Adhyaya 13
Bhāgavatam Mahimā — The Glory, Measure, Transmission, and Gift of Śrīmad-Bhāgavatam
ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ ବେଦସ୍ତୁତ, ସିଦ୍ଧଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଜଗତ୍ଧାରକ-ରକ୍ଷକ ରୂପେ ଭଗବାନଙ୍କ କୂର୍ମାବତାରକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଯୁଗାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉପସଂହାର କରି ପୁରାଣମାନଙ୍କ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ଚାରିଲକ୍ଷ ପୁରାଣଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ବିଶିଷ୍ଟ ମହିମା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଭାଗବତ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କହି, ଏହାର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଦିବ୍ୟକଥାଶ୍ରବଣରେ ବୈରାଗ୍ୟ, ବେଦାନ୍ତସାର, ଏବଂ ଅଦ୍ୱୟ ସତ୍ୟରୂପ ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିସେବା—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଭାଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଭାଗବତଦାନ ବିଧି କହାଯାଏ ଏବଂ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଶୀ ପରି ବୋଲି ଘୋଷଣା ହୁଏ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ–ବ୍ୟାସ–ଶୁକ–ପରୀକ୍ଷିତ ପରମ୍ପରା ସ୍ମରଣ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଭକ୍ତିସହ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ଅନ୍ତିମ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଆଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुत: स्तुन्वन्ति दिव्यै: स्तवै- र्वेदै: साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगा: । ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदु: सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम: ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ମରୁତଗଣ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତବରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କୁ ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଅଙ୍ଗ, ପଦକ୍ରମ ଓ ଉପନିଷଦ ସହ ସାମଗାୟକମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି; ଧ୍ୟାନ-ସମାଧିରେ ତଦ୍ଗତ ମନରେ ଯୋଗୀମାନେ ଅନ୍ତରେ ଦେଖନ୍ତି; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତକୁ ଦେବ-ଅସୁର କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି—ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 2
पृष्ठे भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावाग्रकण्डूयना- न्निद्रालो: कमठाकृतेर्भगवत: श्वासानिला: पान्तु व: । यत्संस्कारकलानुवर्तनवशाद् वेलानिभेनाम्भसां यातायातमतन्द्रितं जलनिधेर्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २ ॥
ଭଗବାନ କୂର୍ମ (କମଠ) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବାବେଳେ, ଘୂରୁଥିବା ବିଶାଳ ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଥର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ପିଠିକୁ ଖୁଜୁଲାଇଲା; ତାହାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଦ୍ରା ଭାବ ଆସିଲା। ସେହି ନିଦ୍ରାଲୁ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁ। ସେହି ସଂସ୍କାରକୁ ଅନୁସରି ସମୁଦ୍ରର ଜ୍ୱାର-ଭାଟା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଭିତରେ-ବାହାରେ ଯାତାୟାତ କରୁଛି।
Verse 3
पुराणसङ्ख्यासम्भूतिमस्य वाच्यप्रयोजने । दानं दानस्य माहात्म्यं पाठादेश्च निबोधत ॥ ३ ॥
ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରାଣର ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟାର ସାରାଂଶ ଶୁଣନ୍ତୁ। ତାପରେ ଏହି ଭାଗବତ ପୁରାଣର ପ୍ରଧାନ ବିଷୟ ଓ ପ୍ରୟୋଜନ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଏହାକୁ ଦାନ ଦେବାର ଯଥାବିଧି, ସେହି ଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠ-କୀର୍ତ୍ତନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତୁ।
Verse 4
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ଦଶହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର; ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ତେଇଶ ହଜାର, ଶିବ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର; ଏବଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଅଠାର ହଜାର। ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପଚିଶ ହଜାର, ମାର୍କଣ୍ଡେୟରେ ନଅ ହଜାର, ଅଗ୍ନି (ବାହ୍ନ) ପୁରାଣରେ ପନ୍ଦର ହଜାର ଚାରିଶ; ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତରେ ଅଠାର ହଜାର, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର। ବରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଏକାଶୀ ହଜାର ଏକଶ, ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର; କୂର୍ମ ପୁରାଣରେ ସତର ହଜାର, ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଗରୁଡ (ସୌପର୍ଣ) ପୁରାଣରେ ଉଣେଇଶ ହଜାର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣରେ ବାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ମୋଟ ଚାରିଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ; ତାହାରୁ ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର।
