Adhyaya 12
Bhāgavata-Māhātmya and the Complete Summary of the Śrīmad-Bhāgavatam
ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧର ଉପସଂହାରରେ କଳିଯୁଗର ଅନ୍ଧକାର ଓ ସାଧନାର ତତ୍କାଳ ଆବଶ୍ୟକତା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୁଏ। ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଭକ୍ତିଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ସ୍କନ୍ଧାନୁକ୍ରମେ ବିସ୍ତୃତ ସାର ଦିଅନ୍ତି—ସର୍ଗ, ବିସର୍ଗ, ନିରୋଧ; ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ଅବତାର; ବଂଶ ଓ ବଂଶାନୁଚରିତ; ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଲୀଳା। ପରେ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ହରିଗୁଣଗାନମୟ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ସାହିତ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ଲୌକିକ କଥା ସହିତ ଭେଦ ଦେଖାନ୍ତି, ଏବଂ ‘ନମୋ ହରି’ ଅକସ୍ମାତ ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରବଣ/ପାଠର ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମଧୁର ଲୀଳାରେ ପରମ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ଆଦର୍ଶ ବକ୍ତା ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସୂତ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ଆଶ୍ରୟ ହରି, ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ସେ ଲଭ୍ୟ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच नमो धर्माय महते नम: कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ: ମହାଧର୍ମ—ଭକ୍ତିସେବା—କୁ ନମସ୍କାର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ ଏବେ ସନାତନ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 2
एतद् व: कथितं विप्रा विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिर्यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २ ॥
ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯେପରି ମୋତେ ପଚାରିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର କହିଛି। ଏପରି କଥା ଶ୍ରବଣ କରିବା ହିଁ ସତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପୁରୁଷୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 3
अत्र सङ्कीर्तित: साक्षात् सर्वपापहरो हरि: । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३ ॥
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ହରିଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ଅଛି; ସେ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପଫଳ ହରଣ କରନ୍ତି। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ, ହୃଷୀକେଶ ଏବଂ ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପତି ଭଗବାନ୍ ଭାବେ ଗୌରବିତ।
Verse 4
अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगत: प्रभवाप्ययम् । ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥
ଏଠାରେ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ, ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ସାଧନା-ବିଧି ଓ ଅନୁଭୂତିସହିତ ବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 5
भक्तियोग: समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५ ॥
ଏଠାରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ବୈରାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ। ସହିତେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ନାରଦମୁନିଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 6
प्रायोपवेशो राजर्षेर्विप्रशापात् परीक्षित: । शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश्च परीक्षित: ॥ ६ ॥
ବିପ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ଶାପରେ ରାଜର୍ଷି ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରାୟୋପବେଶ—ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ—କରିଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ସହ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 7
योगधारणयोत्क्रान्ति: संवादो नारदाजयो: । अवतारानुगीतं च सर्ग: प्राधानिकोऽग्रत: ॥ ७ ॥
ଯୋଗଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତିର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ-ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ବାଦ, ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାରମାନଙ୍କ ଗଣନା, ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାଧାନିକ ବିବରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 8
