Adhyaya 10
Daśa-lakṣaṇam: The Ten Topics, Virāṭ-Puruṣa Sense-Manifestation, and the Supreme Shelter (Āśraya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍କନ୍ଧ ୨ରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ସନ୍ଧିବିନ୍ଦୁ ଭାବେ କାମ କରେ। ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଥମେ ଭାଗବତର ଦଶ-ଲକ୍ଷଣ (ଦଶ ବିଷୟ) ଗଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ନଅଟି ବିଷୟ ଦଶମ ‘ଆଶ୍ରୟ’—ପରମ ଭଗବାନ—ଙ୍କ ଅତୀତତ୍ୱକୁ ଉଜାଗର କରିବା ପାଇଁ। ସେ ସର୍ଗ (ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି) ଓ ବିସର୍ଗ (ଗୁଣ-ସଂଯୋଗରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି) ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରି, ମନ୍ୱନ୍ତର, ପୋଷଣ ଆଦି ଶାସନ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ମହାବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଗର୍ଭୋଦକଶାୟୀ ରୂପେ ପ୍ରବେଶ, ‘ନାରାୟଣ’ ନାମର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ କାଳ, ଗୁଣ, ଜୀବ ଓ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ—ଏହା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ତାପରେ ବିରାଟ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ‘ବିଶ୍ୱଦେହ’ କ୍ରମରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ ଓ ଅଧିଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସ୍ଥୂଳ ବିରାଟ୍-ରୂପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, କଥାପ୍ରବାହ ବିଦୁର–ମୈତ୍ରେୟ ସମ୍ବାଦ ଦିଗକୁ ଘୁରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗର ପ୍ରଶ୍ନାଧାରିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଦଶଟି ଲକ୍ଷଣ ଅଛି: ସର୍ଗ, ବିସର୍ଗ, ସ୍ଥାନ, ଭଗବାନଙ୍କ ପୋଷଣ, ଊତି (ପ୍ରବୃତ୍ତି), ମନ୍ୱନ୍ତର, ଈଶାନୁକଥା, ନିରୋଧ, ମୁକ୍ତି ଓ ଆଶ୍ରୟ (ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ)।
Verse 2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
ଦଶମ ଆଶ୍ରୟ-ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶୁଦ୍ଧତା ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ନଅ ଲକ୍ଷଣକୁ ମହାତ୍ମାମାନେ କେବେ ଶ୍ରୁତି-ଆଧାରେ, କେବେ ଅର୍ଥ-ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ, ଆଉ କେବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ସହଜଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
Verse 3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥
ପଞ୍ଚଭୂତ, ପଞ୍ଚତନ୍ମାତ୍ରା, ପଞ୍ଚଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ—ଏହି ଷୋଳ ଉପାଦାନର ଆଦିସୃଷ୍ଟି ‘ସର୍ଗ’; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ-ବୈଷମ୍ୟରୁ ଯେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହା ‘ବିସର୍ଗ’ (ପୌରୁଷ ସୃଷ୍ଟି) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 4
स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥
ଜୀବମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥିତି ‘ବୈକୁଣ୍ଠବିଜୟ’—ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟମ ମାନି ଶାନ୍ତିରେ ରହିବା; ପୋଷଣ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହ। ମନ୍ୱନ୍ତର ସଦ୍ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ଊତି ହେଉଛି କର୍ମବାସନା—ଫଳାଶା—ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରେରଣା।
Verse 5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥
ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଅବତାର-ଚରିତ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ମହାଭକ୍ତମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସବୁକୁ ‘ଈଶକଥା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାନା ଉପାଖ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ।
Verse 6
निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥
ନିରୋଧ ହେଉଛି—ଜୀବ ନିଜ ବନ୍ଧନବଦ୍ଧ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିସହ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୟ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ସଂହାର ଘଟିବା। ମୁକ୍ତି ହେଉଛି—ସ୍ଥୂଳ‑ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଜୀବର ସ୍ୱରୂପରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତି।
Verse 7
आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆଭାସ, ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ନିରୋଧ—ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେଇ ଆଶ୍ରୟ। ସେ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ସେଇ ପରମ ସତ୍ୟ, ସର୍ବକାରଣ।
Verse 8
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପକରଣସହ ଯେ ଜୀବ, ସେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁରୁଷ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ଅଧିଦୈବିକ। ଏବଂ ଉଭୟର ସଂଯୋଗ‑ବିଚ୍ଛେଦରେ ଯେ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଅଧିଭୌତିକ ପୁରୁଷ।
Verse 9
एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥
ଏ ତିନିଟିରୁ ଗୋଟିଏ ନଥିଲେ ଅନ୍ୟଟି ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ; ଏ ତ୍ରୟ ପରସ୍ପରାଶ୍ରିତ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ ଏବଂ ‘ଆଶ୍ରୟର ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ’, ସେ ପରମାତ୍ମା ସ୍ୱାଧୀନ; ସେଇ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 10
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥
ମହାବିଷ୍ଣୁରୂପ ପୁରୁଷ କାରଣସାଗରରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଶୟନସ୍ଥାନ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ପବିତ୍ର ଗର୍ଭୋଦକ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରି ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 11
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥
ଭଗବାନ୍ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଜଳରେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ପରମ ପୁରୁଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଳ ‘ନାର’ ଓ ସେହି ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବାରୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’।
Verse 12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟ, କର୍ମ, କାଳ, ସ୍ୱଭାବ (ଗୁଣ) ଓ ଜୀବ—ଏ ସବୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଅଛି; ସେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ସବୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହୋଇଯାଏ।
Verse 13
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ଯୋଗନିଦ୍ରା-ଶୟ୍ୟାରୁ ଉଠି, ନାନାବିଧ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକାଶ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ପୌରୁଷ ବୀଜକୁ ତିନି ଭାବେ ପ୍ରକଟ କଲେ।
Verse 14
अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୌରୁଷ ଶକ୍ତି ଅଧିଦୈବ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଓ ଅଧିଭୂତ—ଏମିତି ତିନି ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ଏହା କିପରି, ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 15
अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥
ପ୍ରକଟ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶରୁ, ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ତେଜ, ମାନସିକ ସାହସ ଓ ଦେହବଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ମହା ପ୍ରାଣ—ସମଗ୍ର ଜୀବଶକ୍ତିର ମୂଳ—ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 16
अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥
ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ସମଷ୍ଟି ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଚଳିତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଚଳନ୍ତି; ତାହା ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଥମିଯାଏ।
Verse 17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରାଣଚାଳନାରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ହୋଇ ଭୁଖ ଓ ପିଆସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେ ପିବା ଓ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବାମାତ୍ରେ ମୁଖ ଖୋଲି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
ମୁଖରୁ ତାଳୁ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ସେଠାରେ ଜିଭ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଜିଭ ଯାହା ଆସ୍ୱାଦ କରେ ସେମିତି ନାନା ରସ ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥
ପରମ ପ୍ରଭୁ କଥା କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବାମାତ୍ରେ ମୁଖରୁ ବାଣୀ ଧ୍ୱନିତ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ମୁଖରୁ ବାଣୀର ନିୟନ୍ତା ଦେବତା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଯେତେବେଳେ ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିରୋଧ ହୋଇ ରହିଲା।
Verse 20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥
ତାପରେ ପରମ ପୁରୁଷ ଗନ୍ଧ ଘ୍ରାଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବାମାତ୍ରେ ନାସିକାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଗନ୍ଧବାହୀ ବାୟୁଦେବତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
Verse 21
यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥
ସବୁ କିଛି ଅନ୍ଧକାରରେ ଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ନିଜକୁ ଓ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ତେବେ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିଦେବତା, ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟବିଷୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥
ମହର୍ଷିମାନେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବାରୁ, ଭଗବାନଙ୍କର ଶୁଣିବା ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ତେବେ କାନ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଦିଗମାନେ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ, ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ରବ୍ୟବିଷୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥
ପଦାର୍ଥର ମୃଦୁତା-କାଠିନ୍ୟ, ଲଘୁ-ଗୁରୁ, ଉଷ୍ଣ-ଶୀତ ଆଦି ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଲାବେଳେ, ସ୍ପର୍ଶର ଆଧାର ତ୍ୱଚା ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତ୍ୱଚାର ରନ୍ଧ୍ର, ଶରୀରର ରୋମ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା (ବୃକ୍ଷଦେବତା) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତ୍ୱଚାର ଭିତରେ-ବାହାରେ ବାୟୁର ଆବରଣ ଥିବାରୁ ସ୍ପର୍ଶଗୁଣ ପ୍ରବଳ ହେଲା।
Verse 24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
ତାପରେ ପରମପୁରୁଷ ନାନା ପ୍ରକାର କର୍ମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସହିତ ହାତର ବଳ, ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉଭୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କ୍ରିୟା (ଗ୍ରହଣ ଆଦି) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 25
गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥
ତାପରେ ଗତିକୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରୁ ତାଙ୍କର ପାଦ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ପାଦରୁ ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ହବି ଅର୍ପଣ କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି।
Verse 26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
ତେବେ କାମସୁଖ, ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ଅମୃତାସ୍ୱାଦ ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ଉପସ୍ଥ/ଶିଶ୍ନକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ; କାମବିଷୟ ଓ ପ୍ରଜାପତି ଅଧିଦେବତା—ଦୁହେଁ ତାହାର ଆଶ୍ରୟରେ।
Verse 27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଭୋଜ୍ୟବସ୍ତୁର ମଳ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ଗୁଦ ଓ ପାୟୁ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ତାହାର ଅଧିଦେବତା ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିସର୍ଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ—ଦୁହେଁ ତାହାର ଆଶ୍ରୟରେ।