Verse 5
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ତେଇଶ ହଜାର, ଏବଂ ଶୈବ (ଶିବ) ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପଚିଶ ହଜାର, ମାର୍କଣ୍ଡେୟରେ ନଅ ହଜାର, ଅଗ୍ନି (ବାହ୍ନ) ପୁରାଣରେ ପନ୍ଦର ହଜାର ଚାରିଶେ ଶ୍ଲୋକ। ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ; ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତରେ ଅଠାର ହଜାର, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର। ବରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର; ସ୍କାନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଏକାଶୀ ହଜାର ଏକଶେ; ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର। କୂର୍ମରେ ସତର ହଜାର, ମତ୍ସ୍ୟରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଗରୁଡ (ସୌପର୍ଣ) ପୁରାଣରେ ଉଣେଇଶ ହଜାର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ମୋଟ ଶ୍ଲୋକ ଚାରି ଲକ୍ଷ; ତାହାରୁ ଅଠାର ହଜାର ପୁନଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର, ଅତି ରମଣୀୟ।
Verse 6
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ତେଇଶ ହଜାର, ଏବଂ ଶୈବ (ଶିବ) ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପଚିଶ ହଜାର, ମାର୍କଣ୍ଡେୟରେ ନଅ ହଜାର, ଅଗ୍ନି (ବାହ୍ନ) ପୁରାଣରେ ପନ୍ଦର ହଜାର ଚାରିଶେ ଶ୍ଲୋକ। ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ; ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତରେ ଅଠାର ହଜାର, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର। ବରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର; ସ୍କାନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଏକାଶୀ ହଜାର ଏକଶେ; ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର। କୂର୍ମରେ ସତର ହଜାର, ମତ୍ସ୍ୟରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଗରୁଡ (ସୌପର୍ଣ) ପୁରାଣରେ ଉଣେଇଶ ହଜାର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ମୋଟ ଶ୍ଲୋକ ଚାରି ଲକ୍ଷ; ତାହାରୁ ଅଠାର ହଜାର ପୁନଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର, ଅତି ରମଣୀୟ।
Verse 7
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ତେଇଶ ହଜାର, ଏବଂ ଶୈବ (ଶିବ) ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପଚିଶ ହଜାର, ମାର୍କଣ୍ଡେୟରେ ନଅ ହଜାର, ଅଗ୍ନି (ବାହ୍ନ) ପୁରାଣରେ ପନ୍ଦର ହଜାର ଚାରିଶେ ଶ୍ଲୋକ। ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ; ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତରେ ଅଠାର ହଜାର, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର। ବରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର; ସ୍କାନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଏକାଶୀ ହଜାର ଏକଶେ; ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର। କୂର୍ମରେ ସତର ହଜାର, ମତ୍ସ୍ୟରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଗରୁଡ (ସୌପର୍ଣ) ପୁରାଣରେ ଉଣେଇଶ ହଜାର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ମୋଟ ଶ୍ଲୋକ ଚାରି ଲକ୍ଷ; ତାହାରୁ ଅଠାର ହଜାର ପୁନଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର, ଅତି ରମଣୀୟ।
Verse 8
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ତେଇଶ ହଜାର, ଏବଂ ଶୈବ (ଶିବ) ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପଚିଶ ହଜାର, ମାର୍କଣ୍ଡେୟରେ ନଅ ହଜାର, ଅଗ୍ନି (ବାହ୍ନ) ପୁରାଣରେ ପନ୍ଦର ହଜାର ଚାରିଶେ ଶ୍ଲୋକ। ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ; ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତରେ ଅଠାର ହଜାର, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର। ବରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର; ସ୍କାନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଏକାଶୀ ହଜାର ଏକଶେ; ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର। କୂର୍ମରେ ସତର ହଜାର, ମତ୍ସ୍ୟରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଗରୁଡ (ସୌପର୍ଣ) ପୁରାଣରେ ଉଣେଇଶ ହଜାର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ମୋଟ ଶ୍ଲୋକ ଚାରି ଲକ୍ଷ; ତାହାରୁ ଅଠାର ହଜାର ପୁନଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର, ଅତି ରମଣୀୟ।
Verse 9