विदुरोद्धवसंवाद: क्षत्तृमैत्रेययोस्तत: । पुराणसंहिताप्रश्नो महापुरुषसंस्थिति: ॥ ८ ॥
ବିଦୁର-ଉଦ୍ଧବ ସମ୍ବାଦ ଏବଂ ପରେ କ୍ଷତ୍ତା (ବିଦୁର) ଓ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ପୁରାଣ-ସଂହିତାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳେ ମହାପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ଦେହରେ ସୃଷ୍ଟିର ଲୟ-ସମାପ୍ତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 9
तत: प्राकृतिक: सर्ग: सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिर्वैराज: पुरुषो यत: ॥ ९ ॥
ତାପରେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣକ୍ଷୋଭରୁ ହୋଇଥିବା ସୃଷ୍ଟି, ତତ୍ତ୍ୱ-ବିକାରର ସାତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡର ନିର୍ମାଣ—ଯାହାରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ (ବୈରାଜ) ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏସବୁ ସମ୍ୟକ୍ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 10
कालस्य स्थूलसूक्ष्मस्य गति: पद्मसमुद्भव: । भुव उद्धरणेऽम्भोधेर्हिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥
କାଳର ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି, ଗର୍ଭୋଦକଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ପଦ୍ମର ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ଭୂମି ଉଦ୍ଧାର ସମୟରେ ଗର୍ଭୋଦକ ସମୁଦ୍ରରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ବଧ—ଏହି ବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 11
ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गो रुद्रसर्गस्तथैव च । अर्धनारीश्वरस्याथ यत: स्वायम्भुवो मनु: ॥ ११ ॥
ଭାଗବତରେ ଦେବତା, ପଶୁ ଓ ଆସୁର ଯୋନିମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି; ଭଗବାନ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ; ଏବଂ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ—ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 12
शतरूपा च या स्त्रीणामाद्या प्रकृतिरुत्तमा । सन्तानो धर्मपत्नीनां कर्दमस्य प्रजापते: ॥ १२ ॥
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦ୍ୟା ଉତ୍ତମା ଶତରୂପାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ—ଯିଏ ମନୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତ୍ନୀ—ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି କର୍ଦମଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ—ଏହା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 13
अवतारो भगवत: कपिलस्य महात्मन: । देवहूत्याश्च संवाद: कपिलेन च धीमता ॥ १३ ॥
ଭାଗବତରେ ଭଗବାନଙ୍କ ମହାତ୍ମା କପିଲ ଅବତାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ଏବଂ ସେହି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ କପିଲ ଓ ତାଙ୍କ ମାତା ଦେବହୂତିଙ୍କ ମଧ୍ୟର ସମ୍ବାଦ ମଧ୍ୟ ଲିପିବଦ୍ଧ।
Verse 14
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
ଏଠାରେ ନବ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସନ୍ତତି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞବିନାଶ, ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଚରିତ, ପରେ ରାଜା ପୃଥୁ ଓ ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଙ୍କ କଥା, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି–ନାରଦ ସମ୍ବାଦ ଏବଂ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଜୀବନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଭାଗବତରେ ରାଜା ନାଭି, ଭଗବାନ ଋଷଭ ଓ ରାଜା ଭରତଙ୍କ ଗୁଣକର୍ମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 15
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
ଏଠାରେ ନବ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସନ୍ତତି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞବିନାଶ, ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଚରିତ, ପରେ ରାଜା ପୃଥୁ ଓ ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଙ୍କ କଥା, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି–ନାରଦ ସମ୍ବାଦ ଏବଂ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଜୀବନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଭାଗବତରେ ରାଜା ନାଭି, ଭଗବାନ ଋଷଭ ଓ ରାଜା ଭରତଙ୍କ ଗୁଣକର୍ମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 16
द्वीपवर्षसमुद्राणां गिरिनद्युपवर्णनम् । ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं पातालनरकस्थिति: ॥ १६ ॥
