Adhyaya 7

Verse 1

ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଲୀଳାରେ ସକଳଯଜ୍ଞମୟ ବରାହ-ତନୁ ଧାରଣ କରି, ଗର୍ଭୋଦକ ନାମକ ମହାସାଗରରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଆଦିଦୈତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଅନ୍ତର୍ମହାର୍ଣ୍ଣବରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ନିଜ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତକୁ ଭେଦିଦେବା ପରି ଭେଦିଦେଲେ।

Verse 2

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥

ପ୍ରଜାପତି ରୁଚି ନିଜ ପତ୍ନୀ ଆକୂତିର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ସୁୟଜ୍ଞଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପରେ ସୁୟଜ୍ଞ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଦକ୍ଷିଣାର ଗର୍ଭରେ ସୁୟମ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସୁୟଜ୍ଞ ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ତ୍ରିଲୋକର ମହା ଦୁଃଖ ହରଣ କଲେ; ତେଣୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ତାଙ୍କୁ ‘ହରି’ ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 3

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥

ତାପରେ ଭଗବାନ କପିଳ ଅବତାର ରୂପେ ଦ୍ୱିଜ ପ୍ରଜାପତି କର୍ଦମଙ୍କ ଗୃହରେ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦେବହୂତିର ଗର୍ଭରେ, ନବ କନ୍ୟାଙ୍କ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଗୁଣସଙ୍ଗର କାଦୁଆ ମଲକୁ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, କପିଳଙ୍କ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 4

अत्रेरपत्यमभिकाङ्‍क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥

ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତାଙ୍କରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ “ମୁଁ ଦତ୍ତ ରୂପେ ତୁମକୁ ଦିଆଗଲି” ବୋଲି କହି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ପରାଗରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଯଦୁ, ହୈହୟ ଆଦି ଭୌତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୁଇ ଫଳ ପାଇଲେ।

Verse 5

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

ବିଭିନ୍ନ ଲୋକମଣ୍ଡଳ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ମୁଁ କଠୋର ତପ କରିଥିଲି। ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ଆଦିରେ ଚାରି ସନ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ—ସନକ, ସନତ୍କୁମାର, ସନନ୍ଦନ, ସନାତନ। ପୂର୍ବକଳ୍ପ ପ୍ରଳୟରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସେମାନେ ଏମିତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କହିଲେ ଯେ ମୁନିମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିଲେ।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥

ନିଜ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇବାକୁ ଭଗବାନ ଧର୍ମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ନାରାୟଣ ଓ ନର ଭାବେ ଯୁଗଳ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। କାମଦେବଙ୍କ ସହଚରୀ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସଫଳ ହେଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେହିପରି ଅନେକ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛି।

Verse 7

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषद‍ृष्टय‍ा रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥

ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ କ୍ରୋଧଦୃଷ୍ଟିରେ କାମକୁ ଦହନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧକୁ—ଯେ ନିଜେ ଦହନକାରୀ—ସେମାନେ ଦହନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେହି କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଅନ୍ତର୍କରଣବାନ୍ ଭଗବାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଭୟ କରେ; ତେବେ କାମ କିପରି ତାଙ୍କ ମନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବ?

Verse 8

विद्ध: सपत्‍न्‍युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ସପତ୍ନୀଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍ୟରେ ଆହତ ହୋଇ, ବାଳକ ଧ୍ରୁବ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲା। ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ତାକୁ ଧ୍ରୁବଲୋକ ଗତି ଦେଲେ; ସେହି ଦିବ୍ୟ ପଦକୁ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 9

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

ମହାରାଜ ୱେନ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଶାପରେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ-ପ୍ରତାପ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ନରକକୁ ପତିତ ହେଉଥିଲେ। ତେବେ ଭଗବାନ ଅହେତୁକ କୃପାରେ ପୃଥୁ ନାମରେ ପୁତ୍ରରୂପେ ଅବତରି ୱେନଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହନ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶସ୍ୟ ଓ ଧନ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 10

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समद‍ृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥

ରାଜା ନାଭିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁଦେବୀଙ୍କ ପୁତ୍ରରୂପେ ଭଗବାନ ଋଷଭଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଡଯୋଗ ଆଚରଣ କରି ମନକୁ ସମତ୍ୱରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ଋଷିମାନେ ଯାହାକୁ ପରମହଂସ ପଦ—ସ୍ୱସ୍ଥ, ଶାନ୍ତ କରଣ, ଏବଂ ସଙ୍ଗମୁକ୍ତ—ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଇ ପରମ ସିଦ୍ଧି ସେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 11

सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥

ମୋ (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ) ଯଜ୍ଞସତ୍ରରେ ଭଗବାନ ସାକ୍ଷାତ୍ ହୟଗ୍ରୀବ ଅବତାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ବେଦଛନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରୁ ବେଦମନ୍ତ୍ରର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ବହିଲା।

Verse 12

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

ଯୁଗାନ୍ତ ସମୟରେ ଭଗବାନ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ (ଭାବୀ ବୈବସ୍ୱତ) ମନୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବେ; ସେ ଭୂଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ। ମହାପ୍ରଳୟର ଜଳଭୟରେ ମୋ (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ) ମୁଖରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ବେଦମାନଙ୍କୁ ସେ ଉଠାଇନେବେ ଏବଂ ସେଇ ବିଶାଳ ଜଳରେ ବିହାର କରି କରି ବେଦମାର୍ଗକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ।

Verse 13

क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥

କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଅମୃତ ପାଇବାକୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥନଦଣ୍ଡ କରି ମନ୍ଥନ କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଆଦିଦେବ ଭଗବାନ କଚ୍ଛପ (କୂର୍ମ) ଅବତାର ଧାରଣ କରି ମନ୍ଦରଗିରିକୁ ନିଜ ପୃଷ୍ଠରେ ଧାରଣ କଲେ, ଯେହେତୁ ସେ ଧୁରା ହେବ। ପର୍ବତ ଆଗପଛ ହେଲାରୁ ତାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠରେ ଘଷା ଲାଗି କଣ୍ଡୁ (ଖୁଜୁଲି) ହେଲା; ଅର୍ଧନିଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସେଇ କଣ୍ଡୁର ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲେ।

Verse 14

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥

ଦେବମାନଙ୍କର ମହାଭୟ ନାଶ ପାଇଁ ଭଗବାନ ନୃସିଂହରୂପ ଧାରଣ କଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଭୃକୁଟି ଭଙ୍ଗି, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଖ ଦେଖାଇ, ଗଦା ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁକୁ ଉରୁରେ ପକାଇ ଦୀପ୍ତ ନଖରେ ବିଦାରିଲେ।

Verse 15

अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥

ସରୋବର ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ବଳବାନ ଗ୍ରାହ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଦକୁ ଧରିଲା। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆର୍ତ୍ତ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ସୁଣ୍ଡରେ ପଦ୍ମ ଧରି ଆଦିପୁରୁଷ, ଅଖିଲଲୋକନାଥ, ତୀର୍ଥସମ କୀର୍ତ୍ତିବାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମଙ୍ଗଳ; ତାହା ଜପନୀୟ।”

Verse 16

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ଅପ୍ରମେୟ ହରି, ଚକ୍ରାୟୁଧ, ଗରୁଡରାଜ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଚକ୍ରରେ ଗ୍ରାହର ମୁଖ କାଟି, ସୁଣ୍ଡ ଧରି ଭଗବାନ କୃପାରେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।

Verse 17

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥

ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କନିଷ୍ଠ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଧିୟଜ୍ଞ ରୂପେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଲେ। ବାମନ ରୂପେ ତିନି ପଦ ଭୂମି ମାଗିବା ଛଳରେ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଗ୍ରହଣ କଲେ, କାରଣ ଯାଚନା ବିନା କେହି ଅଧିକାରୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ନ୍ୟାୟସ୍ୱତ୍ତ ନେଇପାରେନି।

Verse 18

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

ବଳି ମହାରାଜ ଉରୁକ୍ରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଧୋଇଥିବା ଚରଣାମୃତ ଜଳକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଗୁରୁ ନିଷେଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତୃତୀୟ ପଦ ପୂରଣ ପାଇଁ ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଳରେ ଜିତା ସ୍ୱର୍ଗରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ।

Verse 19

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

ହେ ନାରଦ, ହଂସାବତାରରୂପେ ଭଗବାନ ତୁମ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭାଗବତଧର୍ମର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱଦୀପକ ଉପଦେଶ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିଲେ; ଯାହା ବାସୁଦେବଶରଣାଗତମାନେ ସହଜେ ବୁଝନ୍ତି।

