Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍କନ୍ଧର ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ଭକ୍ତିସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାର ଭେଦଜ୍ଞାନ, ପ୍ରକଟ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି ଓ ଶାସନର ଯଥାର୍ଥ ବିବରଣୀ। ସେ ମକଡ଼ା ଉପମାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରୀକ୍ଷା କରି ‘କେବଳ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ କି ସୃଷ୍ଟି?’ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ସମସ୍ତ ମହିମା ବାସୁଦେବଙ୍କର; ମୋ ସୃଜନଶକ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତେଜରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କର୍ତ୍ତାକୁ ପରମ ଭାବିଲେ ମାୟା ମୋହ କରେ। ପରେ ସର୍ଗ–ବିସର୍ଗ କ୍ରମ—ପୁରୁଷାବତାର, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, କାଳ, ଗୁଣ, ଅହଂକାର ବିକାର, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରାଣବାନ କରିବାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଆବଶ୍ୟକ। ଶେଷରେ ବିରାଟ୍ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିଶ୍ୱଦେହରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଭୂତଭାବନ, ହେ ପୂର୍ବଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦୟାକରି ସେଇ ଜ୍ଞାନ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ବିଶେଷଭାବେ ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
ହେ ପିତୃପ୍ରଭୁ, ଏହି ପ୍ରକଟ ଜଗତର ରୂପ କ’ଣ, ଏହାର ଆଧାର କ’ଣ, କେଉଁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, କିପରି ଧାରିତ ଅଛି, ଏବଂ କାହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସବୁ ଚାଲୁଛି—ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
ହେ ପିତୃପ୍ରଭୁ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ-ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ବିଜ୍ଞାନରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ହାତରେ ଧରା ଆମଳା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଆପଣଙ୍କ ବଶରେ ଅଛି।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
ହେ ପିତା, ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ କ’ଣ? ଆପଣ କାହାର ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛନ୍ତି? କାହାର ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ଥିତି କ’ଣ? ଆପଣ କି ନିଜ ଆତ୍ମମାୟାରେ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏକାକୀ ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
ହେ ଆତ୍ମନ୍, ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ତାହାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଆପଣଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ମକଡ଼ା ଅକ୍ଲାନ୍ତ ଭାବେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜାଲ ବୁନେ, ସେପରି ଆପଣ ଆତ୍ମଶକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
ହେ ବିଭୋ, ମୁଁ ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ଜାଣେ, ନ ହୀନକୁ, ନ ସମକୁ; ନାମ-ରୂପ-ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କିଛି ଜଣାଯାଏ—ସତ୍ କି ଅସତ୍, ନିତ୍ୟ କି ଅନିତ୍ୟ—ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ସରୁ ନୁହେଁ; କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ।
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
ଆପଣ ସୁସମାହିତ ହୋଇ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେହି ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ ଶଙ୍କିତ ହେଉଛୁ।
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସକଲେଶ୍ୱର! ମୁଁ ଯାହା ଯାହା ପଚାରିଛି ସେ ସବୁକୁ କୃପାକରି ମୋତେ ଉପଦେଶରୂପେ କହନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବି।
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବତ୍ସ ନାରଦ, ତୁମେ କରୁଣାମୟ; ତୁମର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସଠିକ୍, କାରଣ ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇଛି।
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
ହେ ଭୋଃ! ମୋ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; କାରଣ ମୋଠାରୁ ପରେ ଥିବା ପରମ ସତ୍ୟ—ଭଗବାନଙ୍କୁ—ନ ଜାଣି, ମୋର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଖି ଜୀବ ନିଶ୍ଚୟ ମୋହିତ ହୁଏ।
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ରଭାରେ ବିଶ୍ୱ ଆଲୋକିତ, ସେଇ ପ୍ରଭାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ଆକାଶମଣ୍ଡଳ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ନିଜ ଦୀପ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
ସେଇ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଯାହାଙ୍କ ଅଜେୟ ମାୟାରେ ଲୋକେ ମୋତେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ କହନ୍ତି।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
ଯାହାଙ୍କ ମାୟା ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିପଥରେ ଠିଆ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ମାୟାରେ ମୋହିତ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିମାନେ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଅର୍ଥହୀନ କଥା କହନ୍ତି।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟ, କର୍ମ, କାଳ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଜୀବ—ଏ ସବୁ ବାସୁଦେବଙ୍କର ବିଭକ୍ତ ଅଂଶ; ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏଥିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