ଭାଗବତରେ ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱୀପ, ବର୍ଷ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଏହାସହ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଚକ୍ରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ପାତାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ନରକର ସ୍ଥିତିମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
Verse 17
दक्षजन्म प्रचेतोभ्यस्तत्पुत्रीणां च सन्तति: । यतो देवासुरनरास्तिर्यङ्नगखगादय: ॥ १७ ॥
ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସନ୍ତତି—ଯାହାଠାରୁ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ନାଗ, ପକ୍ଷୀ ଆଦି ଜାତିମାନେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ—ଏସବୁ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 18
त्वाष्ट्रस्य जन्म निधनं पुत्रयोश्च दितेर्द्विजा: । दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्लादस्य महात्मन: ॥ १८ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଠାରେ ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ନିଧନ, ଏବଂ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସହିତ ଦିତିବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଚରିତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 19
मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । मन्वन्तरावताराश्च विष्णोर्हयशिरादय: ॥ १९ ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରର କଥନ, ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିମୋଚନ, ଏବଂ ପ୍ରତି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଶେଷ ଅବତାର—ହୟଶୀର୍ଷ ଆଦି—ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 20
कौर्मं मात्स्यं नारसिंहं वामनं च जगत्पते: । क्षीरोदमथनं तद्वदमृतार्थे दिवौकसाम् ॥ २० ॥
ଭାଗବତରେ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କ କୂର୍ମ, ମତ୍ସ୍ୟ, ନରସିଂହ, ବାମନ ରୂପେ ଅବତାର ଏବଂ ଅମୃତ ପାଇଁ ଦେବମାନଙ୍କ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 21
देवासुरमहायुद्धं राजवंशानुकीर्तनम् । इक्ष्वाकुजन्म तद्वंश: सुद्युम्नस्य महात्मन: ॥ २१ ॥
ଦେବ-ଅସୁର ମହାଯୁଦ୍ଧର ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବଂଶ—ସବୁ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଉପସ୍ଥାପିତ।
Verse 22
इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । सूर्यवंशानुकथनं शशादाद्या नृगादय: ॥ २२ ॥
ଏଠାରେ ଇଲାଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ, ତାରାଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ବଂଶଜମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନ—ଶଶାଦ ଆଦି, ନୃଗ ଆଦି—ମଧ୍ୟ କଥିତ।
Verse 23
सौकन्यं चाथ शर्याते: ककुत्स्थस्य च धीमत: । खट्वाङ्गस्य च मान्धातु: सौभरे: सगरस्य च ॥ २३ ॥
ସୁକନ୍ୟା, ଶର୍ୟାତି, ଧୀମାନ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ମାନ୍ଧାତା, ସୌଭରି ଏବଂ ସଗର—ଏମାନଙ୍କ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କଥିତ।
Verse 24
रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् । निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भव: ॥ २४ ॥
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ କୋଶଳେନ୍ଦ୍ର ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାବନ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହାସହ ରାଜା ନିମିଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ଓ ଜନକବଂଶର ଉଦ୍ଭବ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 25
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଭୃଗୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ପରଶୁରାମ ଭୂମିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିଃଶେଷ କରିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାସହ ସୋମବଂଶର ଐଲ, ଯୟାତି, ନହୁଷ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତପୁତ୍ର ଭରତ, ଶାନ୍ତନୁ ଓ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଚରିତ, ଏବଂ ଯୟାତିଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଯଦୁ ସ୍ଥାପିତ ଯଦୁବଂଶ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 26
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତରେ ଭୃଗୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ପରଶୁରାମ ଭୂମିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିଃଶେଷ କରିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାସହ ସୋମବଂଶର ଐଲ, ଯୟାତି, ନହୁଷ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତପୁତ୍ର ଭରତ, ଶାନ୍ତନୁ ଓ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଚରିତ, ଏବଂ ଯୟାତିଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଯଦୁ ସ୍ଥାପିତ ଯଦୁବଂଶ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 27
