Adhyaya 89
Bhṛgu Tests the Trimūrti; Kṛṣṇa and Arjuna Visit Mahā-Viṣṇu and Recover the Brāhmaṇa’s Sons
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତତ୍ତ୍ୱ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ବିଶ୍ୱ-ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ଋଷିମାନେ ‘ପରମ ଦେବ କିଏ?’ ବୋଲି ବିବାଦ କରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି। ଭୃଗୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନ ଦେଇ କ୍ରୋଧିତ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧିରେ କ୍ରୋଧ ଦମନ କରନ୍ତି; ପରେ ଶିବଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଲେ ଶିବ ରୋଷରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବୀ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଭୃଗୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପାଦପ୍ରହାର କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀହରି ନମ୍ରତା, ଆତିଥ୍ୟ ଓ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଅନୁରୋଧରେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭକ୍ତବତ୍ସଲ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ଧାମ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ମରିଯାଆନ୍ତି/ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିଶୁକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ମଧ୍ୟ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି; ନବଜାତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ଅର୍ଜୁନ ଲୋକଲୋକାନ୍ତର ଖୋଜନ୍ତି; ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଲୋକାଲୋକ ପାରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି ପାରେ, ଅନନ୍ତଶେଷ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ମହାବିଷ୍ଣୁ କହନ୍ତି—କୃଷ୍ଣ-ଅର୍ଜୁନ (ଦିବ୍ୟ ଅଂଶ)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ନେଇଥିଲି, ଧର୍ମାଦର୍ଶ ଜାରି ରଖିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଓ ଦ୍ୱାରକାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सरस्वत्यास्तटे राजन्नृषय: सत्रमासत । वितर्क: समभूत्तेषां त्रिष्वधीशेषु को महान् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀତଟରେ ଋଷିମାନେ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ତିନି ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏହି ନେଇ ତାଙ୍କମଧ୍ୟରେ ବିତର୍କ ହେଲା।
Verse 2
तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप । तज्ज्ञप्त्यै प्रेषयामासु: सोऽभ्यगाद् ब्रह्मण: सभाम् ॥ २ ॥
ସେ ପ୍ରଶ୍ନର ନିଷ୍କର୍ଷ ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ହେ ରାଜନ, ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଜାଣିବା ପାଇଁ ପଠାଇଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ।
Verse 3
न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया । तस्मै चुक्रोध भगवान् प्रज्वलन् स्वेन तेजसा ॥ ३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଭୃଗୁ ତାଙ୍କୁ ନ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତେଣୁ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
Verse 4
स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभु: । अशीशमद् यथा वह्निं स्वयोन्या वारिणात्मभू: ॥ ४ ॥
ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ହୃଦୟରେ ଉଠୁଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଶମନ କଲେ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଳଦ୍ୱାରା ନିବିଯାଏ।
Verse 5
तत: कैलासमगमत् स तं देवो महेश्वर: । परिरब्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥ ५ ॥
ତାପରେ ଭୃଗୁ କୈଲାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ଶିବ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠି ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
Verse 6
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
କିନ୍ତୁ ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ ଏବଂ କହିଲେ, “ତୁମେ ମାର୍ଗଭ୍ରଷ୍ଟ।” ଏଥିରେ ତିଗ୍ମଲୋଚନ ଦେବ ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ଶୂଳ ଉଠାଇ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ତେବେ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କଲେ। ପରେ ଭୃଗୁ ସେଠାରୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ଜନାର୍ଦନ ବସନ୍ତି।
Verse 7
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
ଭୃଗୁ ଆଲିଙ୍ଗନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; କହିଲେ, “ତୁମେ କୁପଥଗାମୀ ପାଷଣ୍ଡ।” ଏଥିରେ ଶିବ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନୟନରେ ଜ୍ୱଳି ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ତେବେ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି ମୃଦୁବାଣୀରେ ଶାନ୍ତ କଲେ। ପରେ ଭୃଗୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜନାର୍ଦନ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 8