ବେଦଗୁଡ଼ିକ ନାରାୟଣପର; ଦେବତାମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଙ୍ଗଜ ସେବକ; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣପର, ଏବଂ ଯଜ୍ଞମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
ଯୋଗ ନାରାୟଣପର, ତପ ନାରାୟଣପର; ଜ୍ଞାନ ନାରାୟଣପର, ଏବଂ ପରମ ଗତି ନାରାୟଣରେ ହିଁ।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
ସେଇ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଈଶ୍ୱର, କୂଟସ୍ଥ ଓ ଅଖିଲାତ୍ମା—ତାଙ୍କର କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ହିଁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ।
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
ନିର୍ଗୁଣ ବିଭୁ ଭଗବାନ୍ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏଇ ତିନି ଗୁଣକୁ ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ନିରୋଧ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
ଏଇ ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟାରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ଜୀବକୁ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ତାକୁ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାର ଦିଅନ୍ତି।
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାରଦ! ଏହି ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନ୍ ଏଇ ତିନି ଗୁଣ-ଲିଙ୍ଗ ହେତୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଗୋଚର; ତଥାପି ସେ ନିଜ ଲକ୍ଷଣରେ ଜଣାପଡନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର, ମୋର ମଧ୍ୟ, ଈଶ୍ୱର।
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
ହେ ଆତ୍ମନ୍! ମାୟାର ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ କାଳ, କର୍ମ (ଜୀବମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ) ଓ ସ୍ୱଭାବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନ ଇଚ୍ଛାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକଟ କରି ପୁନଃ ଲୟ କରନ୍ତି।
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
ଆଦ୍ୟ ପୁରୁଷ (କାରଣାର୍ଣ୍ଣବଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁ) ଅବତରିତ ହେବା ପରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପରେ କାଳ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; କାଳର ପ୍ରବାହରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ତ୍ରିଗୁଣର ବ୍ୟତିକର ଓ ପରିଣାମ ହେଲା, ଏବଂ ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠାନରୁ କର୍ମର ଜନ୍ମ ହେଲା।
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ବିକୁର୍ବାଣ ହେଲେ ଭୌତିକ କ୍ରିୟା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ପ୍ରଥମେ ରଜଃ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଉପବୃଂହିତ ହୋଇ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ; ପରେ ତମୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତାହାର ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟାମାନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
ସେ ବିକାର ପାଇ ‘ଅହଙ୍କାର’ ବୋଲି କୁହାଗଲା ଏବଂ ତ୍ରିଧା ହେଲା—ବୈକାରିକ, ତୈଜସ, ତାମସ। ହେ ପ୍ରଭୋ, ଏହି ଭେଦ ଦ୍ରବ୍ୟଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଭାବେ ପରିଚିତ। ନାରଦ, ତୁମେ ଏହା ବୁଝିବାକୁ ସମର୍ଥ।
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
ତାମସ ଅହଙ୍କାର (ଭୂତାଦି) ବିକୁର୍ବାଣ ହେଲେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ପ୍ରଥମ—ଆକାଶ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାତ୍ରା ‘ଶବ୍ଦ’ ଗୁଣ; ଯେପରି ଦ୍ରଷ୍ଟା-ଦୃଶ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧର ଲିଙ୍ଗ।
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ଆକାଶ ବିକୁର୍ବାଣ ହେଲେ ସ୍ପର୍ଶଗୁଣଯୁକ୍ତ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରାନ୍ୱୟରୁ ତାହାରେ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ଏବଂ ପ୍ରାଣ, ଓଜ, ସହ, ବଳର ଆଧାର ହେଲା। ବାୟୁ ବିକୁର୍ବାଣ ହେଲେ କାଳ–କର୍ମ–ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ରୂପଯୁକ୍ତ ତେଜ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାହାରେ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ତେଜ ବିକୁର୍ବାଣ ହେଲେ ରସାତ୍ମକ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାହାରେ ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଜଳ ବିଶେଷ ବିକୁର୍ବାଣ ହେଲେ ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ପରାନ୍ୱୟରୁ ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ରୂପ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ଆକାଶର ବିକାରରୁ ସ୍ପର୍ଶ-ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପୂର୍ବାନ୍ୱୟରୁ ତାହାରେ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ଏବଂ ପ୍ରାଣ, ଓଜ, ସହ ଓ ବଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ବାୟୁର ବିକାରରୁ କାଳ–କର୍ମ–ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଜନ୍ମିଲା—ରୂପଯୁକ୍ତ ଓ ସ୍ପର୍ଶ-ଶବ୍ଦଯୁକ୍ତ। ତେଜର ବିକାରରୁ ରସାତ୍ମକ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଘୋଷ (ନାଦ) ସହିତ। ଜଳର ବିକାରରୁ ପୃଥିବୀ ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ତେଜର ବିକାରରୁ ରସାତ୍ମକ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ପୂର୍ବାନ୍ୱୟରୁ ତାହା ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଘୋଷ (ନାଦ) ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ଜଳର ବିକାରରୁ ବିଶେଷତଃ ପୃଥିବୀ ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ହେଲା; ପୂର୍ବାନ୍ୱୟରୁ ସେ ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