यत्रावतीर्णो भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वर: । वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७ ॥
ଯଦୁବଂଶରେ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ବସୁଦେବଙ୍କ ଗୃହରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ପରେ ଗୋକୁଳରେ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି—ଏସବୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 28
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
ଅସୁରଦ୍ୱିଷୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର ଲୀଳାମାନେ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ—ପୂତନାର ସ୍ତନ୍ୟ ସହିତ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣବାୟୁ ହରଣ, ଶିଶୁଦ୍ୱାରା ଶକଟ ଭଙ୍ଗ, ତୃଣାବର୍ତ୍ତକୁ ନିଷ୍ପେଷ, ବକାସୁର ଓ ବତ୍ସାସୁର ବଧ, ଅଘାସୁର ସଂହାର, ଏବଂ ଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ବଛା ଓ ଗୋପସଖାମାନଙ୍କୁ ଗୁହାରେ ଲୁଚାଇଦେଲେ ସେତେବେଳର ଲୀଳା।
Verse 29
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
ଅସୁରଦ୍ୱେଷୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର ଲୀଳା କୀର୍ତ୍ତିତ—ପୂତନାର ସ୍ତନ୍ୟ ସହ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଶୋଷଣ, ଶିଶୁର ଶକଟଭଙ୍ଗ, ତୃଣାବର୍ତ୍ତ ଦମନ, ବକାସୁର‑ବତ୍ସାସୁର‑ଅଘାସୁର ବଧ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଗୋପବାଳ ଓ ବଛାମାନଙ୍କୁ ଗୁହାରେ ଲୁଚାଇଥିବା ଲୀଳା।
Verse 30
धेनुकस्य सहभ्रातु: प्रलम्बस्य च सङ्क्षय: । गोपानां च परित्राणं दावाग्ने: परिसर्पत: ॥ ३० ॥
ଧେନୁକାସୁର ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କର, ଏବଂ ପ୍ରଲମ୍ବାସୁରର ସଂହାର; ଚାରିଦିଗରେ ପସରୁଥିବା ଦାବାଗ୍ନିରୁ ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ପରିତ୍ରାଣ—ଏସବୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ରୀବଳରାମଙ୍କ ଲୀଳା ଭାଗବତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 31
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
କାଳିୟ ସର୍ପର ଦମନ, ମହାସର୍ପରୁ ନନ୍ଦମହାରାଜଙ୍କ ମୋକ୍ଷ, କନ୍ୟା ଗୋପୀମାନଙ୍କ କଠୋର ବ୍ରତଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା; ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନଙ୍କୁ କୃପା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁତାପ; ଗୋବର୍ଧନ ଉଦ୍ଧାରଣ ଏବଂ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର‑ସୁରଭିଙ୍କ ପୂଜା‑ଅଭିଷେକ; ରାତିରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା; ଏବଂ ଶଙ୍ଖଚୂଡ, ଅରିଷ୍ଟ, କେଶୀ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ବଧ—ଏସବୁ ଲୀଳା ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 32
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
କାଳିୟ ସର୍ପର ଦମନ, ମହାସର୍ପରୁ ନନ୍ଦମହାରାଜଙ୍କ ମୋକ୍ଷ, କନ୍ୟା ଗୋପୀମାନଙ୍କ କଠୋର ବ୍ରତଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା; ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନଙ୍କୁ କୃପା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁତାପ; ଗୋବର୍ଧନ ଉଦ୍ଧାରଣ ଏବଂ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର‑ସୁରଭିଙ୍କ ପୂଜା‑ଅଭିଷେକ; ରାତିରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା; ଏବଂ ଶଙ୍ଖଚୂଡ, ଅରିଷ୍ଟ, କେଶୀ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ବଧ—ଏସବୁ ଲୀଳା ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 33
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
କାଳିୟ ସର୍ପର ଦମନ, ମହାସର୍ପରୁ ନନ୍ଦମହାରାଜଙ୍କ ମୋକ୍ଷ, କନ୍ୟା ଗୋପୀମାନଙ୍କ କଠୋର ବ୍ରତଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା; ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନଙ୍କୁ କୃପା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁତାପ; ଗୋବର୍ଧନ ଉଦ୍ଧାରଣ ଏବଂ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର‑ସୁରଭିଙ୍କ ପୂଜା‑ଅଭିଷେକ; ରାତିରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା; ଏବଂ ଶଙ୍ଖଚୂଡ, ଅରିଷ୍ଟ, କେଶୀ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ବଧ—ଏସବୁ ଲୀଳା ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 34
अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयो: । व्रजस्त्रीणां विलापश्च मथुरालोकनं तत: ॥ ३४ ॥
