Adhyaya 11
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧର ଶେଷଭାଗରେ ବ୍ୟବହାରିକ ସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତନ୍ତ୍ର-ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିୟମିତ ଆରାଧନା ରୂପ କ୍ରିୟା-ଯୋଗ ଏବଂ ଭୌତିକ ଅନୁରୂପତା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ଆୟୁଧ, ଆଭୂଷଣ ଓ ପରିକରଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଜଡ ପଦାର୍ଥରେ ହ୍ରାସ ନ କରି। ସୂତ ପ୍ରଥମେ ବିରାଟ୍-ଭାବନା କହି ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦେହ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି; ପରେ କୌସ୍ତୁଭ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, ବନମାଳା, ପୀତାମ୍ବର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଓ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ଧନୁ ଆଦିକୁ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରାଣ, ଗୁଣ, କାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଳି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସହ ଯୋଡ଼ି ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପରେ ଶୌନକ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ମାସିକ ‘ସପ୍ତକ’ ପଚାରିଲେ, ସୂତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସିକ ପ୍ରକାଶ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଛଅ ସହଚର (ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ) ଗଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାତ-ସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ମରଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଧ୍ୟାନମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଚିନ୍ତନକୁ ଦୈନିକ ଭକ୍ତିସାଧନା ସହ ଯୋଡ଼ି ହରିଙ୍କ କାଳଶାସନ ଓ ଉପାସନା-ବିଧିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଆପଣ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହାଭକ୍ତ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରର ନିର୍ଣ୍ଣୟସାର ବିଷୟରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ।
Verse 2
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ କେବଳ ଶ୍ରୀପତି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟମିତ ପୂଜା କରିବା ସମୟରେ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ, ପାର୍ଷଦ, ଆୟୁଧ ଓ ଆଭୂଷଣକୁ ଯେଯେ ଭୌତିକ ପ୍ରତୀକରେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେସବୁ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଆମକୁ କ୍ରିୟା-ଯୋଗର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; ଯାହାର ପୂଜା-ନୈପୁଣ୍ୟରେ ମର୍ତ୍ୟ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ।
Verse 3
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ କେବଳ ଶ୍ରୀପତି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟମିତ ପୂଜା କରିବା ସମୟରେ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ, ପାର୍ଷଦ, ଆୟୁଧ ଓ ଆଭୂଷଣକୁ ଯେଯେ ଭୌତିକ ପ୍ରତୀକରେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେସବୁ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଆମକୁ କ୍ରିୟା-ଯୋଗର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; ଯାହାର ପୂଜା-ନୈପୁଣ୍ୟରେ ମର୍ତ୍ୟ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ।
Verse 4
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ବେଦ-ତନ୍ତ୍ରରେ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କହିଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଭୂତି ମୁଁ କହିବି।
Verse 5
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ମାୟା ଆଦି ନବ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବିକାରଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍-ରୂପ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ତାହାରେ ଚେତନା ପ୍ରବେଶ କଲେ ତାହା ଭିତରେ ତ୍ରିଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 6
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୌରୁଷ ବିରାଟ୍-ରୂପ—ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ପାଦ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ତାଙ୍କ ଶିର, ଆକାଶ ତାଙ୍କ ନାଭି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ବାୟୁ ତାଙ୍କ ନାସା, ଦିଗମାନେ ତାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣ। ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅପାନ (ମୃତ୍ୟୁ) ତାଙ୍କ ଗୁଦ; ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କ ବାହୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମନ, ଯମ ତାଙ୍କ ଭ୍ରୂ। ଲଜ୍ଜା ଅଧର, ଲୋଭ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱୋଷ୍ଠ; ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଦନ୍ତ, ଭ୍ରମ ତାଙ୍କ ସ୍ମିତ; ବୃକ୍ଷ ତାଙ୍କ ରୋମ, ମେଘ ତାଙ୍କ କେଶ।
Verse 7
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୌରୁଷ ବିରାଟ୍-ରୂପ—ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ପାଦ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ତାଙ୍କ ଶିର, ଆକାଶ ତାଙ୍କ ନାଭି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ବାୟୁ ତାଙ୍କ ନାସା, ଦିଗମାନେ ତାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣ। ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅପାନ (ମୃତ୍ୟୁ) ତାଙ୍କ ଗୁଦ; ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କ ବାହୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମନ, ଯମ ତାଙ୍କ ଭ୍ରୂ। ଲଜ୍ଜା ଅଧର, ଲୋଭ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱୋଷ୍ଠ; ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଦନ୍ତ, ଭ୍ରମ ତାଙ୍କ ସ୍ମିତ; ବୃକ୍ଷ ତାଙ୍କ ରୋମ, ମେଘ ତାଙ୍କ କେଶ।