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ସଙ୍ଗରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ; ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲେ। ତେବେ ସତ୍ଜନଙ୍କ ପରମ ଗତି ଭଗବାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଉଠିଲେ। ଶୟ୍ୟାରୁ ଅବରୁହି ମୁନିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ୱାଗତ; ଏହି ଆସନରେ କ୍ଷଣେ ବସନ୍ତୁ। ପ୍ରଭୋ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଧ୍ୟାନ ନ ଦେଇପାରିବାରେ ଆମକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।”
Verse 9
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ସଙ୍ଗରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ; ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲେ। ତେବେ ସତ୍ଜନଙ୍କ ପରମ ଗତି ଭଗବାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଉଠିଲେ। ଶୟ୍ୟାରୁ ଅବରୁହି ମୁନିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ୱାଗତ; ଏହି ଆସନରେ କ୍ଷଣେ ବସନ୍ତୁ। ପ୍ରଭୋ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଧ୍ୟାନ ନ ଦେଇପାରିବାରେ ଆମକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।”
Verse 10
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
ଭଗବାନ କହିଲେ, “ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଦୋଦକରେ ମୋତେ, ମୋର ଧାମକୁ ଏବଂ ମୋର ଶରଣାଗତ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ହେ ଭଗବନ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶରେ ମୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଛି, ସେ ମୋ ବକ୍ଷରେ ବାସ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ ହେବେ।”
Verse 11
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
ଭଗବାନ କହିଲେ, “ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଦୋଦକରେ ମୋତେ, ମୋର ଧାମକୁ ଏବଂ ମୋର ଶରଣାଗତ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ହେ ଭଗବନ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶରେ ମୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଛି, ସେ ମୋ ବକ୍ଷରେ ବାସ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ ହେବେ।”
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा । निर्वृतस्तर्पितस्तूष्णीं भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचन: ॥ १२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ବୈକୁଣ୍ଠନାଥଙ୍କ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀ ଶୁଣି ଭୃଗୁ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଭକ୍ତିର ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ସେ ନୀରବ ରହିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 13
पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्वानुभूतमशेषेण राजन् भृगुरवर्णयत् ॥ १३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପରେ ଭୃଗୁ ମୁନି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଫେରି ନିଜ ଅନୁଭବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 14
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ଭୃଗୁଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା କଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଅଭୟ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନସହିତ ବୈରାଗ୍ୟ, ଯୋଗର ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ମନର ମଳ ହରଣ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଯଶ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି ଦଣ୍ଡ ରଖିଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସମଚିତ୍ତ, ଅକିଞ୍ଚନ ସାଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପରମ ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମୂର୍ତ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଇଷ୍ଟଦେବତା—ଆତ୍ମଶାନ୍ତି ପାଇଥିବା ନିପୁଣବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ଭଜନ୍ତି।
Verse 15
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ଭୃଗୁଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା କଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଅଭୟ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନସହିତ ବୈରାଗ୍ୟ, ଯୋଗର ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ମନର ମଳ ହରଣ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଯଶ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି ଦଣ୍ଡ ରଖିଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସମଚିତ୍ତ, ଅକିଞ୍ଚନ ସାଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପରମ ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମୂର୍ତ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଇଷ୍ଟଦେବତା—ଆତ୍ମଶାନ୍ତି ପାଇଥିବା ନିପୁଣବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ଭଜନ୍ତି।
Verse 16
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ଭୃଗୁଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା କଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଅଭୟ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନସହିତ ବୈରାଗ୍ୟ, ଯୋଗର ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ମନର ମଳ ହରଣ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଯଶ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି ଦଣ୍ଡ ରଖିଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସମଚିତ୍ତ, ଅକିଞ୍ଚନ ସାଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପରମ ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମୂର୍ତ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଇଷ୍ଟଦେବତା—ଆତ୍ମଶାନ୍ତି ପାଇଥିବା ନିପୁଣବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ଭଜନ୍ତି।