ଭାଗବତରେ ଅକ୍ରୂରଙ୍କ ଆଗମନ, ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କ ବ୍ରଜ ଛାଡ଼ି ପ୍ରସ୍ଥାନ, ବ୍ରଜଗୋପୀମାନଙ୍କ କରୁଣ ବିଲାପ ଏବଂ ତାପରେ ମଥୁରା-ଦର୍ଶନ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 35
गजमुष्टिकचाणूरकंसादीनां तथा वध: । मृतस्यानयनं सूनो: पुन: सान्दीपनेर्गुरो: ॥ ३५ ॥
ଏଠାରେ କୁବଲୟାପୀଡ ହାତୀ, ମୁଷ୍ଟିକ-ଚାଣୂର ମଲ୍ଲ, କଂସ ଆଦିଙ୍କ ବଧ, ଏବଂ ଗୁରୁ ସାନ୍ଦୀପନି ମୁନିଙ୍କ ମୃତ ପୁତ୍ରକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଫେରାଇ ଆଣିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
Verse 36
मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । कृतमुद्धवरामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजा: ॥ ३६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ—ମଥୁରାରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଭଗବାନ ହରି ଯଦୁବଂଶର ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଯେ ଲୀଳା କଲେ।
Verse 37
जरासन्धसमानीतसैन्यस्य बहुशो वध: । घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३७ ॥
ଜରାସନ୍ଧ ଆଣିଥିବା ଅନେକ ସେନାର ପୁନଃପୁନଃ ସଂହାର, ଯବନରାଜ କାଳୟବନଙ୍କ ବଧ, ଏବଂ କୁଶସ୍ଥଳୀରେ ଦ୍ୱାରକା ନଗରୀ ସ୍ଥାପନା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 38
आदानं पारिजातस्य सुधर्माया: सुरालयात् । रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरे: ॥ ३८ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରୁ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ଓ ସୁଧର୍ମା ସଭା ଆଣିଲେ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ହରଣ କଲେ।
Verse 39
हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । प्राग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३९ ॥
ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବାଣାସୁର ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶିବଙ୍କୁ ଜୃମ୍ଭଣ (ଜମ୍ଭାଇ) କରାଇ ପରାଜିତ କଲେ, ବାଣାସୁରଙ୍କ ଭୁଜ କାଟିଲେ, ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁର ଅଧିପତିଙ୍କୁ ବଧ କରି ବନ୍ଦୀ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।
Verse 40
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
ଏଠାରେ ଚେଦିରାଜ, ପୌଣ୍ଡ୍ରକ, ଶାଲ୍ୱ, ଦୁର୍ମତି ଦନ୍ତବକ୍ର, ଶମ୍ବର, ଦ୍ୱିବିଦ, ପୀଠ, ମୁର, ପଞ୍ଚଜନ ଆଦି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବଧ, ବାରାଣସୀର ଦାହନ, ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭୂମିର ଭାର ଅବତରଣ କଲେ—ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 41
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
ଏଠାରେ ଚେଦିରାଜ, ପୌଣ୍ଡ୍ରକ, ଶାଲ୍ୱ, ଦୁର୍ମତି ଦନ୍ତବକ୍ର, ଶମ୍ବର, ଦ୍ୱିବିଦ, ପୀଠ, ମୁର, ପଞ୍ଚଜନ ଆଦି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବଧ, ବାରାଣସୀର ଦାହନ, ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭୂମିର ଭାର ଅବତରଣ କଲେ—ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 42
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
ଏଠାରେ ବିପ୍ରଶାପକୁ ଅପଦେଶ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିଜ କୁଳର ସଂହାର, ନାରଦ ସହ ବସୁଦେବଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ସଂବାଦ, ସମଗ୍ର ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ଓ ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଉଦ୍ଧବ-କୃଷ୍ଣ ସଂବାଦ, ଏବଂ ପରେ ସ୍ୱାତ୍ମଯୋଗ-ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମର୍ତ୍ୟଲୋକ ପରିତ୍ୟାଗ—ଏସବୁ ଭାଗବତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 43
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
ଏଠାରେ ବିପ୍ରଶାପକୁ ଅପଦେଶ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିଜ କୁଳର ସଂହାର, ନାରଦ ସହ ବସୁଦେବଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ସଂବାଦ, ସମଗ୍ର ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ଓ ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଉଦ୍ଧବ-କୃଷ୍ଣ ସଂବାଦ, ଏବଂ ପରେ ସ୍ୱାତ୍ମଯୋଗ-ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମର୍ତ୍ୟଲୋକ ପରିତ୍ୟାଗ—ଏସବୁ ଭାଗବତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 44
युगलक्षणवृत्तिश्च कलौ नृणामुपप्लव: । चतुर्विधश्च प्रलय उत्पत्तिस्त्रिविधा तथा ॥ ४४ ॥
