Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
ଶୁକଦେବ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି ଯେ ମୃତ୍ୟୁସୀମାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପଦେଶର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ସେ କାମନାପ୍ରେରିତ ବୈଦିକ ଉପାସନାର ଚିତ୍ର ଦେଖାନ୍ତି—ବଳ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଯଶ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଇତ୍ୟାଦି ଫଳ ପାଇଁ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ଏହା କାମ (ଭୌତିକ ପ୍ରେରଣା) ଓ ତାହାର ଅନେକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ପଥର ନିଦାନସୂଚୀ। ତାପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ମୁହଁ ଫେରାଏ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; କାମନାଯୁକ୍ତ, ନିଷ୍କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷକାମୀ—ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତେ କେବଳ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତୁ। ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତସଙ୍ଗରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଆସକ୍ତି ହିଁ ପରମ ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ହରିଜ୍ଞାନ ଗୁଣତରଙ୍ଗକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ସଂବାଦରେ ଶୌନକ ସୂତଙ୍କୁ ଆଗକୁ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରି—ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହେଲେ ହରିକଥା ସମୟର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ୟବହାର; ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ବିହୀନ ଜୀବନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ମୃତସମ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଏଭଳି କର୍ମ-ବିଭାଗରୁ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିକୁ ନେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ମରଣକେନ୍ଦ୍ରିତ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ, ମୃତ୍ୟୁର ସୀମାରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଆପଣ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ତାହାର ଉତ୍ତର ମୁଁ ଏହିପରି ଦେଇଛି।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ଯେ ବ୍ରହ୍ମତେଜ କାମନା କରନ୍ତି, ସେ ବେଦର ପତି (ବ୍ରହ୍ମା ବା ବୃହସ୍ପତି)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ଯେ ସନ୍ତାନ ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ଯେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ କାମନା କରନ୍ତି ସେ ଦେବୀ ମାୟା (ଦୁର୍ଗା)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେ ତେଜ ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ, ଯେ ଧନ ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ବସୁମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଯେ ବୀରତ୍ୱ ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ଯେ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ କାମନା କରନ୍ତି ସେ ଅଦିତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ କାମନା କରନ୍ତି ସେ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେ ରାଜ୍ୟ କାମନା କରନ୍ତି ସେ ବିଶ୍ୱଦେବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଯେ ଲୋକପ୍ରିୟତା ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ସାଧ୍ୟଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ଯେ ଦୀର୍ଘାୟୁ କାମନା କରନ୍ତି ସେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ଯେ ବଳିଷ୍ଠ ଶରୀର ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେ ନିଜ ପଦବୀରେ ସ୍ଥିରତା ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ଯେ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କାମନା କରନ୍ତି ସେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ଯେ ଉତ୍ତମ ପତ୍ନୀ ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ଅପ୍ସରା ଓ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଧିପତ୍ୟ ଚାହାଁନ୍ତି ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ଯେ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଚାହେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଚାହୁଁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ; ସନ୍ତାନ ଚାହୁଁଥିବା ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ। ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦେବୀ ମାୟା (ଦୁର୍ଗା)ଙ୍କୁ; ତେଜ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ; ଧନ ପାଇଁ ବସୁମାନଙ୍କୁ; ବୀର୍ୟ ପାଇଁ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ। ଅନ୍ନ-ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ ଅଦିତିଙ୍କୁ; ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ; ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱଦେବମାନଙ୍କୁ; ଲୋକପ୍ରିୟତା ପାଇଁ ସାଧ୍ୟଦେବମାନଙ୍କୁ। ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କୁ; ପୁଷ୍ଟଦେହ ପାଇଁ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ; ପଦ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀଙ୍କୁ। ରୂପ ପାଇଁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ; ସୁପତ୍ନୀ ପାଇଁ ଅପ୍ସରା ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ; ଆଧିପତ୍ୟ ପାଇଁ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ। ଯଶ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ; କୋଷ ପାଇଁ ପ୍ରଚେତସ (ବରୁଣ)ଙ୍କୁ; ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ଗିରୀଶ ଶିବଙ୍କୁ; ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଁ ସତୀ ଉମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