Verse 17
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ଭୃଗୁଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ପରମ ପ୍ରଭୁ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଶାନ୍ତି, ଅଭୟ, ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନସହିତ ବୈରାଗ୍ୟ, ଯୋଗର ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ମନମଳ ହରଣକାରୀ ଯଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅହିଂସକ, ଶାନ୍ତ, ସମଚିତ୍ତ, ନିଷ୍କାମ ସାଧୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରମ ଗତି କହନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱମୟ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ; ନିଷ୍କାମ ଶାନ୍ତ ନିପୁଣବୁଦ୍ଧି ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି।
Verse 18
त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुरा: सुरा: । गुणिन्या मायया सृष्टा: सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम् ॥ १८ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରକଟ ରୂପ—ରାକ୍ଷସ, ଅସୁର ଓ ସୁର—ଗୁଣମୟୀ ମାୟାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏବଂ ସେହି ଗୁଣରେ ବଦ୍ଧ। କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ହିଁ ପରମ ସିଦ୍ଧିର ସାଧନ।
Verse 19
श्रीशुक उवाच इत्थं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गता: ॥ १९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ଏହିପରି ସରସ୍ୱତୀ ତଟର ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତିସେବା କରି ତାଙ୍କର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 20
श्रीसूत उवाच इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूषं भवभयभित् परस्य पुंस: । सुश्लोकं श्रवणपुटै: पिबत्यभीक्ष्णं पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ २० ॥
ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ: ଏହିପରି ବ୍ୟାସମୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀଶୁକଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅମୃତ ଝରିଲା—ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ଏହି ସୁଶ୍ଲୋକ ସଂସାରଭୟକୁ ନାଶ କରେ। ଯେ ପାନ୍ଥ ଏହାକୁ କାନରେ ପୁନଃପୁନଃ ପାନ କରେ, ସେ ସଂସାରପଥରେ ଭ୍ରମଣର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
Verse 21
श्रीशुक उवाच एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्या: कुमारक: । जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत ॥ २१ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ହେ ଭାରତ! ଏକଦା ଦ୍ୱାରକାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ନବଜାତ ଶିଶୁଟି ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସହିତେ ମରିଗଲା।
Verse 22
विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वार्युपधाय स: । इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानस: ॥ २२ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ ଶିଶୁର ଦେହ ଉଠାଇ ରାଜା ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ଦରବାର ଦ୍ୱାରେ ରଖିଲେ। ପରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଦୀନମନେ ବିଲାପ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 23
ब्रह्मद्विष: शठधियो लुब्धस्य विषयात्मन: । क्षत्रबन्धो: कर्मदोषात् पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक: ॥ २३ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ୱେଷୀ ଏହି ଶଠବୁଦ୍ଧି, ଲୋଭୀ, ବିଷୟାସକ୍ତ ଅଯୋଗ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ—କର୍ମର ଦୋଷରୁ—ମୋ ଶିଶୁକୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପହଞ୍ଚାଇଛି।
Verse 24
हिंसाविहारं नृपतिं दु:शीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्य: सीदन्ति दरिद्रा नित्यदु:खिता: ॥ २४ ॥
ହିଂସାରେ ରମୁଥିବା, ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ନଥିବା ରାଜାକୁ ସେବୁଥିବା ପ୍ରଜା ଦରିଦ୍ର ହୋଇ ସଦା ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 25
एवं द्वितीयं विप्रर्षिस्तृतीयं त्वेवमेव च । विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २५ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ସନ୍ତାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୁର୍ଘଟନା ହେଲା। ପ୍ରତିଥର ସେ ମୃତଦେହକୁ ରାଜଦ୍ୱାରେ ରଖି ସେଇ ଶୋକଗୀତ ଗାଇଲେ।
Verse 26
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
ନବମ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ମରିଗଲାବେଳେ, କେଶବଙ୍କ ସମୀପରେ ଥିବା ଅର୍ଜୁନ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଭାବେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବିଲାପ ଶୁଣିଲେ। ତେଣୁ ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! କଣ ଘଟିଲା? ତୁମ ଘର ପାଖରେ ହାତରେ ଧନୁ ଧରି ଦାଁଡାଇପାରିବା ଜଣେ ଧନୁର୍ଧର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ କି? ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପରି ଯଜ୍ଞରେ ଅଳସ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି!”