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯୁଗମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଆଚରଣ, କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଉପଦ୍ରବ, ପ୍ରଳୟର ଚାରି ପ୍ରକାର ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ତିନି ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 45
देहत्यागश्च राजर्षेर्विष्णुरातस्य धीमत: । शाखाप्रणयनमृषेर्मार्कण्डेयस्य सत्कथा । महापुरुषविन्यास: सूर्यस्य जगदात्मन: ॥ ४५ ॥
ଏଠାରେ ଧୀମାନ୍ ରାଜର୍ଷି ବିଷ୍ଣୁରାତ (ପରୀକ୍ଷିତ)ଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ, ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦଶାଖା ପ୍ରଣୟନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ କଥା, ଏବଂ ଜଗଦାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ସହିତ ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ରୂପର ବିସ୍ତୃତ ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 46
इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहमिहास्मि व: । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वश: ॥ ४६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ତାହା ମୁଁ ଏଠାରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହିଦେଲି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାବତାରମାନଙ୍କ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 47
पतित: स्खलितश्चार्त: क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात् ॥ ४७ ॥
ପଡୁଥିବାବେଳେ, ସ୍ଖଳିତ ହେବାବେଳେ, ବେଦନାରେ କିମ୍ବା ଛିଙ୍କ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଅନିଚ୍ଛାରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ “ହରୟେ ନମଃ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 48
सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्त: श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवात: ॥ ४८ ॥
ଅନନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ କିମ୍ବା କେବଳ ତାଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ଝାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି—ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ, କିମ୍ବା ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ ମେଘ ଉଡ଼ାଇଦିଏ।
Verse 49
मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद् भगवानधोक्षज: । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ ४९ ॥
ଯେ ବାଣୀ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେନାହିଁ ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଷୟ କହେ, ସେ ମିଥ୍ୟା ଓ ନିଷ୍ଫଳ। ଭଗବଦ୍ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ବାଣୀ ହିଁ ସତ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳ, ପୁଣ୍ୟ।
Verse 50
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तम:श्लोकयशोऽनुगीयते ॥ ५० ॥
ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଯଶ ଗାନ ହିଁ ରମ୍ୟ, ରୁଚିକର ଓ ସଦା ନବୀନ। ସେହି ମନ ପାଇଁ ଶାଶ୍ୱତ ମହୋତ୍ସବ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶୋକ-ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ।
Verse 51
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमला: ॥ ५१ ॥
ଯେ ବାଣୀ ଯେତେ ଚିତ୍ରପଦ ଥାଉ, ଜଗତ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ହରିଙ୍କ ଯଶ କେବେ ଗାଏନାହିଁ, ସେ କାଉମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥ ସଦୃଶ; ହଂସମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଅଚ୍ୟୁତ, ସେଠି ନିର୍ମଳ ସାଧୁମାନେ।
Verse 52
तद्वाग्विसर्गो जनताघसम्प्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि य- च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ५२ ॥
ଅନ୍ୟପଟେ, ଅନନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଓ ଯଶରେ ଅଙ୍କିତ ଯେ ସାହିତ୍ୟ-ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତି ଶ୍ଲୋକ ଯଦିଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚିତ, ତଥାପି ଜନତାର ପାପକୁ ବହାଇ ନେବା ପ୍ଲାବନ। ଏମିତି ଗ୍ରନ୍ଥ ସାଧୁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ଗାଆନ୍ତି, ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 53
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम् ॥ ५३ ॥
ଅଚ୍ୟୁତ-ଭାବ ବିନା ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଏନାହିଁ, ଏବଂ ମଳିନତାହୀନ ନିରଞ୍ଜନ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଭଗବଦ୍ଭାବ ବିନା ସୁନ୍ଦର ନୁହେଁ। ତେବେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନହୋଇଥିବା କର୍ମ, ଯେତେ ଉତ୍ତମ ହେଉ, ତାହାର କି ଉପକାର?