Verse 8
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୌରୁଷ ବିରାଟ୍-ରୂପ—ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ପାଦ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ତାଙ୍କ ଶିର, ଆକାଶ ତାଙ୍କ ନାଭି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ବାୟୁ ତାଙ୍କ ନାସା, ଦିଗମାନେ ତାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣ। ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅପାନ (ମୃତ୍ୟୁ) ତାଙ୍କ ଗୁଦ; ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କ ବାହୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମନ, ଯମ ତାଙ୍କ ଭ୍ରୂ। ଲଜ୍ଜା ଅଧର, ଲୋଭ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱୋଷ୍ଠ; ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଦନ୍ତ, ଭ୍ରମ ତାଙ୍କ ସ୍ମିତ; ବୃକ୍ଷ ତାଙ୍କ ରୋମ, ମେଘ ତାଙ୍କ କେଶ।
Verse 9
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
ଯେପରି ଏହି ଲୋକର ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ମାପି ତାହାର ପରିମାଣ ଜଣାଯାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱରୂପରେ ଥିବା ଲୋକ-ଗ୍ରହବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିନ୍ୟାସ ମାପି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପରିମାଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
Verse 10
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
ଅଜ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭଗବାନ ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ପ୍ରତୀକ। ସେହି ମଣିର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଭା ହିଁ ତାଙ୍କ ଉରସରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 11
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ଭଗବାନ ନାନାଗୁଣମୟୀ ନିଜ ମାୟାକୁ ବନମାଳା ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପୀତବସ୍ତ୍ର ହେଉଛି ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ହେଉଛି ତିନି ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’। ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳରେ ସେ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ତାଙ୍କ ମୁକୁଟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ପରମ ପଦ।
Verse 12
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ଭଗବାନ ନାନାଗୁଣମୟୀ ନିଜ ମାୟାକୁ ବନମାଳା ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପୀତବସ୍ତ୍ର ହେଉଛି ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ହେଉଛି ତିନି ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’। ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳରେ ସେ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ତାଙ୍କ ମୁକୁଟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ପରମ ପଦ।
Verse 13
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
ଭଗବାନ ଯେଉଁ ଅନନ୍ତନାମ ଆସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ସେହିଟି ପ୍ରକୃତିର ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥା; ଏଠାରେ ପଦ୍ମାସନକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଆଦିରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 14
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଗଦା ଓଜଃ-ସହଃ-ବଳଯୁକ୍ତ ମୁଖ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ—ପ୍ରାଣ—ର ପ୍ରତୀକ। ତାଙ୍କ ଶଙ୍ଖ ଜଳତତ୍ତ୍ୱ, ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଅଗ୍ନି/ତେଜସ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶସମ ଶୁଦ୍ଧ ଖଡ୍ଗ ଆକାଶତତ୍ତ୍ୱ; ଢାଳ ତମୋଗୁଣ, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ କାଳରୂପ, ଏବଂ ବାଣଭରା ତୂଣୀର କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମୟ।
Verse 15
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଗଦା ଓଜଃ-ସହଃ-ବଳଯୁକ୍ତ ମୁଖ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ—ପ୍ରାଣ—ର ପ୍ରତୀକ। ତାଙ୍କ ଶଙ୍ଖ ଜଳତତ୍ତ୍ୱ, ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଅଗ୍ନି/ତେଜସ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶସମ ଶୁଦ୍ଧ ଖଡ୍ଗ ଆକାଶତତ୍ତ୍ୱ; ଢାଳ ତମୋଗୁଣ, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ କାଳରୂପ, ଏବଂ ବାଣଭରା ତୂଣୀର କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମୟ।
Verse 16
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
ତାଙ୍କର ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ରଥ ହେଉଛି ପ୍ରବଳ କ୍ରିୟାଶୀଳ ମନ (ଆକୂତି)। ତାଙ୍କର ବାହ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ତନ୍ମାତ୍ରା, ଏବଂ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୟ କ୍ରିୟାର ସାର।
Verse 17
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପାସନାସ୍ଥଳ; ଦୀକ୍ଷା ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧି-ସଂସ୍କାର; ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସେବା କରିବା ସମସ୍ତ ପାପପ୍ରତିକ୍ରିୟା କ୍ଷୟର ପ୍ରକ୍ରିୟା।
Verse 18
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
ଭଗବାନ ‘ଭଗ’ ଶବ୍ଦରେ ସୂଚିତ ବିଭିନ୍ନ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ପ୍ରତୀକ କମଳକୁ ଲୀଳାରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଯଶ—ଏହି ଦୁଇ ଚାମର-ପଖାର ସେବାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 19