Verse 27
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
ଯେତେବେଳେ ନବମ ସନ୍ତାନର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, କେଶବଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ଅର୍ଜୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବିଳାପ ଶୁଣିଲେ | ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏଠାରେ କଣ କେହି ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ନାହାଁନ୍ତି? ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କେବଳ ଯଜ୍ଞରେ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି |'
Verse 28
धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणा: । ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भरा: ॥ २८ ॥
ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧନ, ପତ୍ନୀ ଓ ସନ୍ତାନ ହରାଇ ଶୋକ କରନ୍ତି, ସେଠାକାର ଶାସକମାନେ କେବଳ ପେଟ ପୋଷିବା ପାଇଁ ରାଜା ବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅଭିନେତା ଅଟନ୍ତି।
Verse 29
अहं प्रजा: वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मष: ॥ २९ ॥
ହେ ଭଗବାନ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଦୁଃଖୀ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି | ଯଦି ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ପାପ ମୋଚନ ପାଇଁ ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି |
Verse 30
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ସଙ୍କର୍ଷଣ, ବାସୁଦେବ, ଧନୁର୍ଦ୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଦ୍ଧା ଅନିରୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ମୋ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 31
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
ତେବେ ଆପଣ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରିବେ ଯାହା ଜଗଦୀଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ? ଆପଣ ପିଲାଳିଆମି କରୁଛନ୍ତି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହୁଁ |
Verse 32
श्रीअर्जुन उवाच नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन् न कृष्ण: कार्ष्णिरेव च । अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनु: ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରୀ ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ସଙ୍କର୍ଷଣ ନୁହେଁ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନୁହେଁ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ।
Verse 33
मावमंस्था मम ब्रह्मन् वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम् । मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजा: प्रभो ॥ ३३ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିବା ମୋର ପରାକ୍ରମକୁ ଅବମାନ କରନି। ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।
Verse 34
एवं विश्रम्भितो विप्र: फाल्गुनेन परन्तप । जगाम स्वगृहं प्रीत: पार्थवीर्यं निशामयन् ॥ ३४ ॥
ହେ ପରନ୍ତପ! ଫାଲ୍ଗୁନ ଅର୍ଜୁନ ଏଭଳି ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିବାରୁ, ପାର୍ଥଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଶୁଣି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ।
Verse 35
प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तम: । पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुर: ॥ ३५ ॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାର ପ୍ରସବକାଳ ପୁଣି ନିକଟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୋଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ—“ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର! ମୋ ଶିଶୁକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ବଞ୍ଚାଅ!”
Verse 36
स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् । दिव्यान्यस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे ॥ ३६ ॥
ସେ ଶୁଚି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆଚମନ କଲେ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ ଏବଂ ଗାଣ୍ଡୀବରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଇଲେ।
Verse 37
न्यरुणत् सूतिकागारं शरैर्नानास्त्रयोजितै: । तिर्यगूर्ध्वमध: पार्थश्चकार शरपञ्जरम् ॥ ३७ ॥
ଅର୍ଜୁନ ନାନା ଅସ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ଶର ଛାଡ଼ି ପ୍ରସୂତିଗୃହକୁ ଘେରିଦେଲେ। ଏଭଳି ପୃଥାପୁତ୍ର ଉପରେ, ତଳେ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱେ ସବୁଦିଗରେ ଶରପଞ୍ଜର ଗଢ଼ିଲେ।
Verse 38
तत: कुमार: सञ्जातो विप्रपत्न्या रुदन्मुहु: । सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा ॥ ३८ ॥
ତାପରେ ବିପ୍ରପତ୍ନୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଶିଶୁ ଅଳ୍ପକ୍ଷଣ କାନ୍ଦିଲା। କିନ୍ତୁ ସେହିକ୍ଷଣେ ସେ ନିଜ ଦେହସହ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା।
Verse 39
तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन् कृष्णसन्निधौ । मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम् ॥ ३९ ॥
ତେବେ ବିପ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଜୟକୁ ନିନ୍ଦା କରି କହିଲେ— “ଦେଖ, ମୋର ମୂଢତା! ମୁଁ ଏକ ନପୁଂସକର ଡ଼଼ଙ୍ଗାକଥାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିଥିଲି!”
Verse 40
न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशव: । यस्य शेकु: परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वर: ॥ ४० ॥
“ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ରାମ କିମ୍ବା କେଶବ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ହୋଇପାରିବ?”