Verse 20

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥

ମନୁ-ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ମନୁବଂଶଧର ହେଲେ। ନିଜ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅବିହତ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି ଦଶ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜମାନଙ୍କୁ ଦମନ କଲେ; ନିଜ ଚରିତ୍ରଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଲୋକରୁ ସତ୍ୟଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାର କଲେ।

Verse 21

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥

ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ନିଜ କୀର୍ତ୍ତିମାତ୍ରେ ସଦା ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ହରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଆନ୍ତି। ସେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରି, ଲୋକେ ଅବତରି ଆୟୁର୍ବେଦ—ଚିକିତ୍ସାବିଦ୍ୟା—ଉପଦେଶ କଲେ।

Verse 22

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥

ଯେତେବେଳେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶାସକମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଧର୍ମକୁ ଅବମାନ କରି ସତ୍ୟପଥ ଛାଡ଼ି ନରକଭୋଗ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ, ସେତେବେଳେ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ପରଶୁରାମ ଅବତାରରେ ଉଗ୍ରବୀର୍ୟ ସହ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପରଶୁ ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀର କଣ୍ଟକ ସମ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜମାନଙ୍କୁ ଏକୋଇଶିଥର ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍ଗିଲେ।

Verse 23

अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ନିର୍ହେତୁକ କୃପାରୁ ଭଗବାନ ନିଜ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳାସହ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ଅବତରି, ସୀତାଶକ୍ତିର ପତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ପତ୍ନୀ ଓ ଅନୁଜ ସହ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବହୁ ବର୍ଷ ରହିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରି ଦଶକନ୍ଧର ରାବଣ ମହାଅପରାଧ କଲା ଏବଂ ଶେଷେ ପରାଜିତ ହେଲା।

Verse 24

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणद‍ृष्टय‍ा तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥

ଭଗବାନ୍ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୂରେ ଥିବା ପ୍ରିୟ ସଖୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ, ହରଙ୍କ ପରି ଦହନକାରୀ ଲାଲ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାବଣପୁରୀକୁ ନିହାରିଲେ। ସେଇ କ୍ରୋଧତପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିର ତାପରେ ମକର, ସର୍ପ ଓ ମଗର ଆଦି ଜଳଚର ଜଳିଉଠିଲେ; ଭୟରେ କମ୍ପିଥିବା ସମୁଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ପଥ ଦେଲା।

Verse 25

वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥

ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ସହ ଧକ୍କା ଲାଗି ଇନ୍ଦ୍ରବାହନ ଐରାବତର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଛିଟିଗଲା, ଏବଂ ସେଇ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ଆଲୋକିତ କଲା। ତେଣୁ ରାବଣ ଦର୍ପିତ ହୋଇ, ଯେନ ସର୍ବଦିଗ୍ଜୟୀ, ସେନାମଧ୍ୟରେ ହସିହସି ଘୁରିଲା; କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ୍ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷର ଗର୍ଜନମୟ ଟଙ୍କାର ଶୁଣିବା ସହିତ ତାହାର ହାସ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ ତୁରନ୍ତ ନିଶ୍ଶେଷ ହେଲା।

Verse 26

भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

ଯେତେବେଳେ ଭଗବଦ୍‌ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ ରାଜାମାନଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧବଳରେ ପୃଥିବୀ ଅତିଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଲୋକକ୍ଲେଶ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଅଂଶକଳା ସହ ଅବତରନ୍ତି। ସେ ନିଜ ମୂଳସ୍ୱରୂପରେ ସୁନ୍ଦର ଶ୍ୟାମ କେଶରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ ଗତିମାର୍ଗ ଲୋକେ ଠିକ୍‌ ଭାବେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜ ଦିବ୍ୟ ମହିମା ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ କରନ୍ତି।

Verse 27

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରମେଶ୍ୱର ଅଟନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ନହେଲେ ମାଆଙ୍କ କୋଳରେ ଥାଇ ପୂତନା ପରି ମହାଦୈତ୍ୟଣୀକୁ ବଧ କିପରି କରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ତିନି ମାସ ବୟସରେ ପାଦରେ ଶକଟକୁ ଉଲଟାଇଦେବା କିପରି ସମ୍ଭବ ଥାନ୍ତା, କିମ୍ବା ରିଙ୍ଗି ଚାଲି ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ଯମଲାର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷଦ୍ୱୟକୁ ଉଖାଡ଼ିଦେବା କିପରି? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭଗବାନ୍‌ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରି ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ।

Verse 28

यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहद‍ृष्टिवृष्टय‍ा । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥

ବ୍ରଜରେ ଯେତେବେଳେ ଗୋପବାଳକ ଓ ତାଙ୍କ ପଶୁମାନେ ଯମୁନାର ବିଷଜଳ ପିଇ ନିର୍ଜୀବ ପରି ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଶିଶୁବୟସରେ ମଧ୍ୟ କୃପାମୟ ଦୃଷ୍ଟିବର୍ଷାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କଲେ। ପରେ ଯମୁନାଜଳ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଖେଳୁଥିବା ପରି ନଦୀରେ ଝାପ ଦେଇ, ବିଷତରଙ୍ଗ ଉଗଳୁଥିବା ଜିହ୍ୱାଯୁକ୍ତ କାଳୀୟ ନାଗକୁ ଦମନ କଲେ। ଏପରି ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ଭଗବାନ୍‌ ବ୍ୟତୀତ କିଏ କରିପାରିବ?

Verse 29

तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥

ସେଇ ରାତିରେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନିର୍ଭୟେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଶୁଖିଲା ପତ୍ରରୁ ବନରେ ଦାବାଗ୍ନି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣାନ୍ତ ହେବ ଭଳି ଲାଗିଲା। ତେବେ ବଲରାମସହ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କେବଳ ନେତ୍ର ବନ୍ଦ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ—ଏହା ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଅଲୌକିକ କର୍ମ।

Verse 30

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥

ମାତା ଯଶୋଦା ଯେତେବେଳେ ପୁଅର ହାତ ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେତେ ଦୋରି ଯୋଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସବୁବେଳେ ଛୋଟ ପଡ଼ୁଥିଲା; ସେ ତାହାରେ ମାଟି ନ ପାରୁଥିଲା। ପରେ ଭଗବାନ ଧୀରେ ଜମ୍ଭାଇ ନେଇ ମୁଖ ଖୋଲିଲେ, ଗୋପୀ ତାଙ୍କ ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ; ଦେଖି ସେ ଶଙ୍କିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷେ ପୁଅର ଯୋଗମାୟାର ରହସ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ।

Verse 31

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବରୁଣଙ୍କ ପାଶଭୟରୁ ନନ୍ଦମହାରାଜଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ, ଏବଂ ମୟର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗୁହାରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ଗୋପବାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବେ। ଦିନେ କାମ କରି ରାତିରେ ଅତିଶ୍ରମରେ ଶୋଇଥିବା ବ୍ରଜବାସୀମାନଙ୍କୁ ସେ ବୈକୁଣ୍ଠଲୋକର ପ୍ରାପ୍ତି ଦେବେ—ଏସବୁ ତାଙ୍କର ପରମ ଦିବ୍ୟ କର୍ମ।

Verse 32

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥

ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରଜକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ସାତ ଦିନ ଧରି ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା କଲେ। ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅହେତୁକ କୃପାରେ, କେବଳ ସାତ ବର୍ଷର ନିର୍ଦୋଷ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋବର୍ଧନ ପର୍ବତକୁ ଏକ ହାତରେ ଛତ୍ର ପରି ସାତ ଦିନ ଧରି ଧରି ରଖିଲେ।

Verse 33

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଧବଳ ହୋଇଥିବା ସେଇ ରାତିରେ ବନରେ ରାସଲୀଳା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ଭଗବାନ ମଧୁର ଓ କୋମଳ ପଦଯୁକ୍ତ ଗୀତରେ ବ୍ରଜବଧୂମାନଙ୍କ ପ୍ରେମବେଦନାକୁ ଅଧିକ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ କୁବେରଙ୍କ ଅନୁଚର ଧନଦାନୁଗ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲା; ଭଗବାନ ତାହାର ଶିର ଧଡ଼ରୁ ଛେଦିଦେଲେ।

Verse 34

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

ପ୍ରଲମ୍ବ, ଧେନୁକ, ବକ, କେଶୀ, ଅରିଷ୍ଟ, ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୁବଲୟାପୀଡ, କଂସ, ଯବନ, ନରକାସୁର, ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଆଦି ଦାନବମାନେ ଏବଂ ଶାଲ୍ୱ, ଦ୍ୱିବିଦ, ବଲ୍ୱଲ, ଦନ୍ତବକ୍ର, ସପ୍ତବୃଷ, ଶମ୍ବର, ବିଦୂରଥ, ରୁକ୍ମୀ ଆଦି—ସମସ୍ତେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ସହ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ହତ ହୋଇ କେହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିକୁ, କେହି ବୈକୁଣ୍ଠଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 35

