Adhyaya 3
The Earth Laughs at World-Conquering Kings; Yuga-Dharma and the Remedy for Kali
ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ନିକଟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଶୁକଦେବ ବୈରାଗ୍ୟର ଉପଦେଶ ଜାରି ରଖନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ବ୍ୟଙ୍ଗରେ ହସି କହେ—ରାଜାମାନେ ଭୂମିଜୟ ପାଇଁ ଧାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଅସହାୟ; ଦେହାଭିମାନ ଓ କାମପ୍ରେରିତ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷା ନଶ୍ୱର, ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଓ ବଳବାନ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ କେବଳ ନାମ ହୋଇ ରହିଯାନ୍ତି। ଶୁକଦେବ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ରାଜବଂଶ କଥା ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟର ଉପାୟ, ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ। ପରେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁଣ-ଲୀଳାର ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରୀକ୍ଷିତ କଳିଯୁଗର ଦୂଷଣ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ ଓ ଯୁଗ-କାଳ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ଶୁକଦେବ ସତ୍ୟ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ଧର୍ମର କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ସହ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, କଳିର ସାମାଜିକ ପତନ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦୋଷ ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷୋପାୟ—ହୃଦୟସ୍ଥ ଭଗବାନ ସର୍ବାଧିକ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ କଳିଯୁଗର ପରମ ସାଧନ ନାମ-ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ, ହରେ କୃଷ୍ଣ ମହାମନ୍ତ୍ର ଜପ।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच: दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ— ନିଜ ଜୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି ପୃଥିବୀ ହସିଲା। ସେ କହିଲା— “ଆହା! ମୃତ୍ୟୁର ଖେଳନା ହୋଇଥିବା ଏହି ରାଜାମାନେ ମୋତେ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି!”
Verse 2
काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥
ହେ ନରେନ୍ଦ୍ରମାନେ! ଏହି କାମବାସନା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଫଳ କରେ। କାମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ରାଜାମାନେ ଫେନ ସଦୃଶ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଦେହ-ପିଣ୍ଡରେ ଅତି ଭରସା ରଖନ୍ତି।
Verse 3
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
ରାଜା ଓ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ପ୍ରଥମେ ଷଡ୍ବର୍ଗ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନାଦି) ଜିତିବୁ; ପରେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି, ପରାମର୍ଶଦାତା, ପୌର, ମିତ୍ର-ଆତ୍ମୀୟ ଓ ହାତୀପାଳକ ଭଳି କଣ୍ଟକମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରିବୁ। ଏଭଳି କ୍ରମେ ସାଗରମେଖଳା ପୃଥିବୀକୁ ଜିତିବୁ।’ ଆଶାରେ ବନ୍ଧା ହୃଦୟ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ନିକଟରେ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 4
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
ରାଜା ଓ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ପ୍ରଥମେ ଷଡ୍ବର୍ଗ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନାଦି) ଜିତିବୁ; ପରେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି, ପରାମର୍ଶଦାତା, ପୌର, ମିତ୍ର-ଆତ୍ମୀୟ ଓ ହାତୀପାଳକ ଭଳି କଣ୍ଟକମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରିବୁ। ଏଭଳି କ୍ରମେ ସାଗରମେଖଳା ପୃଥିବୀକୁ ଜିତିବୁ।’ ଆଶାରେ ବନ୍ଧା ହୃଦୟ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ନିକଟରେ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 5
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥
ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରା ମୋ ଭୂମିକୁ ଜିତି ସାରି ଏହି ଗର୍ବିତ ରାଜାମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ସମୁଦ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେନେ ସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିବେ। କିନ୍ତୁ ରାଜନୈତିକ ଲାଭ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଆତ୍ମସଂୟମର କ’ଣ ମୂଲ୍ୟ? ଆତ୍ମଜୟର ସତ୍ୟ ଫଳ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି।
Verse 6
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୂର୍ବେ ମନୁମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସହାୟ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ; ତଥାପି ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ମାନେ ମୋତେ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 7
