ୍ପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା କହିବାକୁ ବିଷ୍ଣୁରାତ ରାଜା ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମରାତ (ଶୁକଦେବ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 28

प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥

ସେ କହିଲେ—‘ଭାଗବତ’ ନାମକ ଏହି ପୁରାଣ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମତ; ବ୍ରହ୍ମକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।

Verse 29

यद् यत् परीक्षिद‍ृषभ: पाण्डूनामनुपृच्छति । आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥

ପାଣ୍ଡୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରୀକ୍ଷିତ ଯାହା ଯାହା ପଚାରିଲେ, ସେ ସବୁକୁ ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।