Verse 54
यश:श्रियामेव परिश्रम: परो वर्णाश्रमाचारतप:श्रुतादिषु । अविस्मृति: श्रीधरपादपद्मयो- र्गुणानुवादश्रवणादरादिभि: ॥ ५४ ॥
ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ, ତପ ଓ ବେଦଶ୍ରବଣ ଆଦିରେ ଯେ ମହା ପରିଶ୍ରମ, ତାହାର ଫଳ ପ୍ରାୟ ଲୋକିକ ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀମତା ମାତ୍ର। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣକଥାକୁ ଆଦରରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଅବିସ୍ମୃତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 55
अविस्मृति: कृष्णपदारविन्दयो: क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५५ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦାରବିନ୍ଦର ଅବିସ୍ମୃତି ସମସ୍ତ ଅଶୁଭକୁ କ୍ଷୟ କରେ ଏବଂ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଦାନ କରେ। ଏହା ହୃଦୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ପରମାତ୍ମଭକ୍ତି ଓ ଅନୁଭୂତି-ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 56
यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीश- मजस्रभावा भजताविवेश्य ॥ ५६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଆପଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟବାନ, କାରଣ ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବେଶ୍ୱର, ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀନାରାୟଣଙ୍କୁ ଆପଣମାନେ ହୃଦୟରେ ସଦା ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କର ଅବିଚଳ ପ୍ରେମ ଅଛି; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଭଜନ କରନ୍ତୁ।
Verse 57
अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपते: परीक्षित: सदस्यृषीणां महतां च शृण्वताम् ॥ ५७ ॥
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏବେ ପରମର୍ଷି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ପୂର୍ବେ ଶୁଣିଥିବା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରିଛି। ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ମହାନ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ସେମାନେ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି।
Verse 58
एतद्व: कथितं विप्रा: कथनीयोरुकर्मण: । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम् ॥ ५८ ॥
ହେ ବିପ୍ରମାନେ! କୀର୍ତ୍ତନୀୟ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମଧାରୀ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲି। ଏହି କଥା ସମସ୍ତ ଅଶୁଭକୁ ବିନାଶ କରେ।
Verse 59
य एतत् श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधी: । श्लोकमेकं तदर्धं वा पादं पादार्धमेव वा । श्रद्धावान् योऽनुशृणुयात् पुनात्यात्मानमेव स: ॥ ५९ ॥
ଯେ ଅନନ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ନିତ୍ୟ ଏହି ଭାଗବତକୁ ପାଠ କରାଏ, ଏବଂ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲୋକ, ଅର୍ଧ ଶ୍ଲୋକ, ଗୋଟିଏ ପାଦ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ପାଦ ମଧ୍ୟ ଶୁଣେ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
Verse 60
द्वादश्यामेकादश्यां वा शृण्वन्नायुष्यवान्भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतस्पूतो भवति पातकात् ॥ ६० ॥
ଏକାଦଶୀ କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଯେ ଏହି ଭାଗବତ ଶୁଣେ ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ; ଏବଂ ଉପବାସ କରି ସାବଧାନରେ ପାଠ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାପଫଳରୁ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
Verse 61
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६१ ॥
ପୁଷ୍କର, ମଥୁରା କିମ୍ବା ଦ୍ୱାରକାରେ ଯେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଉପବାସ କରେ ଏବଂ ଏହି ସଂହିତା ପାଠ/ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 62
देवता मुनय: सिद्धा: पितरो मनवो नृपा: । यच्छन्ति कामान् गृणत: शृण्वतो यस्य कीर्तनात् ॥ ६२ ॥
ଯେ ଏହି ପୁରାଣକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ତାହାକୁ ଦେବତା, ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ପିତୃ, ମନୁ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 63
ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्या: पय:कुल्याश्च तत्फलम् ॥ ६३ ॥
ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନର ଯେ ଫଳ, ସେଇ ଫଳ ଭାଗବତ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ପାଏ—ମଧୁ, ଘୃତ ଓ ଦୁଧର ନଦୀ ପାଇବା ପରି।
Verse 64
पुराणसंहितामेतामधीत्य प्रयतो द्विज: । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत् ॥ ६४ ॥
ଯେ ସଂୟମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ପୁରାଣ-ସଂହିତାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପଢ଼େ, ସେ ଭଗବାନ କହିଥିବା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 65
विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्र: शुध्येत पातकात् ॥ ६५ ॥
ଶ୍ରୀମଦ୍-ଭାଗବତ ପଢ଼ିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରଜ୍ଞା ପାଏ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତ୍ୟ ପାଏ, ବୈଶ୍ୟ ମହାଧନ ପାଏ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ପାପଫଳରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 66
कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्ति: परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गै: ॥ ६६ ॥
କଲିଯୁଗର ସଞ୍ଚିତ ପାପମଳକୁ ନାଶ କରୁଥିବା ସର୍ବେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ନିରନ୍ତର ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍-ଭାଗବତରେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପସହ କଥାପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପଦେପଦେ ନିତ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 67
तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यै- र्दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६७ ॥
ମୁଁ ସେଇ ଅଜ, ଅନନ୍ତ, ପରମାତ୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି; ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାର ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଶଙ୍କର ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ମହିମା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେଇ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମୁଁ ନତ ହୁଏ।
Verse 68
उपचितनवशक्तिभि: स्व आत्म- न्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नम: सनातनाय ॥ ६८ ॥
ମୁଁ ସନାତନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି—ଯିଏ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନେତା; ନିଜ ନବ ଭୌତିକ ଶକ୍ତିକୁ ବିକାଶ କରି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଯିଏ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 69
स्वसुखनिभृतचेतास्तद्वयुदस्तान्यभावो- ऽप्यजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यस्तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६९ ॥
ମୁଁ ମୋର ଗୁରୁ ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳ ନାଶକ। ଆରମ୍ଭରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ, ଏକାନ୍ତବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବ ତ୍ୟାଗୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଜିତ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମଧୁର ରୁଚିର ଲୀଳାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ କୃପାବଶେ ତତ୍ତ୍ୱଦୀପ ପରମ ପୁରାଣ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
As a siddhānta-closure: the chapter functions like an index with a purpose—showing that all narratives (creation, manvantaras, dynasties, avatāras, Kṛṣṇa-līlā, dissolution) converge on āśraya, the Supreme Lord. The summary is not merely informational; it is meant to fix the listener’s remembrance in Hari and affirm bhakti as the Bhāgavatam’s final intent.
The verse teaches the intrinsic potency of Hari-nāma: contact with the Lord’s name invokes divine purification because the name is non-different from the Lord (nāma-tattva). The emphasis is that even unintended remembrance can break sinful momentum; deliberate, faithful hearing and chanting yields deeper purification and steady devotion.
Literature devoid of Hari-kathā is compared to a ‘crow’s pilgrimage’—attractive to those who relish worldly refuse—whereas devotees, likened to swans (haṁsas), seek the clear waters of divine glorification. The point is qualitative: speech becomes auspicious and truthful when it awakens devotion to the infallible Lord, even if stylistically imperfect.
Śukadeva is Vyāsa’s son and the principal reciter of the Bhāgavatam to Mahārāja Parīkṣit. Though originally absorbed in impersonal Brahman realization, he became attracted to Kṛṣṇa’s līlā and compassionately spoke the Bhāgavatam. He is praised because his realization, detachment, and sweetness of Hari-kathā together make him the archetypal Bhāgavata-vaktā.
SB 12.12 teaches that even partial hearing purifies, while attentive recitation brings cleansing of sins, longevity when heard on Ekādaśī/Dvādaśī, fearlessness when studied with restraint and pilgrimage discipline, and broad auspiciousness acknowledged by devas and sages. The highest benefit is remembrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, yielding bhakti with realized knowledge and renunciation.