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
ମୋତେ ଜିତିବା ଲୋଭରେ ଭୌତିକାସକ୍ତ ଲୋକେ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ-ମମତାରେ ହୃଦୟ ବନ୍ଧିତ ଥିବାରୁ ପିତା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି, ଭାଇ ଭାଇ ସହ ଲଢ଼ନ୍ତି।
Verse 8
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥
ରାଜନେତାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରନ୍ତି—“ଏ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ମୋର; ତୋର ନୁହେଁ, ହେ ମୂଢ!” ଏଭଳି ସ୍ପର୍ଧାରେ ସେମାନେ ଏକାପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ମୋ ପାଇଁ ମରନ୍ତି।
Verse 9
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ପୃଥୁ, ପୁରୂରବା, ଗାଧି, ନହୁଷ, ଭରତ, (କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ) ଅର୍ଜୁନ, ମାନ୍ଧାତା, ସଗର, ରାମ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ଧୁନ୍ଧୁହା, ରଘୁ; ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ଯୟାତି, ଶର୍ୟାତି, ଶନ୍ତନୁ, ଗୟ; ଭଗୀରଥ, କୁବଲୟାଶ୍ୱ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ନୈଷଧ, ନୃଗ; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ବୃତ୍ର, ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ରୋଦନ କରାଇଥିବା ରାବଣ, ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଭୌମ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ତାରକ—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟ ଓ ମହେଶ୍ୱର ରାଜା—ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୂର, ସର୍ବଜୟୀ ଓ ଅଜିତ ଥିଲେ। ତଥାପି, ହେ ବିଭୋ, ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମୀ ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ମମତାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ କରି ଚାଲିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କାଳ ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ କଥା-ଅବଶେଷ କରିଦେଲା—କେହି ସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ପୃଥୁ, ପୁରୂରବା, ଗାଧି, ନହୁଷ, ଭରତ, (କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ) ଅର୍ଜୁନ, ମାନ୍ଧାତା, ସଗର, ରାମ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ଧୁନ୍ଧୁହା, ରଘୁ; ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ଯୟାତି, ଶର୍ୟାତି, ଶନ୍ତନୁ, ଗୟ; ଭଗୀରଥ, କୁବଲୟାଶ୍ୱ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ନୈଷଧ, ନୃଗ; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ବୃତ୍ର, ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ରୋଦନ କରାଇଥିବା ରାବଣ, ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଭୌମ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ତାରକ—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟ ଓ ମହେଶ୍ୱର ରାଜା—ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୂର, ସର୍ବଜୟୀ ଓ ଅଜିତ ଥିଲେ। ତଥାପି, ହେ ବିଭୋ, ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମୀ ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ମମତାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ କରି ଚାଲିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କାଳ ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ କଥା-ଅବଶେଷ କରିଦେଲା—କେହି ସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ପୃଥୁ, ପୁରୂରବା, ଗାଧି, ନହୁଷ, ଭରତ, (କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ) ଅର୍ଜୁନ, ମାନ୍ଧାତା, ସଗର, ରାମ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ଧୁନ୍ଧୁହା, ରଘୁ; ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ଯୟାତି, ଶର୍ୟାତି, ଶନ୍ତନୁ, ଗୟ; ଭଗୀରଥ, କୁବଲୟାଶ୍ୱ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ନୈଷଧ, ନୃଗ; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ବୃତ୍ର, ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ରୋଦନ କରାଇଥିବା ରାବଣ, ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଭୌମ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ତାରକ—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟ ଓ ମହେଶ୍ୱର ରାଜା—ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୂର, ସର୍ବଜୟୀ ଓ ଅଜିତ ଥିଲେ। ତଥାପି, ହେ ବିଭୋ, ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମୀ ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ମମତାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ କରି ଚାଲିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କାଳ ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ କଥା-ଅବଶେଷ କରିଦେଲା—କେହି ସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ପୃଥୁ, ପୁରୂରବା, ଗାଧି, ନହୁଷ, ଭରତ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ, ମାନ୍ଧାତା, ସଗର, ରାମ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ଧୁନ୍ଧୁହା, ରଘୁ, ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ଯୟାତି, ଶର୍ୟାତି, ଶାନ୍ତନୁ, ଗୟ, ଭଗୀରଥ, କୁବଲୟାଶ୍ୱ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ନୈଷଧ, ନୃଗ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ବୃତ୍ର, ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ କାନ୍ଦାଇଥିବା ରାବଣ, ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଭୌମ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ତାରକ—ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟ ଓ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା—ସମସ୍ତେ ସର୍ବବିଦ, ଶୂର, ସର୍ବଜୟୀ ଓ ଅଜିତ ଥିଲେ। ତଥାପି, ହେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ପ୍ରତି ମମତା କରି ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ସେମାନେ କାଳରେ କେବଳ କଥା-ଅବଶେଷ ହେଲେ; କେହି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ପୃଥୁ, ପୁରୂରବା, ଗାଧି, ନହୁଷ, ଭରତ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ, ମାନ୍ଧାତା, ସଗର, ରାମ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ଧୁନ୍ଧୁହା, ରଘୁ, ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ଯୟାତି, ଶର୍ୟାତି, ଶାନ୍ତନୁ, ଗୟ, ଭଗୀରଥ, କୁବଲୟାଶ୍ୱ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ନୈଷଧ, ନୃଗ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ବୃତ୍ର, ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ କାନ୍ଦାଇଥିବା ରାବଣ, ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଭୌମ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ତାରକ—ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟ ଓ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା—ସମସ୍ତେ ସର୍ବବିଦ, ଶୂର, ସର୍ବଜୟୀ ଓ ଅଜିତ ଥିଲେ। ତଥାପି, ହେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ପ୍ରତି ମମତା କରି ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ସେମାନେ କାଳରେ କେବଳ କଥା-ଅବଶେଷ ହେଲେ; କେହି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 14
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରବଳ ପରୀକ୍ଷିତ! ଯେ ମହାରାଜମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଶ ପ୍ରସାର କରି ପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା। ରାଜକଥା ଏହି ବଚନକୁ ବିଭୂତି ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ପରମାର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 15
यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥
ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରେ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେ ଉତ୍ତମଃଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣାନୁବାଦ—ଯାହା ନିରନ୍ତର ସଙ୍ଗୀତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳ ନାଶ କରେ—ତାହାକୁ ନିତ୍ୟ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତ ଦୈନିକ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଦିନଭରି ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରବଣରେ ଲଗ୍ନ ରହୁ।
Verse 16
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ! କଳିଯୁଗରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଯୁଗର ସଞ୍ଚିତ ଦୋଷକୁ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଦୂର କରିବେ? ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ କହନ୍ତୁ।
Verse 17
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥
ଦୟାକରି ମୋତେ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଧର୍ମଲକ୍ଷଣ, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାଳମାନ, ଏବଂ ପରମାତ୍ମା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପ ଥିବା କାଳର ଗତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 18
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ, କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ଥାଏ ଏବଂ ସେ ଯୁଗର ଲୋକେ ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଧର୍ମର ଚାରି ପାଦ—ସତ୍ୟ, ଦୟା, ତପ, ଦାନ।
Verse 19
सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समदृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥
ସତ୍ୟଯୁଗର ଲୋକେ ପ୍ରାୟଃ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କରୁଣାମୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଶୀଳ, ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ ଓ ସହନଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଆନନ୍ଦରେ ରମନ୍ତି, ସବୁକୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଶ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 20
