Adhyaya 7
Paramparā of the Atharva Veda and Purāṇas; Definition of a Purāṇa (Daśa-lakṣaṇam)
କଳିଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି-ରକ୍ଷାର ଉପସଂହାର ଭାବକୁ ଆଗେଇ ନେଇ ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ ସୁମନ୍ତୁ ଋଷିଠାରୁ କବନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଥର୍ବବେଦର ଗୁରୁ-ପରମ୍ପରା ଓ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ-ଶାଖାର ବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହାରୁ ଅଧିକୃତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୁତି ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ପୁରାଣର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କଠାରୁ ପୁରାଣବିଦ୍ୟା ଶିଖିଥିବା ଛଅ ମୁଖ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ କହି, ପୁରାଣମାନଙ୍କର ମୂଳ ସଂଗ୍ରହ-ବିଭାଜନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ‘ଦଶ-ଲକ୍ଷଣ’—ସର୍ଗ, ବିସର୍ଗ, ସ୍ଥାନ, ପୋଷଣ, ଊତି, ମନ୍ୱନ୍ତର, ଈଶାନୁକଥା, ନିରୋଧ, ମୁକ୍ତି, ଆଶ୍ରୟ—ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣର ସଂଜ୍ଞା ଦେଇ, ମହାପୁରାଣରେ ଦଶଟି ସବୁ ଥାଏ ଓ ଛୋଟ କୃତିରେ ପାଞ୍ଚଟି ମାତ୍ର ଥାଇପାରେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତତ୍ତ୍ୱଗତ ଭାବେ ଖୋଲି, ଆଶ୍ରୟକୁ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଭିତରେ ଓ ପରେ ଥିବା ପରମ ସତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାର ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣର ତାଲିକା ଦେଇ, ଏହି ପରମ୍ପରା-କଥା ଶ୍ରବଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ ଓ ଭାଗବତର ଶେଷ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ପାଠକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथर्ववित्सुमन्तुश्च शिष्यमध्यापयत् स्वकाम् । संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଅଥର୍ବବେଦର ଅଧିକାରୀ ସୁମନ୍ତୁ ଋଷି ନିଜ ସଂହିତାକୁ ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ; କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପଥ୍ୟ ଓ ବେଦଦର୍ଶଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 2
शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिर्मोदोष: पिप्पलायनि: । वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो शृणु । कुमुद: शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित् ॥ २ ॥
ବେଦଦର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ଶୌକ୍ଲାୟନି, ବ୍ରହ୍ମବଲି, ମୋଦୋଷ ଓ ପିପ୍ପଲାୟନି। ଏବେ ପଥ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୁମୁଦ, ଶୁନକ ଓ ଜାଜଲି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଥର୍ବବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
Verse 3
बभ्रु: शिष्योऽथाङ्गिरस: सैन्धवायन एव च । अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे ॥ ३ ॥
ଶୁନକଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବଭ୍ରୁ ଓ ସୈନ୍ଧବାୟନ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ଅଥର୍ବବେଦ-ସଂହିତାର ଦୁଇ ବିଭାଗ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ସୈନ୍ଧବାୟନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସାବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆବୃତ୍ତିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ।
Verse 4
नक्षत्रकल्प: शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादय: । एते आथर्वणाचार्या: शृणु पौराणिकान् मुने ॥ ४ ॥
ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ, ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ, କଶ୍ୟପ, ଆଙ୍ଗିରସ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଥର୍ବବେଦର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ। ଏବେ, ହେ ମୁନି, ପୁରାଣିକ ସାହିତ୍ୟର ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ।
Verse 5
त्रय्यारुणि: कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रण: । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥ ५ ॥
ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣି, କଶ୍ୟପ, ସାବର୍ଣ୍ଣି, ଅକୃତବ୍ରଣ, ବୈଶମ୍ପାୟନ ଓ ହାରୀତ—ଏହି ଛଅଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ପୁରାଣର ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ।
Verse 6
अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् । एकैकामहमेतेषां शिष्य: सर्वा: समध्यगाम् ॥ ६ ॥
ସେମାନେ ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ମୋ ପିତା ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ପୁରାଣ-ସଂହିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କରି ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ମୁଁ ସେଇ ଛଅଜଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ-ଜ୍ଞାନ ସମ୍ୟକ୍ ଶିଖିଲି।
Verse 7
कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रण: । अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिता: ॥ ७ ॥
ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ରୋମହର୍ଷଣ ପୁରାଣମାନଙ୍କୁ ଚାରିଟି ମୂଳ-ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। କଶ୍ୟପ, ମୁଁ, ସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ରାମଶିଷ୍ୟ ଅକୃତବ୍ରଣ—ଆମେ ଚାରିଜଣ ସେଇ ଚାରି ବିଭାଗ ଅଧ୍ୟୟନ କଲୁ।
Verse 8
पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर्निरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारत: ॥ ८ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁରାଣର ଲକ୍ଷଣ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ।
Verse 9
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପୁରାଣର ଦଶ ଲକ୍ଷଣ—ସର୍ଗ, ବିସର୍ଗ, ବୃତ୍ତି (ପୋଷଣ), ରକ୍ଷା, ମନ୍ୱନ୍ତର, ବଂଶ, ବଂଶାନୁଚରିତ, ସଂସ୍ଥା (ପ୍ରଳୟ), ହେତୁ (ପ୍ରେରଣା) ଏବଂ ପରମ ଆଶ୍ରୟ। କେହି କହନ୍ତି ମହାପୁରାଣ ଦଶବିଧ, ଲଘୁପୁରାଣ ପଞ୍ଚବିଧ।
Verse 10
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପୁରାଣତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି—ପୁରାଣ ଦଶଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ। କେହି କହନ୍ତି—ମହାପୁରାଣ ଦଶବିଧ, ଏବଂ ବଡ଼-ଛୋଟ ଭେଦରେ ଲଘୁପୁରାଣ ପଞ୍ଚବିଧ।
Verse 11
अव्याकृतगुणक्षोभान्महतत्रिस्त्रवृतोऽहम: । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भव: सर्ग उच्यते ॥ ११ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିରେ ଗୁଣକ୍ଷୋଭ ହେଲେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର ଜନ୍ମେ; ତାହାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା-ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସ୍ଥୂଳ ବିଷୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଏହିଁ ‘ସର୍ଗ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସୃଷ୍ଟି।
Verse 12
पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामय: । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ १२ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ବାସନାର ପ୍ରକଟ ସମାହାର ହେଉଛି ‘ବିସର୍ଗ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି। ଯେପରି ବୀଜରୁ ପୁଣି ବୀଜ ହୁଏ, ସେପରି ବାସନା ବଢ଼ାଇବା କର୍ମରୁ ଚରାଚର ଯୋନି ଜନ୍ମେ।
Verse 13
वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च । कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३ ॥
‘ବୃତ୍ତି’ ଅର୍ଥାତ୍ ପୋଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା—ଯେଉଁଥିରେ ଚର ପ୍ରାଣୀ ଅଚରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ। ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ବୃତ୍ତି ମାନେ—ନିଜ ସ୍ୱଭାବାନୁରୂପ ଜୀବିକାର୍ଥ କର୍ମ; ଏହା ସ୍ୱାର୍ଥକାମନାରୁ କିମ୍ବା ଈଶ୍ୱର-ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରେରଣାରୁ ହୁଏ।
Verse 14
रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे । तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विष: ॥ १४ ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନ ଏହି ଜଗତରେ ତିର୍ୟକ୍ (ପଶୁ), ମନୁଷ୍ୟ, ଋଷି ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବତରନ୍ତି। ନିଜ ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ରୟୀଦ୍ୱିଷମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରନ୍ତି।
Verse 15
मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्रा: सुरेश्वरा: । ऋषयोऽशांवताराश्च हरे: षड्विधमुच्यते ॥ १५ ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ହରିଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ଛଅ ପ୍ରକାର—ଶାସକ ମନୁ, ଦେବମାନେ, ମନୁପୁତ୍ରମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର (ସୁରେଶ୍ୱର), ମହର୍ଷିମାନେ ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଂଶାବତାର।
Verse 16
राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंश त्रैकालिकोऽन्वय: । वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ॥ १६ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ରାଜବଂଶଗୁଡ଼ିକ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ତ୍ରିକାଳରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା। ସେହି ବଂଶମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ, ପ୍ରମୁଖ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଚରିତ, ଏବଂ ବଂଶଧରମାନେ—ଏହି ସବୁ ହେଉଛି ବଂଶଇତିହାସ।
Verse 17
नैमित्तिक: प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लय: । संस्थेति कविभि: प्रोक्तश्चतुर्धास्य स्वभावत: ॥ १७ ॥
ପ୍ରଳୟ ଚାରି ପ୍ରକାର—ନୈମିତ୍ତିକ, ପ୍ରାକୃତିକ, ନିତ୍ୟ ଓ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ। ଏ ସବୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ହିଁ ଘଟେ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ବିଷୟକୁ ‘ସଂସ୍ଥା’ ଅର୍ଥାତ୍ ଲୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
Verse 18
हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेरविद्याकर्मकारक: । यं चानुशायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ॥ १८ ॥
ଅବିଦ୍ୟାରୁ ଜୀବ ଭୌତିକ କର୍ମ କରେ; ତେଣୁ ଏକ ଅର୍ଥରେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ହୁଏ। କେହି କେହି ଜୀବକୁ ଜଡସୃଷ୍ଟିର ଅଧିଷ୍ଠାତା ପୁରୁଷ ବୋଲି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 19