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଛତ୍ର ହେଉଛି ଭୟହୀନ ବୈକୁଣ୍ଠଧାମ; ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ବହନ କରୁଥିବା ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡ ତ୍ରିବେଦସ୍ୱରୂପ।
Verse 20
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
ଭଗବତୀ ଶ୍ରୀ, ଯିଏ କେବେ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତିର ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ହରିଙ୍କ ସହ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ପାର୍ଷଦାଧିପ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ପାଞ୍ଚରାତ୍ରାଦି ତନ୍ତ୍ରମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନନ୍ଦାଦି ଆଠ ଦ୍ୱାରପାଳ ହରିଙ୍କ ଅଣିମାଦି ସିଦ୍ଧିଗୁଣ।
Verse 21
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ—ଏହିମାନେ ସ୍ୱୟଂ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 22
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ (ବିଶ୍ୱ), ସ୍ୱପ୍ନ (ତୈଜସ) ଓ ସୁଷୁପ୍ତି (ପ୍ରାଜ୍ଞ) ଏହି ବୃତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଯାହା କ୍ରମେ ବାହ୍ୟ ବିଷୟ, ମନ ଓ ଭୌତିକ ବୁଦ୍ଧି ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନମୟ ଚତୁର୍ଥ ଅତୀତ ଅବସ୍ଥା ‘ତୁରୀୟ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ।
Verse 23
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
ଏହିପରି ଭଗବାନ ହରି ଈଶ୍ୱର ଚାରି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୂର୍ତ୍ତି ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ, ଆୟୁଧ ଓ ଆଭୂଷଣର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ସେହି ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଚାରି ଅବସ୍ଥାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 24
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ, ବେଦମୂଳ, ନିଜ ମହିମାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ସେ ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଭୌତିକ କାର୍ଯ୍ୟଭେଦରୁ ବିଭକ୍ତ ଭଳି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ସେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଲଭନ୍ତି।
Verse 25
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ହେ ଅର୍ଜୁନସଖ! ବୃଷ୍ଣିବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୃଥିବୀରେ ଉପଦ୍ରବ କରୁଥିବା ରାଜଦଳମାନଙ୍କ ଦାହକ! ଯାହାଙ୍କ ବୀର୍ୟ କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ! ହେ ଗୋବିନ୍ଦ! ବ୍ରଜର ଗୋପୀ, ଗୋପ ଓ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଯାହାଙ୍କ ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି ଗାନ କରନ୍ତି—ସେହି କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ। ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 26
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
ଯେ କେହି ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଉପରେ ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚଳ କରି, ଶୁଦ୍ଧଭାବରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ନିରବରେ ଜପ କରେ, ସେ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣେ।
Verse 27
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୌନକ କହିଲେ: ଶୁଣୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁରାତ (ପରୀକ୍ଷିତ)ଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ଶୁକଦେବ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଗଣ ପ୍ରତି ମାସରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ସାତଜଣ କରି ବସନ୍ତି। ଅଧୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଓ କର୍ମ ଆମକୁ—ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳମାନଙ୍କୁ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟାତ୍ମା ରୂପେ ହରିଙ୍କ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟୂହ-ବିସ୍ତାର।
Verse 28
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୌନକ କହିଲେ: ଶୁଣୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁରାତ (ପରୀକ୍ଷିତ)ଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ଶୁକଦେବ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଗଣ ପ୍ରତି ମାସରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ସାତଜଣ କରି ବସନ୍ତି। ଅଧୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଓ କର୍ମ ଆମକୁ—ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳମାନଙ୍କୁ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟାତ୍ମା ରୂପେ ହରିଙ୍କ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟୂହ-ବିସ୍ତାର।
Verse 29
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପରମାତ୍ମା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଅନାଦି ମାୟାଶକ୍ତିରେ ଏହି ଲୋକତନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି; ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳି ଗତିକୁ ନିୟମିତ କରେ।
Verse 30
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ; ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଏକ ଆତ୍ମା ଓ ଆଦିକର୍ତ୍ତା। ବେଦବିହିତ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକର୍ମର ମୂଳ ସେଇ, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ବହୁ ନାମରେ କହିଛନ୍ତି।
Verse 31