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

ଯୁଦ୍ଧେ ପାରଙ୍ଗତ ଧନୁର୍ଧର କାମ୍ବୋଜ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୁରୁ, ସୃଞ୍ଜୟ, କୈକୟ ଆଦି ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ବଳରାମ, ଅର୍ଜୁନ, ଭୀମ ଆଦି ନାମ-ବ୍ୟାଜରେ ପ୍ରକଟ ହରିଙ୍କ ସହ ସମର କରନ୍ତି; ହତ ହୋଇ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠ-ନିଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 36

कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ମନ୍ଦ ହୋଇଛି ଓ ଆୟୁ ଅଳ୍ପ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦମାର୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ—ଏହା ବିଚାରି ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର (ବ୍ୟାସଦେବ) ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବେଦ-ବୃକ୍ଷକୁ ଯୁଗାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ କରିବେ।

Verse 37

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरद‍ृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥

ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନେ ବେଦବିଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ମାୟା ନିର୍ମିତ ଅଦୃଶ୍ୟଗାମୀ ପୁର/ଯାନରେ ଆକାଶେ ଉଡ଼ି ବିଭିନ୍ନ ଲୋକର ନିବାସୀମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନ ବୁଦ୍ଧର ମନୋହର ବେଷ ଧାରଣ କରି ସେମାନଙ୍କ ମତିକୁ ମୋହିତ କରି ଉପଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେବେ।

Verse 38

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥

ଯେତେବେଳେ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ ହରିକଥା ରହିବ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଷଣ୍ଡୀ ହେବେ, ନୃଦେବ (ଶାସକ) ମାନେ ବୃଷଳ-ସ୍ୱଭାବୀ ହେବେ; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ‘ସ୍ୱାହା’, ‘ସ୍ୱଧା’, ‘ବଷଟ୍’ ପରି ଯଜ୍ଞଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅଜଣା—ସେତେବେଳେ କଳିଯୁଗାନ୍ତେ ଭଗବାନ୍ ପରମ ଶାସ୍ତା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବେ।

Verse 39

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥

ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ତପ, ମୁଁ (ବ୍ରହ୍ମା), ପ୍ରଜାପତି ଓ ନବ ମହର୍ଷି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସ୍ଥିତିକାଳରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବଗଣ, ଲୋକପାଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକର ରାଜାମାନେ ରହନ୍ତି; ଶେଷରେ ଅଧର୍ମ, ପରେ ରୁଦ୍ର ଓ କ୍ରୋଧମୟ ନାସ୍ତିକାଦି—ଏ ସମସ୍ତେ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତିନିଧି ବିଭୂତି।

Verse 40

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥

ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବୀର୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ? ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପରମାଣୁର ରଜକଣା ମଧ୍ୟ ମାପିପାରୁଥିବା ପଣ୍ଡିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେଇ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପେ ସହଜରେ ପାଦ ଉଠାଇ ତ୍ରିପୃଷ୍ଠକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ତ୍ରିଗୁଣ-ସାମ୍ୟଧାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କମ୍ପିତ କରିଥିଲେ।

Verse 41

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

ମୁଁ ଓ ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ମାୟାବଳସମ୍ପନ୍ନ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅନ୍ତ ଜାଣୁନାହୁଁ; ତେବେ ଆମ ପରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଜାଣିବେ? ଆଦିଦେବ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ହଜାର ମୁଖରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣ ଗାଇ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ସୀମାକୁ ପାଇନାହାନ୍ତି।

Verse 42

येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वश‍ृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ କୃପା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ନିଷ୍କପଟ ଭାବେ ସର୍ବାତ୍ମନା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦାଶ୍ରୟ ନେଇ ସେବାରେ ଶରଣାଗତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁସ୍ତର ଦେବମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବୁଝନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ କୁକୁର-ଶୃଗାଳର ଭକ୍ଷ୍ୟ ଏହି ଦେହରେ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ବୁଦ୍ଧି ଧରୁଥିବାମାନେ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 43

