Adhyaya 2
Kali-yuga’s Degradation, the Advent of Kalki, and the Reset of the Yuga Cycle
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜଙ୍କୁ କଳିଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ନିଦାନରୂପେ କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା ଓ କ୍ଷମା/ସହନଶୀଳତା ଭଳି ଧର୍ମସ୍ତମ୍ଭ ଦିନକୁ ଦିନ କ୍ଷୟ ପାଏ; ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଧନ ଓ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନରେ ସୀମିତ ହୁଏ; ଶାସନ ଶିକାରୀ ଓ ଲୁଟେରା ହୋଇଯାଏ। ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଜା ବଢ଼ିଲେ ବଳବାନମାନେ ସତ୍ତା ଦଖଲ କରନ୍ତି; କର ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକେ ପଳାଇ ଜଙ୍ଗଲି ଆହାରରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମିଯାଏ। ପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଶମ୍ଭଳାରେ କଲ୍କି ଅବତାରରେ ପ୍ରକଟି ଢୋଙ୍ଗୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି, ଅବଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଶୁଭ ଗ୍ରହଯୋଗ ସହ ସତ୍ୟଯୁଗର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ବଂଶ-କାଳକ୍ରମ, ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳର ନକ୍ଷତ୍ରଗତିକୁ କାଳଚିହ୍ନ ଭାବେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସହିତ କଳିର ଆରମ୍ଭ—ଏହା ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଶେଷରେ କାଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ସମ୍ମୁଖେ ରାଜମମତାର ବ୍ୟର୍ଥତା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्चानुदिनं धर्म: सत्यं शौचं क्षमा दया । कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्यायुर्बलं स्मृति: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, କଳିଯୁଗର ପ୍ରବଳ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, କ୍ଷମା, ଦୟା ଏବଂ ଆୟୁ, ଦେହବଳ, ସ୍ମୃତି ପ୍ରତିଦିନ କ୍ଷୟ ପାଇବ।
Verse 2
वित्तमेव कलौ नृणां जन्माचारगुणोदय: । धर्मन्यायव्यवस्थायां कारणं बलमेव हि ॥ २ ॥
କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ମାତ୍ରେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ, ସଦାଚାର ଓ ଗୁଣୋଦୟର ଚିହ୍ନ ହେବ; ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କାରଣ କେବଳ ବଳ ହେବ।
Verse 3
दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतुर्मायैव व्यावहारिके । स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिर्विप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३ ॥
ଦାମ୍ପତ୍ୟରେ କେବଳ ଉପରିପଟ ଆକର୍ଷଣ ହେତୁ ହେବ; ବ୍ୟବହାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ମାୟା-ଛଳରେ ନିର୍ଭର କରିବ; ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ-ପୁଂସ୍ତ୍ୱ ରତି-କୌଶଳରେ ମାପାଯିବ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କେବଳ ସୂତ୍ର (ଯଜ୍ଞୋପବୀତ) ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହେବ।
Verse 4
लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । अवृत्त्या न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वच: ॥ ४ ॥
ଆଶ୍ରମର ପରିଚୟ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବ, ଏବଂ ସେହି ଆଧାରରେ ଲୋକେ ଏକ ଆଶ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ବଦଳିବେ। ଜୀବିକା ନଥିଲେ ନ୍ୟାୟ-ନୀତି ଦୁର୍ବଳ ହେବ; ଶବ୍ଦ-କୌଶଳକୁ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ମନାଯିବ।
Verse 5
अनाढ्यतैवासाधुत्वे साधुत्वे दम्भ एव तु । स्वीकार एव चोद्वाहे स्नानमेव प्रसाधनम् ॥ ५ ॥
ଧନ ନଥିବାକୁ ହିଁ ଅସାଧୁତ୍ୱ ଭାବେ ମାନାଯିବ; ସାଧୁତ୍ୱ ନାମରେ ଦମ୍ଭ ଗ୍ରହଣୀୟ ହେବ। ବିବାହ କେବଳ ମୌଖିକ ସ୍ୱୀକାରରେ ହେବ; ଏବଂ ସ୍ନାନକୁ ହିଁ ପ୍ରସାଧନ ଭାବେ ଧରାଯିବ।
Verse 6
दूरे वार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम् । उदरंभरता स्वार्थ: सत्यत्वे धार्ष्ट्यमेव हि । दाक्ष्यं कुटुम्बभरणं यशोऽर्थे धर्मसेवनम् ॥ ६ ॥
ଦୂରରେ ଥିବା ଜଳାଶୟମାତ୍ରକୁ ତୀର୍ଥ ଭାବିବେ, ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟ କେଶସଜ୍ଜାରେ ମାତ୍ର ମନେ କରିବେ। ପେଟ ଭରିବା ହିଁ ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ହେବ, ଧୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବିବେ। ଯେ କୁଟୁମ୍ବ ପୋଷିପାରେ ସେ ଦକ୍ଷ ଗଣାଯିବ, ଧର୍ମସେବା କେବଳ ଯଶ ପାଇଁ ହେବ।
Verse 7
एवं प्रजाभिर्दुष्टाभिराकीर्णे क्षितिमण्डले । ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्राणां यो बली भविता नृप: ॥ ७ ॥
ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଜାରେ ପୃଥିବୀ ଭରିଗଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବୈଶ୍ୟ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ଶୂଦ୍ର ଯେ କୌଣସି ବର୍ଗରେ ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ବଳବାନ, ସେଇ ରାଜଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବ।
Verse 8
प्रजा हि लुब्धै राजन्यैर्निर्घृणैर्दस्युधर्मभि: । आच्छिन्नदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् ॥ ८ ॥
ଲୋଭୀ ଓ ନିର୍ଦୟ ରାଜାମାନେ ଚୋରମାନଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରିବେ; ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନ ହରାଇ ପ୍ରଜାମାନେ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଳାଇଯିବେ।
Verse 9
शाकमूलामिषक्षौद्रफलपुष्पाष्टिभोजना: । अनावृष्टया विनङ्क्ष्यन्ति दुर्भिक्षकरपीडिता: ॥ ९ ॥
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଭାରୀ କରର ପୀଡାରେ ଲୋକେ ଶାକ, ମୂଳ, ମାଂସ, ବନମଧୁ, ଫଳ, ପୁଷ୍ପ ଓ ବୀଜ ଖାଇବେ। ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହେବେ।
Verse 10
शीतवातातपप्रावृड्हिमैरन्योन्यत: प्रजा: । क्षुत्तृड्भ्यां व्याधिभिश्चैव सन्तप्स्यन्ते च चिन्तया ॥ १० ॥
ଶୀତ, ପବନ, ତାପ, ବର୍ଷା ଓ ହିମରେ ପ୍ରଜା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କଷ୍ଟ ପାଇବ। ତା’ପରେ ପରସ୍ପର କଳହ, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା, ରୋଗ ଓ ତୀବ୍ର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଅଧିକ ପୀଡିତ ହେବ।
Verse 11
त्रिंशद्विंशतिवर्षाणि परमायु: कलौ नृणाम् ॥ ११ ॥
କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପରମ ଆୟୁ ପଚାଶ ବର୍ଷ ହୋଇଯିବ ।
Verse 12
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେବ, ବେଦ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବ । ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ନେବେ ।
Verse 13
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେବ, ବେଦ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବ । ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ନେବେ ।
Verse 14
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେବ, ବେଦ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବ । ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ନେବେ ।
Verse 15
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେବ, ବେଦ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବ । ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ନେବେ ।
Verse 16
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
କଳିଯୁଗର ଶେଷେ କଳିଦୋଷରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହେବ; ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବ ଏବଂ ମାନବସମାଜରେ ବେଦପଥ ଭୁଲିଯିବ। ଧର୍ମ ପାଷଣ୍ଡପ୍ରଚୁର ହେବ, ରାଜାମାନେ ଦସ୍ୟୁପ୍ରାୟ ହେବେ; ଲୋକେ ଚୋରି, ମିଥ୍ୟା ଓ ବ୍ୟର୍ଥ ହିଂସାରେ ଲିପ୍ତ ହେବେ; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଶୂଦ୍ରପ୍ରାୟ ହେବ। ଗାଈ ଛାଗ ପରି, ଆଶ୍ରମ ଘର ପରି, ଆତ୍ମୀୟତା ବିବାହବନ୍ଧନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ହେବ। ଔଷଧି ଛୋଟ, ବୃକ୍ଷ ଶମୀ ପରି ବାମନ, ମେଘ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରାୟ, ଘର ପୁଣ୍ୟଶୂନ୍ୟ; ମନୁଷ୍ୟ ଗଧା ପରି ହେବେ। ସେତେବେଳେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭଗବାନ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱଶକ୍ତିରେ ଅବତରି ସନାତନ ଧର୍ମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ।
Verse 17
चराचरगुरोर्विष्णोरीश्वरस्याखिलात्मन: । धर्मत्राणाय साधूनां जन्म कर्मापनुत्तये ॥ १७ ॥
ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଗୁରୁ, ସର୍ବେଶ୍ୱର ଓ ଅଖିଲାତ୍ମା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ସାଧୁଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କର୍ମଫଳ-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଜନ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 18
शम्भलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मन: । भवने विष्णुयशस: कल्कि: प्रादुर्भविष्यति ॥ १८ ॥
ଶମ୍ଭଳ ଗ୍ରାମର ପ୍ରମୁଖ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷ୍ଣୁୟଶାଙ୍କ ଭବନରେ ଭଗବାନ କଲ୍କି ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରିବେ।
Verse 19