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମାୟାଶକ୍ତିର ମୂଳ ଭଗବାନ୍ ହରି ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ନବ ପ୍ରକାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—କାଳ, ଦେଶ, ପ୍ରୟାସ, କର୍ତ୍ତା, କରଣ, ବିଶେଷ କ୍ରିୟା, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୂଜା-ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ସାଧ୍ୟ ଫଳ।
Verse 32
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
ଭଗବାନ୍ କାଳଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବରୂପେ ମଧୁ ଆଦି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ବିଶ୍ୱଗତି ନିୟମନ ପାଇଁ ଚଳନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଛଅଜଣ ସହଚରଙ୍କ ଭିନ୍ନ ଗଣ ଯାତ୍ରା କରେ।
Verse 33
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
ହେ ମୁନି! ମଧୁ ମାସକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି—ଧାତା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, କୃତସ୍ଥଲୀ ଅପ୍ସରା, ହେତି ରାକ୍ଷସ, ବାସୁକୀ ନାଗ, ରଥକୃତ୍ ଯକ୍ଷ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଏବଂ ତୁମ୍ବୁରୁ ଗନ୍ଧର୍ବ।
Verse 34
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
ଅର୍ୟମା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ପୁଲହ ଋଷି ଭାବେ, ଅଥୌଜା ଯକ୍ଷ ଭାବେ, ପ୍ରହେତି ରାକ୍ଷସ ଭାବେ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳୀ ଅପ୍ସରା ଭାବେ, ନାରଦ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ ଓ କଚ୍ଛନୀର ନାଗ ଭାବେ—ଏମାନେ ମାଧବ ମାସକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।
Verse 35
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
ମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ଅତ୍ରି ଋଷି ଭାବେ, ପୌରୁଷେୟ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ, ତକ୍ଷକ ନାଗ ଭାବେ, ମେନକା ଅପ୍ସରା ଭାବେ, ହାହା ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ ଓ ରଥସ୍ୱନ ଯକ୍ଷ ଭାବେ—ଏମାନେ ଶୁକ୍ର ମାସକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।
Verse 36
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ଭାବେ, ବରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ରମ୍ଭା ଅପ୍ସରା ଭାବେ, ସହଜନ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ, ହୁହୂ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ, ଶୁକ୍ର ନାଗ ଭାବେ ଓ ଚିତ୍ରସ୍ୱନ ଯକ୍ଷ ଭାବେ—ଏମାନେ ଶୁଚି ମାସକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।
Verse 37
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ବିଶ୍ୱାବସୁ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ, ଶ୍ରୋତା ଯକ୍ଷ ଭାବେ, ଏଲାପତ୍ର ନାଗ ଭାବେ, ଅଙ୍ଗିରା ଋଷି ଭାବେ, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଓ ବର୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ—ଏମାନେ ନଭସ୍ ମାସକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।
Verse 38
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
ବିବସ୍ୱାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ଉଗ୍ରସେନ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ, ବ୍ୟାଘ୍ର ରାକ୍ଷସ ଭାବେ, ଆସାରଣ ଯକ୍ଷ ଭାବେ, ଭୃଗୁ ଋଷି ଭାବେ, ଅନୁମ୍ଲୋଚା ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଓ ଶଙ୍ଖପାଳ ନାଗ ଭାବେ—ଏମାନେ ନଭସ୍ୟ ମାସକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।
Verse 39
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
ପୂଷା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ଧନଞ୍ଜୟ ନାଗ ଭାବେ, ବାତ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ, ସୁଷେଣ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ, ସୁରୁଚି ଯକ୍ଷ ଭାବେ, ଘୃତାଚୀ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଓ ଗୌତମ ମୁନି ଭାବେ—ଏମାନେ ତପୋ ମାସକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।
Verse 40
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ଋତୁ ଯକ୍ଷ ଭାବେ, ବର୍ଚ୍ଚା ରାକ୍ଷସ ଭାବେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଭାବେ, ପର୍ଜନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ସେନଜିତ୍ ଅପ୍ସରା ଭାବେ, ବିଶ୍ୱ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ ଓ ଐରାବତ ନାଗ ଭାବେ—ଏମାନେ ‘ତପସ୍ୟା’ ମାସକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।
Verse 41
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
ଅଂଶୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, କଶ୍ୟପ ମୁନି ଭାବେ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଯକ୍ଷ ଭାବେ, ଋତସେନ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ, ଉର୍ବଶୀ ଅପ୍ସରା ଭାବେ, ବିଦ୍ୟୁଚ୍ଛତ୍ରୁ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ଓ ମହାଶଙ୍ଖ ନାଗ ଭାବେ—ଏମାନେ ସହୋ ମାସକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।
Verse 42
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
ଭଗ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ, ସ୍ଫୂର୍ଜ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ, ଅରିଷ୍ଟନେମି ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ, ଊର୍ଣ୍ଣା ଯକ୍ଷ ଭାବେ, ଆୟୁ ମୁନି ଭାବେ, କର୍କୋଟକ ନାଗ ଭାବେ ଓ ପୂର୍ବଚିତ୍ତି ଅପ୍ସରା ଭାବେ—ଏମାନେ ପୁଷ୍ୟ ମାସକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।
Verse 43
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
ତ୍ୱଷ୍ଟା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭାବେ; ଋଚୀକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜମଦଗ୍ନି ମୁନି ଭାବେ; କମ୍ବଲାଶ୍ୱ ନାଗ ଭାବେ; ତିଲୋତ୍ତମା ଅପ୍ସରା ଭାବେ; ବ୍ରହ୍ମାପେତ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ; ଶତଜିତ୍ ଯକ୍ଷ ଭାବେ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ—ଏମାନେ ଇଷା ମାସକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 44