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ତେଇଶ ହଜାର, ଏବଂ ଶୈବ (ଶିବ) ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପଚିଶ ହଜାର, ମାର୍କଣ୍ଡେୟରେ ନଅ ହଜାର, ଅଗ୍ନି (ବାହ୍ନ) ପୁରାଣରେ ପନ୍ଦର ହଜାର ଚାରିଶେ ଶ୍ଲୋକ। ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ; ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତରେ ଅଠାର ହଜାର, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର। ବରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର; ସ୍କାନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଏକାଶୀ ହଜାର ଏକଶେ; ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର। କୂର୍ମରେ ସତର ହଜାର, ମତ୍ସ୍ୟରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଗରୁଡ (ସୌପର୍ଣ) ପୁରାଣରେ ଉଣେଇଶ ହଜାର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ମୋଟ ଶ୍ଲୋକ ଚାରି ଲକ୍ଷ; ତାହାରୁ ଅଠାର ହଜାର ପୁନଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର, ଅତି ରମଣୀୟ।
Verse 10
इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे । स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् सम्प्रकाशितम् ॥ १० ॥
ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତକୁ ଭଗବାନ ପ୍ରଥମେ କରୁଣାବଶେ, ନାଭି-ପଦ୍ମରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଭବଭୀତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
Verse 11
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्त्वद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥
ଆଦିରୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ବୈରାଗ୍ୟ-ପ୍ରେରକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଲୀଳାର ଅମୃତମୟ କଥାସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯାହା ସାଧୁଭକ୍ତ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରମାନନ୍ଦ ଦିଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର, କାରଣ ଏହାର ବିଷୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ସତ୍ୟ—ଆତ୍ମା ସହ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପରମ ବାସ୍ତବ; ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଜନ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିସେବା।
Verse 12
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्त्वद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥
ଆଦିରୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ବୈରାଗ୍ୟ-ପ୍ରେରକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଲୀଳାର ଅମୃତମୟ କଥାସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯାହା ସାଧୁଭକ୍ତ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରମାନନ୍ଦ ଦିଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର, କାରଣ ଏହାର ବିଷୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ସତ୍ୟ—ଆତ୍ମା ସହ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପରମ ବାସ୍ତବ; ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଜନ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିସେବା।
Verse 13
प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम् । ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
ଭାଦ୍ର ମାସର ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ ଦିନ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଯେ ଦାନ କରେ, ସେ ପରମ ଦିବ୍ୟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 14
राजन्ते तावदन्यानि पुराणानि सतां गणे । यावद्भागवतं नैव श्रूयतेऽमृतसागरम् ॥ १४ ॥
ଅମୃତସାଗର ସଦୃଶ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣ ହେଉନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଅନ୍ୟ ପୁରାଣମାନେ ଶୋଭା ପାଆନ୍ତି।
Verse 15
सर्ववेदान्तसारं हि श्रीभागवतमिष्यते । तद्रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्याद्रति: क्वचित् ॥ १५ ॥
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତକୁ ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ଏହାର ଅମୃତରସରେ ତୃପ୍ତ, ସେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ କେବେ ରତି ପାଏ ନାହିଁ।
Verse 16
निम्नगानां यथा गङ्गा देवानामच्युतो यथा । वैष्णवानां यथा शम्भु: पुराणानामिदं तथा ॥ १६ ॥
ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଅଚ୍ୟୁତ ପରମ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେପରି ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 17
क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्यनुत्तमा । तथा पुराणव्रातानां श्रीमद्भागवतं द्विजा: ॥ १७ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି କାଶୀ ଅନୁତ୍ତମ, ସେପରି ପୁରାଣସମୂହରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
Verse 18