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पति: । असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वित: ॥ १९ ॥ विचरन्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युति: । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
ଜଗତ୍ପତି ଭଗବାନ କଲ୍କି ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଦେବଦତ୍ତ ଅଶ୍ୱରେ ଆରୋହଣ କରି, ହାତରେ ଖଡ୍ଗ ଧରି, ନିଜ ଅଷ୍ଟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରି ପୃଥିବୀରେ ଅତିବେଗେ ବିଚରିବେ। ଅପ୍ରତିମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ, ରାଜବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି କରି ସଂହାର କରିବେ।
Verse 20
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पति: । असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वित: ॥ १९ ॥ विचरन्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युति: । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
ଜଗତ୍ପତି ଭଗବାନ କଲ୍କି ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଦେବଦତ୍ତ ଅଶ୍ୱରେ ଆରୋହଣ କରି, ହାତରେ ଖଡ୍ଗ ଧରି, ନିଜ ଅଷ୍ଟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରି ପୃଥିବୀରେ ଅତିବେଗେ ବିଚରିବେ। ଅପ୍ରତିମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ, ରାଜବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି କରି ସଂହାର କରିବେ।
Verse 21
अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि वै । वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृशाम् । पौरजानपदानां वै हतेष्वखिलदस्युषु ॥ २१ ॥
ଅଖିଳ ଦସ୍ୟୁସ୍ୱଭାବୀ କପଟ ରାଜାମାନେ ନିହତ ହେଲେ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଚନ୍ଦନଲେପ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରର ପରମ ପୁଣ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରୁଥିବା ପବନର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇ ମନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ କରିବେ।
Verse 22
तेषां प्रजाविसर्गश्च स्थविष्ठ: सम्भविष्यति । वासुदेवे भगवति सत्त्वमूर्तौ हृदि स्थिते ॥ २२ ॥
ସତ୍ତ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଜାଙ୍କର ସନ୍ତାନସୃଷ୍ଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ହେବ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ପୁନଃ ଜନସମୃଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 23
यदावतीर्णो भगवान् कल्किर्धर्मपतिर्हरि: । कृतं भविष्यति तदा प्रजासूतिश्च सात्त्विकी ॥ २३ ॥
ଧର୍ମର ପାଳକ ଭଗବାନ ହରି ଯେତେବେଳେ କଲ୍କି ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ, ସେତେବେଳେ କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେବ ଏବଂ ମାନବସମାଜର ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ହେବ।
Verse 24
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम् ॥ २४ ॥
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତିଷ୍ୟ (ପୁଷ୍ୟ) ନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁକ୍ତ ବୃହସ୍ପତି ଯେତେବେଳେ ଏକେ ରାଶିରେ ଏକତ୍ର ହେବେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେବ।
Verse 25
येऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवा: । ते त उद्देशत: प्रोक्ता वंशीया: सोमसूर्ययो: ॥ २५ ॥
ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ବଂଶର ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
Verse 26
आरभ्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद् वर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम् ॥ २६ ॥
ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମରୁ ନନ୍ଦରାଜଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ହଜାର ଏକଶେ ପଚାଶ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେବ।
Verse 27
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजा: काल अधुना चाश्रिता मघा: ॥ २८ ॥
ସପ୍ତର୍ଷି ମଣ୍ଡଳରେ ପୁଲହ ଓ କ୍ରତୁ ପ୍ରଥମେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତର–ଦକ୍ଷିଣ ରେଖା ଆଙ୍କିଲେ ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଛୁଏ, ସେହିଟି ସେ ସମୟର ଅଧିପ ନକ୍ଷତ୍ର। ଋଷିମାନେ ସେହି ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଶତ ମାନବବର୍ଷ ଯୁକ୍ତ ରହନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ କାଳରେ ସେମାନେ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 28
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजा: काल अधुना चाश्रिता मघा: ॥ २८ ॥