ସତ୍ତ୍ୱ (ବୈକାରିକ) ଠାରୁ ମନ ଜନ୍ମିଲା; ଏବଂ ଶରୀର ଚଳନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୈକାରିକ ଦଶ ଦେବତା ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଦିକ୍ପାଳ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଚେତ (ବରୁଣ), ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବାମନ/ବିଷ୍ଣୁ), ମିତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି (ବ୍ରହ୍ମା)।
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
ରଜୋଗୁଣ (ତୈଜସ) ର ବିକାରରୁ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ତୈଜସରୁ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—କାନ, ଚର୍ମ, ନାକ, ଆଖି, ଜିଭ, ବାଣୀ, ହାତ, ଉପସ୍ଥ, ପାଦ ଓ ପାୟୁ।
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
ହେ ନାରଦ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପ୍ରକୃତିଗୁଣ ଏକତ୍ର ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହାଧାର ନିର୍ମାଣ ହୋଇପାରେନି।
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
ତେବେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶକ୍ତିର ପ୍ରେରଣାରେ ପରସ୍ପର ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍—ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଗୌଣ—ଦୁଇ କାରଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
ଏଭଳି ହଜାର ହଜାର ଯୁଗସମୂହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ କାରଣଜଳରେ ଶୟନ କରି ରହିଲା; ପରେ କାଳ, କର୍ମ ଓ ସ୍ୱଭାବର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଜୀବେଶ୍ୱର ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିର୍ଜୀବକୁ ସଜୀବ କଲେ।
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
ସେଇ ପୁରୁଷ (ମହାବିଷ୍ଣୁ) କାରଣଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଅଣ୍ଡକୁ ଭେଦି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ରୂପେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବିରାଟ୍ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ହଜାର ଚରଣ, ବାହୁ, ନେତ୍ର, ମୁଖ ଓ ଶିର ସହିତ।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
ମହା ମନୀଷୀମାନେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି ଯେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗର ପ୍ରକାଶ—କଟି ଆଦି ଅଙ୍ଗରୁ ତଳେ ସାତ ଲୋକ, ଜଘନ ଆଦି ଅଙ୍ଗରୁ ଉପରେ ସାତ ଲୋକ।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଖ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଏବଂ ପଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
ଭୂଲୋକ ଆଦି ଅଧୋଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦରେ; ଭୁବର୍ଲୋକ ତାଙ୍କ ନାଭିରେ; ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଲୋକ ଓ ମହର୍ଲୋକ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ-ଉରସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପରେ ଉରସ୍ଥଳର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ଗ୍ରୀବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନଲୋକ ଓ ତପୋଲୋକ; ମୁଣ୍ଡରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟଲୋକ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧାମ) ସନାତନ।
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ନାରଦ! ଚୌଦ ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ ସାତ ଅଧୋଲୋକ ଅଛି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଟିରେ ଅତଲ, ଉରୁରେ ବିତଲ, ଜାନୁରେ ସୁତଲ, ଜଂଘାରେ ତଲାତଲ, ଗୁଲ୍ଫରେ ମହାତଲ, ପାଦର ଉପର ଭାଗରେ ରସାତଲ, ଏବଂ ପାଦତଳରେ ପାତାଳ—ଏଭଳି ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଲୋକମୟ।
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ନାରଦ! ଚୌଦ ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ ସାତ ଅଧୋଲୋକ ଅଛି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଟିରେ ଅତଲ, ଉରୁରେ ବିତଲ, ଜାନୁରେ ସୁତଲ, ଜଂଘାରେ ତଲାତଲ, ଗୁଲ୍ଫରେ ମହାତଲ, ପାଦର ଉପର ଭାଗରେ ରସାତଲ, ଏବଂ ପାଦତଳରେ ପାତାଳ—ଏଭଳି ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଲୋକମୟ।
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
କେହି କେହି ସମଗ୍ର ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି—ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂର୍ଲୋକ, ନାଭିରେ ଭୁବର୍ଲୋକ, ଏବଂ ବକ୍ଷରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଲୋକ; ଏହି ଲୋକକଳ୍ପନା।
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.