श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्वैष्णवानां प्रियं यस्मिन् पारमहंस्यमेकममलं ज्ञानं परं गीयते । तत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तच्छृण्वन् सुपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नर: ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ପୁରାଣ, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ; ଏଥିରେ ପରମହଂସମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ଜ୍ଞାନ ଗୀତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ। ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ, ସୁପାଠ କରେ ଓ ମନନ କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 19
कस्मै येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीप: पुरा तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा । योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवद्राताय कारुण्यत- स्तच्छुद्धं विमलं विशोकममृतं सत्यं परं धीमहि ॥ १९ ॥
ମୁଁ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ଶୋକରହିତ, ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ଯିଏ ଆଦିରେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ଅତୁଲ ଜ୍ଞାନପ୍ରଦୀପ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାହା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, ନାରଦ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ବ୍ୟାସ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ର ଶୁକଦେବଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶୁକଦେବ କରୁଣାରେ ଭଗବଦ୍ରାତ (ପରୀକ୍ଷିତ)ଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ।
Verse 20
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय साक्षिणे । य इदं कृपया कस्मै व्याचचक्षे मुमुक्षवे ॥ २० ॥
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସାକ୍ଷୀ ପରମ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯିଏ କୃପାକରି ମୋକ୍ଷ ଆକାଂକ୍ଷୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।
Verse 21
योगीन्द्राय नमस्तस्मै शुकाय ब्रह्मरूपिणे । संसारसर्पदष्टं यो विष्णुरातममूमुचत् ॥ २१ ॥
ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯିଏ ସଂସାର-ସର୍ପଦଂଶିତ ବିଷ୍ଣୁରାତ (ପରୀକ୍ଷିତ)ଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।
Verse 22
भवे भवे यथा भक्ति: पादयोस्तव जायते । तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यत: प्रभो ॥ २२ ॥
ହେ ଦେବେଶ, ହେ ପ୍ରଭୋ! ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି ଯେପରି ଜନ୍ମ ନେଉ, ସେପରି କୃପା କର; କାରଣ ତୁମେ ହିଁ ଆମ ନାଥ।
Verse 23
नामसङ्कीर्तनं यस्य सर्वपापप्रणाशनम् । प्रणामो दु:खशमनस्तं नमामि हरिं परम् ॥ २३ ॥
ଯାହାଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ-ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଦୁଃଖ ଶମିତ ହୁଏ, ସେଇ ପରମ ହରିଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Frequently Asked Questions
The enumeration functions as a traditional pramāṇa-style framing: it situates Śrīmad-Bhāgavatam within the wider Purāṇic canon (400,000 verses total) and then highlights the Bhāgavatam’s distinct identity (18,000 verses) to underscore its unique authority, completeness, and supremacy as the Vedānta-sāra and amala-purāṇa.
The chapter states that from beginning to end the Bhāgavatam teaches renunciation through Hari-kathā and establishes the Absolute Truth as its subject—one without a second—culminating not in impersonal conclusion but in exclusive devotional service (kevalā-bhakti) to that Supreme Truth. Thus, Vedānta’s final import is presented as bhakti grounded in realized knowledge.
The chapter identifies Brahmā as the first recipient of the Bhāgavatam directly from the Supreme Lord. Brahmā spoke it to Nārada; Nārada to Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa; Vyāsa to Śukadeva Gosvāmī; and Śuka spoke it to Mahārāja Parīkṣit—establishing the authorized chain of revelation and teaching.
The text prescribes a specific dāna-vidhi: placing the Bhāgavatam on a golden throne and offering it as a gift on the full moon of Bhādra. The significance is twofold—honoring the Bhāgavatam as the living embodiment of sacred knowledge and cultivating bhakti through generosity—said to grant the supreme transcendental destination.
It is termed spotless (amala) because its teaching culminates in pure devotion free from ulterior motives (karma and mere jñāna) and because it reveals paramahaṁsa-knowledge: the integrated path of jñāna, vairāgya, and bhakti that liberates the sincere hearer through devoted śravaṇa and kīrtana.