Verse 28
आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
ତାପରେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଗମନ କରିବା ଇଚ୍ଛା ହେଲେ, ନାଭିଦ୍ୱାର, ଅପାନବାୟୁ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସଂଯୁକ୍ତଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ନାଭି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୃଥକ୍ତ୍ୱ-ଶକ୍ତି—ଦୁହେଁର ଆଶ୍ରୟ।
Verse 29
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥
ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଇଚ୍ଛାରୁ ଉଦର, ଆନ୍ତ୍ର ଓ ନାଡୀମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ; ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ତାହାଙ୍କର ତୃପ୍ତି ଓ ପୁଷ୍ଟିର ଆଧାର ହେଲେ।
Verse 30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥
ନିଜ ଆତ୍ମମାୟାର କ୍ରିୟାମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ହୃଦୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ପରେ ମନ, ଚନ୍ଦ୍ର (ମନର ଅଧିଦେବ), ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ କାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 31
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥
ତ୍ୱକର ପତଳା ପରତ, ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ, ମେଦ, ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥି—ଏହି ସାତ ଧାତୁ ପୃଥିବୀ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିମୟ; ପ୍ରାଣ ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ବାୟୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
Verse 32
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣାତ୍ମକ; ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଭୂତାଦି (ଅହଂକାର) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମନ ସମସ୍ତ ବିକାରର ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ବିବେକ-ଜ୍ଞାନର ରୂପ।
Verse 33
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ତାହା ମହୀ ଆଦି ଆଠ ଆବରଣରେ ବାହାରୁ ଆବୃତ।
Verse 34
अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनस: परम् ॥ ३४ ॥
ଏହାର ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ନିର୍ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି—ଯାହାର ନ ଆଦି, ନ ମଧ୍ୟ, ନ ଅନ୍ତ; ତାହା ନିତ୍ୟ ଏବଂ ବାଣୀ-ମନର ସୀମାର ପରେ।
Verse 35
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥
ମୁଁ ଭୌତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରିଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ଦୁଇ ରୂପକୁ—ତାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣୁଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନେ ମାୟାସୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଭାବି ଉଭୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 36
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥
ସେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ନିଜ ଦିବ୍ୟ ନାମ-ରୂପ-ଗୁଣ-ଲୀଳା, ପରିକର ଓ ବୈଚିତ୍ର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ସ୍ୱୟଂ ଅକର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଭଳି ଦିଶନ୍ତି।
Verse 37
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରଜାପତି, ମନୁ, ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃଗଣ, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣ-ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଅସୁର, ଗୁହ୍ୟକ, କିନ୍ନର, ଅପ୍ସରା, ନାଗ-ସର୍ପ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ମନୁଷ୍ୟ, ମାତୃଲୋକବାସୀ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ପ୍ରେତ-ଭୂତ-ବିନାୟକ, କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ, ଉନ୍ମାଦ, ବେତାଳ, ଯାତୁଧାନ, ଗ୍ରହ ଆଦି—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ପୂର୍ବକର୍ମାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 38
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ୍, କିନ୍ନର-ଅପ୍ସରା, ନାଗ-ସର୍ପ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ମନୁଷ୍ୟ, ମାତୃଲୋକବାସୀ, ରାକ୍ଷସ-ପିଶାଚ ଓ ପ୍ରେତ-ଭୂତ-ବିନାୟକ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ପୂର୍ବକର୍ମାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 39
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ୍, କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ, ଉନ୍ମାଦ, ବେତାଳ, ଯାତୁଧାନ, ଗ୍ରହ; ଏବଂ ଖଗ, ମୃଗ, ପଶୁ, ବୃକ୍ଷ, ଗିରି, ସରୀସୃପ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର କର୍ମାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 40
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଜଳ-ସ୍ଥଳ-ନଭରେ ବସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଯେମାନେ ଦ୍ୱିବିଧ ଓ ଚତୁର୍ବିଧ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ-ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି—ଏହା କର୍ମର ଗତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପୂର୍ବକର୍ମାନୁସାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ।
Verse 41
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏଇ ତିନି ଗୁଣର ଭେଦରୁ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ନରକୀୟ ଜୀବ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରାଜନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟିର ମିଶ୍ରଣରେ ତ୍ରିଧା ଭିନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ, ଜୀବର ଗତି ଓ ସ୍ୱଭାବ ତଦନୁସାରେ ହୁଏ।
Verse 42
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥
ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଜଗତ୍ଧାତା, ଧର୍ମରୂପ ଧାରଣକାରୀ। ସୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ତିର୍ୟକ୍, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସୁରାଦି ରୂପରେ ବିଶ୍ୱକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅବତାର ଧରି ବଦ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
Verse 43
तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥
ତାପରେ କଳ୍ପାନ୍ତେ ଭଗବାନ୍ କାଳାଗ୍ନି-ରୁଦ୍ର ଆତ୍ମା ହୋଇ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଏହି ଜଗତକୁ ସମୟ ଆସିଲେ ସଂହାର କରନ୍ତି; ଯେପରି ପବନ ମେଘମଣ୍ଡଳକୁ ହଟାଇ ଦିଏ।
Verse 44
इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥
ଏହିପରି ଭାବେ ଭଗବତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କର କଥନ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ, ଅଧିକ ମହିମାମୟ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 45
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
ପରମ ଭଗବାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟାଦି କର୍ମରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କର୍ତୃତ୍ୱ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ବେଦରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି ‘ପ୍ରକୃତି ହିଁ କର୍ତା’ ଭାବନାକୁ ନିବାରଣ କରିବା ପାଇଁ; ଏହା ମାୟା-ଆରୋପିତ।
Verse 46
अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥
ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନର ଅବଧିରେ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିୟମବିଧାନ। ଏହି ସାଧାରଣ ବିଧିରେ ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ ସର୍ଗ ହୁଏ, ଏବଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତିର ବିସ୍ତାର-ବିସର୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମରେ ହୁଏ।
Verse 47
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କାଳର ପରିମାଣ ଓ ତାହାର ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲକ୍ଷଣରୂପକୁ ମୁଁ ପରେ ଯଥାକ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; କିନ୍ତୁ ଏବେ ପାଦ୍ମ-କଳ୍ପକୁ ଶୁଣ।
Verse 48
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
ଶୌନକ ଋଷି କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ଆପଣ ଆମକୁ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ ଯେ ଭାଗବତୋତ୍ତମ ବିଦୁର (କ୍ଷତ୍ତା) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ୍ୟଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ବିଦୁର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି।
Verse 49
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
ଶୌନକ ଋଷି କହିଲେ—ହେ ସୌମ୍ୟ, ବିଦୁର (କ୍ଷତ୍ତା) ଓ କୌଶାରବି ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମାଶ୍ରିତ ସମ୍ବାଦ ହୋଇଥିଲା, ବିଦୁର କ’ଣ ପଚାରିଥିଲେ ଓ ମୈତ୍ରେୟ କ’ଣ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଥିଲେ—ତାହା ଆମକୁ କହ। ଏହା ସହ ବିଦୁର କେଉଁ କାରଣରୁ ବନ୍ଧୁତ୍ୟାଗ କଲେ, ପୁଣି କାହିଁକି ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସେ କ’ଣ କ’ଣ କରିଥିଲେ—ସବୁ ଜଣାଇଦିଅ।
Verse 50
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ, ବିଦୁରଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟବିଚେଷ୍ଟା ଆମକୁ କହ—ସେ କେଉଁ କାରଣରୁ ବନ୍ଧୁତ୍ୟାଗ କଲେ, କିପରି ପୁଣି ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସେ କ’ଣ କ’ଣ ଆଚରଣ କଲେ; ଏହା ସହ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଉପଦେଶର ସାରକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହ।
Verse 51
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥
ଶ୍ରୀ ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମହାମୁନି ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥାକୁ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ କ୍ରମେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହିବି; ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।
Frequently Asked Questions
Because āśraya (Bhagavān) is transcendental and independent, the Bhāgavatam uses the dependent categories—creation, time, guṇas, karmic governance, and dissolution—as inferential and direct teaching tools. By showing that sarga/visarga, the worlds (sthāna), and even liberation (mukti) rely on the Supreme, the text isolates the āśraya as the final explanatory ground: the shelter of all shelters.
Sarga is the elementary creation of foundational categories—elements, sense objects, and sense instruments (including mind). Visarga is the subsequent, resultant creation that unfolds through the interaction of the material modes (guṇas), leading to differentiated forms, functions, and living situations within the cosmos.
Nārāyaṇa is the Supreme Person who lies upon the transcendental waters within the universe. The waters are called nāra because they emanate from the Supreme Nara (the personal Absolute), and because He rests upon (ayana) those waters, He is known as Nārāyaṇa.
Adhyātmika refers to the individual embodied experiencer with sense instruments; adhidaivika refers to the presiding deities controlling those senses; adhibhautika refers to the perceivable embodied field/object level. The framework teaches interdependence within conditioned experience, while highlighting that the Supreme Being remains independent as the ultimate shelter beyond all three.
It denies materialistic misreadings that reduce the cosmos to autonomous nature while also clarifying the Lord’s transcendence: material nature operates as His energy under His sanction. Vedic statements of ‘direct’ divine action are presented to negate the misconception that prakṛti is the ultimate creator, not to imply the Lord is forced into mechanical labor like a finite agent.