ଧର୍ମ ଓ ପରମାର୍ଥ ପାଇଁ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; ଏବଂ ବଂଶରକ୍ଷା ଓ କୁଳବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ। ରକ୍ଷା ଚାହୁଁଥିବା ପୁଣ୍ୟଜନମାନଙ୍କୁ, ଓଜ-ବଳ ଚାହୁଁଥିବା ମରୁଦ୍ଗଣମାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁ।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବା ମନୁମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; ଶତ୍ରୁବିଜୟ ପାଇଁ ଅଭିଚାର କରୁଥିବା ନିଋତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ। ଭୋଗକାମୀ ସୋମଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; କିନ୍ତୁ ନିଷ୍କାମ ଲୋକ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
ନିଷ୍କାମ ହେଉ କି ସର୍ବକାମୀ ହେଉ, କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷକାମୀ ହେଉ—ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜା କରୁ।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
ଏଠାରେ ଯଜନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେୟସ ଏତିକି—ଭାଗବତ (ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ) ସଙ୍ଗରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଚଳ, ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରେମଭାବର ଉଦୟ।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
ହରି-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଯେ ଜ୍ଞାନ, ତାହା ଗୁଣମୟ ତରଙ୍ଗ-ଚକ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତ କରେ। ଗୁଣାସକ୍ତି ନଥିବାରୁ ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ଏବଂ କୈବଲ୍ୟପଥରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମତ; ତେବେ ହରିକଥାରେ ରତି କିଏ ନ କରିବ?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
ଶୌନକ କହିଲେ—ଏହିପରି କଥା ସବୁ ଶୁଣି ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପୁନଃ କବି-ଋଷି ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କ’ଣ ପଚାରିଲେ?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
ହେ ବିଦ୍ୱାନ ସୂତ! ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଆତୁର; ତେଣୁ ଆପଣ ଏହା ଆଗକୁ କହନ୍ତୁ। ଯେ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ହରିକଥାକୁ ନେଇଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ସଭାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଆଲୋଚିତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
ପାଣ୍ଡବବଂଶୀ ମହାରଥ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ସତ୍ୟ ଭାଗବତ ଥିଲେ। ସେ ଶିଶୁକାଳରୁ ମଧ୍ୟ ଖେଳନା ସହ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ପରିବାରଦେବତାର ପୂଜାକୁ ଅନୁକରଣ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ।
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବାସୁଦେବ-ପରାୟଣ ମହାଭକ୍ତ ଥିଲେ। ତେଣୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସମାଗମରେ ଉରୁଗାୟ—ମହାନ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ—ଗୁଣଗାନର ଆଲୋଚନା ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆୟୁ ହରେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ କଥାରେ କ୍ଷଣ ବ୍ୟୟ କରେ, ତାହାର ସମୟ ସାର୍ଥକ।
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
ଗଛମାନେ କ’ଣ ବଞ୍ଚୁନାହାନ୍ତି? କମାରର ଭସ୍ତ୍ରା କ’ଣ ଶ୍ୱାସ ନେଉନାହିଁ? ଗାଁର ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ କ’ଣ ଖାଉନାହାନ୍ତି ଓ ବୀର୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁନାହାନ୍ତି?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
କୁକୁର, ଶୂକର, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଖର ପରି ଲୋକେ ସେହି ପଶୁସଦୃଶ ପୁରୁଷକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯାହାର କାନର ପଥରେ କେବେ ଗଦାଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ-ଲୀଳା ପହଞ୍ଚେନାହିଁ।
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
ଯେ ଉରୁକ୍ରମ ଭଗବାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ କାନରେ ଶୁଣେନାହିଁ, ଏବଂ ଉରୁଗାୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗାଥା ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଗାଏନାହିଁ—ତାହାର କାନ ସର୍ପବିଲ ପରି, ଜିହ୍ବା ବେଙ୍ଗ ପରି।
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
ରେଶମୀ ପଗଡ଼ି ଓ କିରୀଟରେ ଶୋଭିତ ମସ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ନମେନାହିଁ, ତେବେ ସେ କେବଳ ଭାର; ଏବଂ ଝଲମଲ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣଧାରୀ ହାତ ମଧ୍ୟ ଯଦି ହରିଙ୍କ ସେବା ନ କରେ, ସେ ଶବହାତ ସମାନ।
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
ଯେ ନରମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ-ନାମ-ଗୁଣାଦି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମୟୂରପିଛରେ ଛାପା ଚକ୍ଷୁ ପରି; ଏବଂ ଯେ ହରିସ୍ମରଣର ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଦ ଗଛର କାଣ୍ଡ ପରି ମନାଯାଏ।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
ଯେ ମର୍ତ୍ୟ କେବେ ଭାଗବତ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଦଧୂଳି ଶିରେ ପାଇନାହିଁ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ଶବ; ଏବଂ ଯେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ତୁଳସୀର ସୁଗନ୍ଧ ଜାଣେନାହିଁ, ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ଶବ।
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ହରିନାମ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ହୃଦୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଇସ୍ପାତ ପରି କଠୋର; ଭାବୋଦ୍ରେକ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁରେ ଜଳ ନ ଆସିବା ଓ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ନ ହେବା ତାହାର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
ହେ ସୂତଗୋସ୍ୱାମୀ, ଆପଣ ଭାଗବତ-ପ୍ରଧାନ; ଆପଣଙ୍କ ବାଣୀ ଆମ ମନକୁ ଅନୁକୂଳ। ତେଣୁ ଦୟାକରି ସେଇ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହାଭକ୍ତ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଯଥାଯଥ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.