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମପାଦଗୁଡ଼ିକର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ପାଏ, କାରଣ ଅଧର୍ମର ଚାରି ପାଦ—ଅନୃତ (ମିଥ୍ୟା), ହିଂସା, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ବିଗ୍ରହ (କଳହ)—ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
Verse 21
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥
ହେ ନୃପ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଲୋକେ ଯଜ୍ଞାଦି କ୍ରିୟା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ନ ଅତିହିଂସ୍ର, ନ ଭୋଗଲମ୍ପଟ। ସେମାନଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ପ୍ରଧାନତଃ ତ୍ରିବର୍ଗ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ରେ ଥାଏ, ଏବଂ ତିନି ବେଦର ବିଧି ଅନୁସରି ସମୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଯଦିଓ ସମାଜ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ତଥାପି ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 22
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟ, ଦୟା ଏବଂ ଦାନ ଭଳି ଧାର୍ମିକ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ହିଂସା, ଅସନ୍ତୋଷ, ମିଥ୍ୟା ଏବଂ ଶତ୍ରୁତା ଦ୍ୱାରା ଅଧା ହୋଇଯାଏ ।
Verse 23
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଯଶସ୍ୱୀ ଏବଂ ମହାନ ଚରିତ୍ରବାନ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିୟୋଜିତ ରହନ୍ତି, ଧନବାନ ହୁଅନ୍ତି, ବଡ଼ ପରିବାର ପ୍ରତିପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି । ଏହି ଯୁଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ ଥାଏ ।
Verse 24
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମର କେବଳ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବାକି ରହେ । ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହେତୁ ସେହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ହ୍ରାସ ପାଇବ ଏବଂ ଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ ।
Verse 25
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଲୋଭୀ, ଦୁରାଚାରୀ, ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଏବଂ ଅକାରଣରେ ଶତ୍ରୁତା ରଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେବେ । ସେମାନେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହେବେ; କଳିଯୁଗର ପ୍ରଜା ମୁଖ୍ୟତଃ ଶୂଦ୍ର ଏବଂ ଦାସ ବୃତ୍ତିର ହେବେ ।
Verse 26
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଏବଂ ତମ - ଏହି ତିନୋଟି ଗୁଣ ମନୁଷ୍ୟର ମନରେ ଦେଖାଯାଏ । କାଳର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥାଏ ।
Verse 27
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥
ଯେତେବେଳେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେହି ସମୟକୁ ସତ୍ୟଯୁଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ରୁଚି ହୁଏ।
Verse 28
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେତେବେଳେ ଦେହୀମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ କାମନା ଓ ଯଶ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଆକାଂକ୍ଷା ଥାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ରଜୋଗୁଣପ୍ରଧାନ ତ୍ରେତାଯୁଗ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 29
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥
ଯେତେବେଳେ ଲୋଭ, ଅସନ୍ତୋଷ, ମାନ, ଦମ୍ଭ ଓ ମତ୍ସର ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ଥପର କାମ୍ୟକର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ବଢ଼େ, ସେତେବେଳେ ସେହି କାଳ ରଜ-ତମ ମିଶ୍ରପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାପରଯୁଗ।
Verse 30
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥
ଯେତେବେଳେ ଛଳ, ଅସତ୍ୟ, ଆଳସ୍ୟ, ନିଦ୍ରାଳୁତା, ହିଂସା, ବିଷାଦ, ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ସେହି ଯୁଗ କଳି; ତାହାକୁ ତମୋଗୁଣପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 31
तस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥
ଏହିପରି କଳିଯୁଗର ଦୋଷରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ରଦୃଷ୍ଟି, ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟ, ଅତିଭୋଜୀ, କାମାସକ୍ତ ଓ ଧନହୀନ ହେବେ; ନାରୀମାନେ ଅସତୀ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିଣୀ ହୋଇ ଏକ ପୁରୁଷରୁ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ପାଖକୁ ଘୁରିବେ।
Verse 32
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्नोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥
ନଗରଗୁଡିକ ଚୋରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ବେଦଗୁଡିକ ପାଷଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହେବ, ରାଜାମାନେ ପ୍ରଜାଭକ୍ଷକ ହେବେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେବଳ ଉଦର ଓ କାମବାସନାରେ ଲିପ୍ତ ରହିବେ ।
Verse 33