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ହେ ନାରଦ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିମାନେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅପରିମେୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଶରଣାଗତ ହେବାରୁ ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରୀତି ଜାଣୁ। ଏହିପରି ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଶିବ, ଦୈତ୍ୟକୁଳ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶତରୂପା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ (ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଆକୂତି, ଦେବହୂତି, ପ୍ରସୂତି ଆଦି), ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗ, ଧ୍ରୁବ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଐଲ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ବିଦେହ (ଜନକ), ଗାଧି, ରଘୁ, ଅମ୍ବରୀଷ, ସଗର, ଗୟ, ନହୁଷ, ମାନ୍ଧାତା, ଅଲର୍କ, ଶତଧନ୍ୱା, ଅନୁ, ରନ୍ତିଦେବ, ଭୀଷ୍ମ, ବଲି, ଅମୂର୍ତ୍ତରୟ, ଦିଲୀପ, ସୌଭରି, ଉତଙ୍କ, ଶିବି, ଦେବଲ, ପିପ୍ପଲାଦ, ସାରସ୍ୱତ, ଉଦ୍ଧବ, ପରାଶର, ଭୂରିଷେଣ, ବିଭୀଷଣ, ହନୁମାନ, ଶୁକଦେବ, ଅର୍ଜୁନ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ବିଦୁର, ଶ୍ରୁତଦେବ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 44

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ହେ ନାରଦ, ପରମ ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଗମାୟା-ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞେୟ ଓ ଅପରିମେୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତ ହେବାରୁ ସେ ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଜାଣୁ। ଏହିପରି ଶିବ, ଦୈତ୍ୟକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ଶତରୂପା ଓ ସନ୍ତାନଗଣ, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଧ୍ରୁବ ଆଦି ମଧ୍ୟ ତାହା ଜାଣନ୍ତି।

Verse 45

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଐଲ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ବିଦେହ (ଜନକ), ଗାଧି, ରଘୁ, ଅମ୍ବରୀଷ, ସଗର, ଗୟ, ନାହୁଷ, ମାନ୍ଧାତା, ଅଲର୍କ, ଶତଧନ୍ୱା, ଅନୁ, ରନ୍ତିଦେବ, ଦେବବ୍ରତ (ଭୀଷ୍ମ), ବଳି, ଅମୂର୍ତ୍ତରୟ ଓ ଦିଲୀପ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଗମାୟା-ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 46

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

ସ୍ତ୍ରୀ, ଶୂଦ୍ର, ହୂଣ, ଶବର ଆଦି ପାପଜୀବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଭଗବତ୍-ବିଜ୍ଞାନ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଦେବମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ଶ୍ରୁତିଧାରୀମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ!

Verse 47

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥

ଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ଶାଶ୍ୱତ, ପରମଶାନ୍ତ, ନିର୍ଭୟ, କେବଳ ବୋଧସ୍ୱରୂପ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସମ—ସତ୍-ଅସତ୍‌ର ପରେ ସେହି ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ। ଯେଉଁଠାରେ ଫଳକାମ କର୍ମ ପାଇଁ ଶବ୍ଦ-ପ୍ରପଞ୍ଚ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ମାୟା ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ପଛକୁ ହଟେ—ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ପରମ ପଦ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଅଜସ୍ର ସୁଖମୟ ଓ ଶୋକରହିତ।

Verse 48

सध्‌रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥

ସେହି ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ଞାନୀ-ଯୋଗୀମାନେ କରୁଥିବା କୃତ୍ରିମ ମନୋନିଗ୍ରହ, ତର୍କ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହେନାହିଁ; ସାଧକ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି କୂଆ ଖୋଦିବାର କଷ୍ଟ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 49

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥

ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟସର ଅଧିପତି ସେଇ ବିଭୁ ଭଗବାନ, କାରଣ ଜୀବର ଭୌତିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କର୍ମଫଳ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦେହଧାତୁ ନଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜ ଜୀବ ଆକାଶସ୍ଥ ବାୟୁ ପରି ନଶେ ନାହିଁ।

Verse 50

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

ହେ ପୁତ୍ର, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସେଇ ବିଶ୍ୱଭାବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ କହିଲି। ହରି ବ୍ୟତୀତ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍—ଉଭୟର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।

Verse 51

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥

ହେ ନାରଦ, ‘ଭାଗବତ’ ନାମକ ଏହି ଭଗବଦ୍-ବିଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଭଗବାନ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଥିଲେ; ଏହା ତାଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ବିଭୂତିର ସଂଗ୍ରହ। ତୁମେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାର କର।

Verse 52

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥

ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଏମିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସର୍ବାତ୍ମା ଓ ଅଖିଳାଧାର ଭଗବାନ ହରି ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେବ।

Verse 53

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥

ସେଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି ସହିତ ଲୀଳାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିତ୍ୟ ଶୁଣେ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।