Verse 41
धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनु: । दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मति: ॥ ४१ ॥
“ଧିକ୍ ଏହି ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ଅର୍ଜୁନକୁ! ଧିକ୍ ଏହି ଆତ୍ମଶ୍ଲାଘୀର ଧନୁଷକୁ! ଯାହାକୁ ଦୈବ ନେଇଗଲା, ତାହାକୁ ମୁଁ ଫେରାଇ ଆଣିବି ବୋଲି ସେ ଦୁର୍ମତି ମୂଢତାରେ ଭାବେ।”
Verse 42
एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुन: । ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान् यम: ॥ ४२ ॥
ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବାବେଳେ, ଫାଲ୍ଗୁନ ଅର୍ଜୁନ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଶୀଘ୍ରେ ସଂୟମନୀ ପୁରୀକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଯମରାଜ ବସନ୍ତି।
Verse 43
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ, ଅଗ୍ନିପୁରୀ, ନୈଋତି, ସୋମ, ବାୟୁ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପୁରୀମାନଙ୍କୁ ଗଲେ। ଅସ୍ତ୍ର ସଜାଇ ରସାତଳରୁ ସ୍ୱର୍ଗଶିଖର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକଧାମରେ ଖୋଜିଲେ। ତଥାପି ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ର ନମିଳିବାରୁ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା ହୋଇନଥିବା ଭାବି, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ; ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ରୋକି କହିଲେ।
Verse 44
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ନୈଋତି, ସୋମ, ବାୟୁ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଗଲେ। ଅସ୍ତ୍ର ସଜାଇ ରସାତଳରୁ ସ୍ୱର୍ଗଶିଖର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଖୋଜିଲେ। ଶେଷରେ ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ର ନମିଳିବାରୁ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା ହୋଇନଥିବା ଭାବି, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ରୋକି କହିଲେ।
Verse 45
दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना । ये ते न: कीर्तिं विमलां मनुष्या: स्थापयिष्यन्ति ॥ ४५ ॥
ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେବି; ତେଣୁ ନିଜକୁ ନିଜେ ଅବମାନ କରନି। ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏବେ ଆମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ରେ ଆମର ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବେ।
Verse 46
इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वर: । दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत् ॥ ४६ ॥
ଏଭଳି କହି ଭଗବାନ୍ ପରମେଶ୍ୱର ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 47
सप्त द्वीपान् ससिन्धूंश्च सप्तसप्तगिरीनथ । लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तम: ॥ ४७ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟଲୋକର ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସେମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ର ଓ ସପ୍ତ-ସପ୍ତ ପ୍ରଧାନ ପର୍ବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲା। ପରେ ଲୋକାଲୋକ ସୀମା ଟପି ଘୋର ଅନ୍ଧକାରର ବିଶାଳ ପ୍ରଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 48
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
ସେଇ ଅନ୍ଧକାରରେ ଶୈବ୍ୟ, ସୁଗ୍ରୀବ, ମେଘପୁଷ୍ପ ଓ ବଲାହକ ନାମକ ଅଶ୍ୱମାନେ ପଥ ହରାଇଲେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ମହାଯୋଗୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ ନିଜ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରକୁ ରଥର ଆଗରେ ପଠାଇଲେ।
Verse 49
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
ସେଇ ଅନ୍ଧକାରରେ ଶୈବ୍ୟ, ସୁଗ୍ରୀବ, ମେଘପୁଷ୍ପ ଓ ବଲାହକ ନାମକ ଅଶ୍ୱମାନେ ପଥ ହରାଇଲେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ମହାଯୋଗୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ ନିଜ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରକୁ ରଥର ଆଗରେ ପଠାଇଲେ।
Verse 50
तम: सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद् भूरितरेण रोचिषा । मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं गुणच्युतो रामशरो यथा चमू: ॥ ५० ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ମନୋବେଗରେ ଧାଇ, ନିଜର ଅତ୍ୟଧିକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପ୍ରଭାରେ ସେଇ ଭୟଙ୍କର, ଘନ ଓ ବିଶାଳ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚିରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା—ଯେପରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ବାଣ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଚିରି ଯାଏ।
Verse 51
द्वारेण चक्रानुपथेन तत्तम: परं परं ज्योतिरनन्तपारम् । समश्नुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुन: प्रताडिताक्षो पिदधेऽक्षिणी उभे ॥ ५१ ॥
ଚକ୍ରର ପଥ ଅନୁସରି ରଥ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅନ୍ଧକାର-ଦ୍ୱାରକୁ ଟପି, ଅନନ୍ତ ପାର ଥିବା ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି—କୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ସେଇ ଦୀପ୍ତି ଦେଖି ଫାଲ୍ଗୁନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପୀଡ଼ିତ ହେଲା, ତେଣୁ ସେ ଦୁଇ ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ।
Verse 52
तत: प्रविष्ट: सलिलं नभस्वता बलीयसैजद् बृहदूर्मिभूषणम् । तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥ ५२ ॥