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ବ୍ରତହୀନ ଓ ଅପବିତ୍ର ହେବେ, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଭିକାରୀ ହେବେ, ବାନପ୍ରସ୍ଥୀମାନେ ଗ୍ରାମରେ ବାସ କରିବେ ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନଲୋଭୀ ହେବେ ।
Verse 34
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥
ନାରୀମାନେ ଖର୍ବକାୟ, ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଜନକାରୀ, ବହୁ ସନ୍ତାନଯୁକ୍ତା ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ ହେବେ । ସେମାନେ ସର୍ବଦା କଟୁଭାଷୀ ଏବଂ ଚୋରୀ, କପଟ ଓ ଦୁଃସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହିବେ ।
Verse 35
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟ କରିବେ ଏବଂ ଠକାମି କରିବେ । କୌଣସି ବିପଦ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ନିନ୍ଦନୀୟ ବୃତ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରିବେ ନାହିଁ ।
Verse 36
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥
ଭୃତ୍ୟମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧନ ମାଲିକଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ଯଦିଓ ସେ ଅତି ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ହୋଇଥାନ୍ତି । ମାଲିକମାନେ ବିପନ୍ନ ଭୃତ୍ୟକୁ ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଦୁଗ୍ଧହୀନ ଗାଈକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ ।
Verse 37
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्दृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥
କଳିଯୁଗରେ ପୁରୁଷମାନେ ଦୀନ ହୋଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିବେ। ପିତା, ଭାଇ, ସୁହୃଦ ଓ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ପତ୍ନୀର ନନଦ–ଶ୍ୟାଳ ଆଦିଙ୍କ ସହିତ ମାତ୍ର ସଙ୍ଗ କରିବେ; ମିତ୍ରତା କେବଳ କାମସମ୍ବନ୍ଧ ଉପରେ ରହିବ।
Verse 38
शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥
କଳିଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ରସ୍ୱଭାବ ଲୋକେ ତପସ୍ୟାର ଦେଖାଦେଖି କରି ଭିକ୍ଷୁବେଶରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଇ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ଧର୍ମ ଅଜ୍ଞ ଲୋକେ ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସି ଧର୍ମନୀତି କହିବେ।
Verse 39
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମନ ସଦା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ରହିବ। ହେ ରାଜନ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ କରର ଭାରେ ସେମାନେ କୃଶ ହେବେ ଏବଂ ଅନାବୃଷ୍ଟିର ଭୟରେ ସଦା ଆତୁର ରହିବେ। ବସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ନପାନ, ଶୟନ, ସମ୍ଭୋଗ, ସ୍ନାନ ଓ ଭୂଷଣ ହୀନ ହୋଇ ସେମାନେ କ୍ରମେ ପିଶାଚସଦୃଶ ଦେଖାଯିବେ।
Verse 40
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରଜାମାନେ ବସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ନପାନ, ଶୟନ, ସମ୍ଭୋଗ, ସ୍ନାନ ଓ ଭୂଷଣରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ। ଦେହ କୃଶ ହେବ ଏବଂ ରୂପ କ୍ରମେ ପିଶାଚସଦୃଶ ହେବ।
Verse 41
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥
କଳିଯୁଗରେ ଅଳ୍ପ କଏନ୍ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ବିବାଦ କରି ସୌହୃଦ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ସେମାନେ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବେ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିବେ।
Verse 42
न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्नोदरंभरा: ॥ ४२ ॥
କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା, ସନ୍ତାନ ଓ କୁଳବଧୂ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବେ ନାହିଁ। ଅଧୋଗତି ପାଇ କେବଳ ଉଦର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖକୁ ଚାହିବେ।
Verse 43
कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କଳିଯୁଗରେ ପାଷଣ୍ଡ ଓ ନାସ୍ତିକତାରେ ଲୋକଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ହେବ; ତେଣୁ ତ୍ରିଲୋକନାଥମାନେ ଯାହାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ନମନ୍ତି ସେଇ ଜଗତ୍ଗୁରୁ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ଯଜ୍ଞ-ପୂଜା କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 44
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥
ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ଆତୁର ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିବା, ଖସିଯାଉଥିବା, ବିବଶ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଏ; ତଥାପି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 45
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥
କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦେଶ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି—ସବୁ କଳିକୃତ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଭକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନରୁ ସେ ସମସ୍ତ ମଲିନତା ଭଗବାନ ହରଣ କରନ୍ତି।