व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । मायामयेषु तद् ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रय: ॥ १९ ॥
ପରବ୍ରହ୍ମ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ଏ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମାୟାମୟ ପ୍ରକଟତାମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହା ସବୁଠାରୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 20
पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु । बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ॥ २० ॥
ଯେପରି ଏକ ପଦାର୍ଥ ନାନା ରୂପ ଓ ନାମ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୂଳ ଦ୍ରବ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଧାର ରହେ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟ ଦେହରେ ଗର୍ଭାଧାନ (ବୀଜ) ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପରବ୍ରହ୍ମ ଯୁକ୍ତ ଓ ଅଯୁକ୍ତ—ଦୁହିଁଭାବେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ।
Verse 21
विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् । योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते ॥ २१ ॥
ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ସ୍ୱୟଂ କିମ୍ବା ଯୋଗସାଧନାଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଏଇ ତିନି ବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପରମାତ୍ମାକୁ ବୁଝି ଭୌତିକ ପ୍ରୟାସରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Verse 22
एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद: । मुनयोऽष्टादश प्राहु: क्षुल्लकानि महान्ति च ॥ २२ ॥
ପୁରାତନ ଇତିହାସରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ବିଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ପୁରାଣମାନେ ବିଭକ୍ତ—ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣ ଓ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଉପପୁରାଣ।
Verse 23
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣ ହେଲେ—ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ (ବିଷ୍ଣୁ), ଶୈବ, ଲିଙ୍ଗ, ଗରୁଡ, ନାରଦୀୟ, ଭାଗବତ, ଆଗ୍ନେୟ, ସ୍କାନ୍ଦ, ଭବିଷ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବାମନ, ବାରାହ, ମାତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ।
Verse 24
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣ—ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଲିଙ୍ଗ, ଗାରୁଡ, ନାରଦୀୟ, ଭାଗବତ, ଆଗ୍ନେୟ, ସ୍କାନ୍ଦ; ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବାମନ, ବରାହ, ମାତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏହିମାନେ।
Verse 25
ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुने: । शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम् ॥ २५ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମହାମୁନି ବ୍ୟାସଦେବ ଯେପରି ବେଦଶାଖାମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ତାର କଲେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ସହିତ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏହା ଶ୍ରବଣ କଲେ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବଳ ବଢ଼େ।
Frequently Asked Questions
Bhagavatam 12.7 defines a Mahāpurāṇa as treating ten topics: sarga (primary creation), visarga (secondary creation), sthāna (cosmic situation/maintenance), poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees and the universe), ūti/vṛtti (impetus and livelihood—how beings act and subsist), manvantara (Manu periods and their administrations), vaṁśa (dynasties), vaṁśānucarita/īśānukathā (histories of kings and narrations of the Lord and His incarnations), nirodha (dissolution), mukti (liberation), and āśraya (the Supreme Absolute Truth as ultimate shelter).
The chapter shows that revealed knowledge is preserved through authorized teachers who transmit it intact across generations. By naming lineages (śākhās) and principal Purāṇa-ācāryas, the Bhāgavata anchors its authority in paramparā—especially crucial in Kali-yuga—so that spiritual practice rests on reliable, living transmission rather than speculation.
Romaharṣaṇa is presented as a disciple of Vedavyāsa who systematized Purāṇic material into major compilations. Sūta identifies himself as Romaharṣaṇa’s son and explains that six Purāṇa-masters learned from Romaharṣaṇa, and that Sūta then learned from those authorities—establishing a layered chain of custody for Purāṇic wisdom.
Āśraya is defined as the Supreme Absolute Truth who pervades waking, dreaming, and deep sleep, is present within all manifestations of māyā and all living functions, and yet exists separately in His own transcendence. He is the stable basis underlying all changing names and forms, and realization of Him enables withdrawal from material endeavor.