ସେହି ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଶତ ମାନବବର୍ଷ ଯୁକ୍ତ ରହନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ କାଳରେ ସେମାନେ ଏବେ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।
Verse 29
विष्णोर्भगवतो भानु: कृष्णाख्योऽसौ दिवं गत: । तदाविशत् कलिर्लोकं पापे यद् रमते जन: ॥ २९ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଷ୍ଣୁଭଗବାନ୍ ‘କୃଷ୍ଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟ ଧାମକୁ ଗଲେ, ସେତେବେଳେ କଳି ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ଏବଂ ଲୋକେ ପାପରେ ରମିଲେ।
Verse 30
यावत् स पादपद्माभ्यां स्पृशनास्ते रमापति: । तावत् कलिर्वै पृथिवीं पराक्रन्तुं न चाशकत् ॥ ३० ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରମାପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ପଦ୍ମପାଦଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦମନ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 31
यदा देवर्षय: सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिर्द्वादशाब्दशतात्मक: ॥ ३१ ॥
ଯେତେବେଳେ ସପ୍ତ ଦେବର୍ଷି ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କଳିଯୁଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ; ତାହା ଦେବମାନଙ୍କର ବାରଶେ ବର୍ଷ।
Verse 32
यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षय: । तदा नन्दात् प्रभृत्येष कलिर्वृद्धिं गमिष्यति ॥ ३२ ॥
ଯେତେବେଳେ ମହର୍ଷିମାନେ ମଘାରୁ ପୂର୍ବାଷାଢାକୁ ଯିବେ, ସେତେବେଳେ ନନ୍ଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଳରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ।
Verse 33
यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि । प्रतिपन्नं कलियुगमिति प्राहु: पुराविद: ॥ ३३ ॥
ଯେଦିନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭଗବାନ୍ ଦିବ୍ୟଧାମକୁ ଗଲେ, ସେହି ଦିନେଇ କଳିଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କଲା—ଏହିପରି ପୁରାବିଦମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 34
दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुन: कृतम् । भविष्यति तदा नृणां मन आत्मप्रकाशकम् ॥ ३४ ॥
କଳିଯୁଗର ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ଶେଷେ ପୁନଃ କୃତଯୁଗ (ସତ୍ୟଯୁଗ) ପ୍ରକଟ ହେବ; ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶମୟ ହେବ।
Verse 35
इत्येष मानवो वंशो यथा सङ्ख्यायते भुवि । तथा विट्शूद्रविप्राणां तास्ता ज्ञेया युगे युगे ॥ ३५ ॥
ଏହିପରି ଭୂମିରେ ଯଥା ପରିଚିତ ମନୁଙ୍କ ରାଜବଂଶର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା। ସେହିପରି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବସୁଥିବା ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 36
एतेषां नामलिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनाम् । कथामात्रावशिष्टानां कीर्तिरेव स्थिता भुवि ॥ ३६ ॥
ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷମାନେ ଏବେ କେବଳ ନାମ ଓ ଲକ୍ଷଣରେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ପୁରାତନ କଥାରେ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ; ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ମାତ୍ର ରହିଛି।
Verse 37
देवापि: शान्तनोर्भ्राता मरुश्चेक्ष्वाकुवंशज: । कलापग्राम आसाते महायोगबलान्वितौ ॥ ३७ ॥
ମହାରାଜ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଭ୍ରାତା ଦେବାପି ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଜ ମରୁ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ମହାଯୋଗବଳସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କଲାପ ଗ୍ରାମରେ ଏବେବି ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 38
ताविहैत्य कलेरन्ते वासुदेवानुशिक्षितौ । वर्णाश्रमयुतं धर्मं पूर्ववत् प्रथयिष्यत: ॥ ३८ ॥
କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ସେଇ ଦୁଇ ରାଜା, ସାକ୍ଷାତ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ, ପୁନଃ ଫେରି ଆସି ପୂର୍ବବତ୍ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଯୁକ୍ତ ଧର୍ମକୁ ମନୁଷ୍ୟସମାଜରେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ।
Verse 39
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । अनेन क्रमयोगेन भुवि प्राणिषु वर्तते ॥ ३९ ॥
ସତ୍ୟ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଏହି କ୍ରମରେ ପୃଥିବୀର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ଚାଲିଥାଏ।