Verse 46
श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चादृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥
ହୃଦୟସ୍ଥ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯେ କେହି ଶୁଣେ, ସଙ୍କୀର୍ତନ କରେ, ଧ୍ୟାନ କରେ, ପୂଜା କରେ କିମ୍ବା କେବଳ ଭକ୍ତିସହ ଆଦର ଜଣାଏ—ସେଇ ଭଗବାନ ମନୁଷ୍ୟର ମନରୁ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମର ଅଶୁଭ ମଲିନତାକୁ ଧୋଇଦିଅନ୍ତି।
Verse 47
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥
ଯେପରି ସୁନାରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଅନ୍ୟ ଧାତୁର ଅଂଶରୁ ହୋଇଥିବା ମଲିନତା ହଟାଏ, ସେପରି ହୃଦୟସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅଶୁଭ ଆଶୟକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
Verse 48
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥
ଦେବପୂଜା, ତପ, ପ୍ରାଣନିରୋଧ, ମୈତ୍ରୀ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ବ୍ରତ, ଦାନ ଓ ଜପ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସେହି ପରମ ଶୁଦ୍ଧି ପାଉନାହିଁ, ଯେପରି ହୃଦୟସ୍ଥ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମିଳେ।
Verse 49
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କେଶବଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କର। ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ସଚେତନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ଗତିକୁ ପାଇବୁ।
Verse 50
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥
ପ୍ରିୟ ରାଜନ୍, ଭଗବାନ୍ ପରମେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତା। ସେ ସର୍ବାତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ। ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିକଟ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ସେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି।
Verse 51
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କଳିଯୁଗ ଦୋଷର ନିଧି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଗର ଗୋଟିଏ ମହାନ୍ ଗୁଣ ଅଛି—କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମକୀର୍ତ୍ତନରେ ମଣିଷ ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ଧାମକୁ ଯାଏ।
Verse 52
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦସେବା—ଯେ ଫଳ ଦେଉଥିଲା, ସେହି ଫଳ କଳିଯୁଗରେ କେବଳ ହରିନାମ-କୀର୍ତ୍ତନ, ‘ହରେ କୃଷ୍ଣ’ ମହାମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
She laughs because their conquest is based on bodily identification and political lust, while they themselves are “playthings” of death. The Earth’s critique is a dharma-śāstric inversion: rulers presume mastery over land and people, yet kāla inevitably strips them of everything. Her laughter functions as instruction (upadeśa), exposing the vanity of sovereignty and pushing the listener toward renunciation and the search for the eternal shelter in Bhagavān.
It presents dharma as standing on four legs—truthfulness, mercy, austerity, and charity—fully present in Satya-yuga. In Tretā, each leg is reduced by a quarter due to irreligious pillars (lying, violence, dissatisfaction, quarrel). In Dvāpara, dharma is halved, and in Kali only one quarter remains, steadily diminishing until destroyed. The chapter also correlates yugas with the dominance of guṇas in collective psychology: goodness (Satya), passion (Tretā), mixed passion/ignorance (Dvāpara), and ignorance (Kali).
The list includes celebrated rulers and formidable antagonists (e.g., Pṛthu, Bharata, Māndhātā, Sagara, Rāma, Raghu; and figures like Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa). The rhetorical repetition intensifies the point: regardless of learning, heroism, or empire, all are conquered by time. The intended takeaway is not genealogical pride but vairāgya—worldly fame collapses into “historical accounts,” whereas devotion yields imperishable benefit.
The chapter culminates in nāma-saṅkīrtana: chanting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra. It teaches that while many practices (austerity, vows, holy baths, mantra recitation, demigod worship) offer some purification, the most complete cleansing occurs when the Supreme Lord is fixed within the heart—most readily achieved in Kali by chanting His holy names.