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
ଊର୍ଜ ମାସରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ରୂପେ, ଅଶ୍ୱତର ନାଗ ରୂପେ, ରମ୍ଭା ଅପ୍ସରା ରୂପେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚା ଗନ୍ଧର୍ବ ରୂପେ, ସତ୍ୟଜିତ୍ ଯକ୍ଷ ରୂପେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ରୂପେ ଏବଂ ମଖାପେତ ରାକ୍ଷସ ରୂପେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 45
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
ଏସବୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ରୂପେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବିଭୂତିମାନ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାପଫଳ ଦିନେଦିନେ ହରିଯାଏ।
Verse 46
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ସାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜ ଛଅ ପ୍ରକାର ସହଚରଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧଚେତନା ଓ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରସାର କରନ୍ତି।
Verse 47
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ସାମ, ଋଗ୍ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦର ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସଂସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କ ରଥର ଅଗ୍ରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ନାଗମାନେ ରଥର ଦୋରି ଟାଣି ମଜବୁତ କରନ୍ତି, ଯକ୍ଷମାନେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ରଥରେ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଛରୁ ରଥକୁ ଧକ୍କା ଦେଇ ଚଳାନ୍ତି।
Verse 48
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ସାମ, ଋଗ୍ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦର ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସଂସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କ ରଥର ଅଗ୍ରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ନାଗମାନେ ରଥର ଦୋରି ଟାଣି ମଜବୁତ କରନ୍ତି, ଯକ୍ଷମାନେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ରଥରେ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଛରୁ ରଥକୁ ଧକ୍କା ଦେଇ ଚଳାନ୍ତି।
Verse 49
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
ରଥର ସମ୍ମୁଖେ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବାଲଖିଲ୍ୟ ନାମକ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ଋଷି ଅଗ୍ରେ ଗମନ କରି, ବେଦମନ୍ତ୍ର-ସ୍ତୁତିରେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତବ କରନ୍ତି।
Verse 50
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
ଏହିପରି ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଅଜ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ହରି ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟୂହ କରି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The chapter presents kriyā-yoga as disciplined worship (arcana) grounded in authoritative tantra and Vedic testimony, aimed at fixing consciousness on Viṣṇu through prescribed forms, meditations, and meanings. It is ‘conclusive’ because it integrates ritual precision with bhakti’s goal—purification, removal of sin, and realization of the Lord in the heart—rather than treating ritual as merely worldly merit.
Virāṭ description is a pedagogical upāsanā (meditative aid): it trains the mind to see the cosmos as ordered under the Supreme Person’s sovereignty. The Bhāgavata simultaneously safeguards transcendence by distinguishing the Lord’s self-luminous nature from material elements, using correspondences to elevate perception, not to equate Bhagavān with matter.
Kaustubha is identified with the pure jīva (pure spirit soul), while Śrīvatsa is described as the manifest effulgence expanding from that gem. The symbolism teaches that individuality and spiritual radiance are ultimately grounded in the Lord’s presence and that pure consciousness is most perfectly situated when connected to Him.
They are the catur-vyūha, direct personal expansions of the Supreme Godhead used in Pañcarātra theology to explain divine functions and cosmic maintenance. The chapter links these expansions to the Lord’s governance of the phases of existence and to contemplative frameworks like the four states of consciousness.
Each month features the sun-god’s ruling name along with six associates—typically a sage (ṛṣi), gandharva, apsarā, nāga, yakṣa, and rākṣasa—who serve the sun’s chariot and functions. This portrays time (kāla) as a divine administration under Hari, with liturgical remembrance at dawn and dusk recommended for purification.
Because the sun, as Hari’s expansion and regulator of time and ritual order, is tied to sandhyā (junction times) when consciousness is traditionally stabilized through mantra and remembrance. The chapter’s point is not mere astral piety but aligning daily life with the Lord’s governance, which purifies intention and action.