Verse 40
राजन्नेते मया प्रोक्ता नरदेवास्तथापरे । भूमौ ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गता: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ମୁଁ କହିଥିବା ଏହି ନରଦେବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ, ଏହି ଭୂମିରେ ‘ମୋର’ ବୋଲି ମମତ୍ୱ କରି ଶେଷରେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଧନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 41
कृमिविड्भस्मसंज्ञान्ते राजनाम्नोऽपि यस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ ४१ ॥
ଯଦିଓ ଏବେ ଦେହକୁ “ରାଜା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶେଷରେ ତାହାର ନାମ “କୀଟ”, “ମଳ” କିମ୍ବା “ଭସ୍ମ” ହୋଇଯାଏ। ଦେହ ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରୁଥିବା ଲୋକ ନିଜ ସତ୍ୟ ହିତ କ’ଣ ଜାଣିବ? କାରଣ ତାହାର କର୍ମ ତାକୁ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 42
कथं सेयमखण्डा भू: पूर्वैर्मे पुरुषैर्धृता । मत्पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्पूर्वा वंशजस्य वा ॥ ४२ ॥
ଭୋଗାସକ୍ତ ରାଜା ଭାବେ— “ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ପୃଥିବୀ ପୂର୍ବେ ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏବେ ମୋ ଅଧୀନରେ ଅଛି। ଏହାକୁ ମୋ ପୁଅ, ନାତି ଓ ଅନ୍ୟ ବଂଶଜମାନଙ୍କ ହାତରେ ରହିବା ପାଇଁ ମୁଁ କିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବି?”
Verse 43
तेजोऽबन्नमयं कायं गृहीत्वात्मतयाबुधा: । महीं ममतया चोभौ हित्वान्तेऽदर्शनं गता: ॥ ४३ ॥
ମୂଢମାନେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେହକୁ “ମୁଁ” ବୋଲି ଧରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଭୂମିକୁ “ମୋର” ବୋଲି ମାନନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦେହ ଓ ଭୂମି—ଦୁହେଁକୁ ଛାଡ଼ି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 44
ये ये भूपतयो राजन् भुञ्जते भुवमोजसा । कालेन ते कृता: सर्वे कथामात्रा: कथासु च ॥ ४४ ॥
ହେ ରାଜନ୍ ପରୀକ୍ଷିତ! ଯେଯେ ଭୂପତିମାନେ ନିଜ ବଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କାଳବଳରେ ନଶିଗଲେ; କଥାମାନଙ୍କରେ ସେମାନେ କେବଳ କଥାମାତ୍ର ହୋଇ ରହିଲେ।
Frequently Asked Questions
Bhagavatam 12.2 describes a systematic inversion of values: virtue declines daily; wealth becomes the primary credential for status; justice follows power rather than dharma; relationships rest on superficial attraction; spiritual identity becomes external and performative; rulers behave like thieves; and common life is destabilized by taxation, famine, climate hardship, disease, and anxiety—culminating in shortened lifespan and societal fragmentation.
Viṣṇuyaśā is named as the eminent brāhmaṇa in whose home Kalki appears. Śambhala is significant as the prophesied locus of Kalki’s advent, functioning as a narrative anchor that emphasizes dharma’s restoration emerging from brāhmaṇical integrity (right knowledge and conduct) rather than from corrupt political power.
The chapter states that Kali’s influence began on the very day Lord Śrī Kṛṣṇa departed for the spiritual world, and it further correlates Kali’s onset with the Saptarṣi constellation’s position in the nakṣatra Maghā. This dual framing—historical-theological (Kṛṣṇa’s departure) and astronomical-chronological (nakṣatra markers)—presents Kali as both a moral condition and a time cycle.
The phrase indicates rulers who possess the title and regalia of kingship but act against the king’s dharmic function of protection. Kalki’s action is portrayed as dharma-saṁsthāpana: removing predatory governance that drives society into fear, famine, and irreligion, thereby enabling a renewed social order conducive to sattva and spiritual practice.
By showing that even the greatest rulers become only names in history and that bodily designations collapse into decay, the chapter undermines bodily and territorial possessiveness (“I” and “mine”). The intended conclusion is vairāgya (detachment) grounded in bhakti: recognizing time’s supremacy and turning toward the Lord, who alone restores dharma and grants lasting welfare.