ତାପରେ ସେମାନେ ପ୍ରବଳ ପବନରେ ମଥିତ, ବିଶାଳ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ଜଳରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଇ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଜୁନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଭବନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ହଜାର ରତ୍ନଜଡିତ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 53
तस्मिन् महाभोगमनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभि: । विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम् ॥ ५३ ॥
ସେଇ ଭବନରେ ମହାଭୋଗୀ, ଅଦ୍ଭୁତ ଅନନ୍ତ ଶେଷ ନାଗ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହସ୍ର ଫଣାର ମଣିମାନଙ୍କ ଦ୍ୟୁତିରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭୟଙ୍କର ନେତ୍ରମାନଙ୍କ ତେଜରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲେ। ସେ ଶ୍ୱେତ କୈଲାସ ପର୍ବତ ସଦୃଶ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଓ ଜିହ୍ୱା ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 54
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
ତେବେ ଅର୍ଜୁନ ଶେଷଶୟ୍ୟାରେ ସୁଖାସୀନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ମହାପ୍ରଭାବୀ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ—ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଘନ ମେଘ ସମାନ; ସୁନ୍ଦର ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ; ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ବିଶାଳ ନେତ୍ର ମନୋହର। କିରୀଟ-କୁଣ୍ଡଳର ମହାମଣିମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ତାଙ୍କ ସହସ୍ର କେଶ ଚାରିଦିଗରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ତାଙ୍କ ଆଠଟି ଦୀର୍ଘ ସୁନ୍ଦର ଭୁଜା; କୌସ୍ତୁଭମଣି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ବନମାଳା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସୁନନ୍ଦ-ନନ୍ଦାଦି ପାର୍ଷଦ, ଚକ୍ରାଦି ନିଜାୟୁଧ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ, ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ଜୟା ସହ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି—ସବୁ ପରମେଷ୍ଠିମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 55
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
ଅର୍ଜୁନ ଶେଷଶୟ୍ୟାରେ ସୁଖାସୀନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ମହାପ୍ରଭାବୀ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ—ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଘନ ମେଘ ସମାନ; ସୁନ୍ଦର ପୀତାମ୍ବର; ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖ ଓ ବିଶାଳ ମନୋହର ନେତ୍ର। କିରୀଟ-କୁଣ୍ଡଳର ମହାମଣି ପ୍ରଭାରେ ସହସ୍ର କେଶ ଝଲମଲ; ଆଠ ଦୀର୍ଘ ସୁନ୍ଦର ଭୁଜା, କୌସ୍ତୁଭମଣି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ବନମାଳାରେ ସେ ଅଲଙ୍କୃତ। ସୁନନ୍ଦ-ନନ୍ଦାଦି ପାର୍ଷଦ, ଚକ୍ରାଦି ଆୟୁଧ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ, ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ଜୟା ସହ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି—ସବୁ ପରମେଷ୍ଠିମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 56
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
ଅର୍ଜୁନ ଶେଷଶୟ୍ୟାରେ ସୁଖାସୀନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ମହାପ୍ରଭାବୀ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ—ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଘନ ମେଘ ସମାନ; ସୁନ୍ଦର ପୀତାମ୍ବର; ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖ ଓ ବିଶାଳ ମନୋହର ନେତ୍ର। କିରୀଟ-କୁଣ୍ଡଳର ମହାମଣି ପ୍ରଭାରେ ସହସ୍ର କେଶ ଝଲମଲ; ଆଠ ଦୀର୍ଘ ସୁନ୍ଦର ଭୁଜା, କୌସ୍ତୁଭମଣି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ବନମାଳାରେ ସେ ଅଲଙ୍କୃତ। ସୁନନ୍ଦ-ନନ୍ଦାଦି ପାର୍ଷଦ, ଚକ୍ରାଦି ଆୟୁଧ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ, ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ଜୟା ସହ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି—ସବୁ ପରମେଷ୍ଠିମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 57
ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वस: । तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभु- र्बद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा ॥ ५७ ॥
ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଅଚ୍ୟୁତ ସ୍ୱରୂପକୁ ବନ୍ଦନା କଲେ; ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଭୀତ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ଦୁହେଁ କରଯୋଡ଼ି ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକାଧିପତିଙ୍କ ପରମ ପ୍ରଭୁ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ମହାବିଷ୍ଣୁ ସ୍ମିତ କରି ଗମ୍ଭୀର ଅଧିକାରମୟ ବାଣୀରେ କହିଲେ।
Verse 58
द्विजात्मजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाववनेर्भरासुरान् हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५८ ॥
ମହାବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ଭୂମିରେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ଦୁହେଁ, ମୋର ନିଜ ବିସ୍ତାର; ତୁମକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁଁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଛି। ପୃଥିବୀକୁ ଭାର କରୁଥିବା ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସାରିଲେ, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଫେରିଆସ।
Verse 59
पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी । धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम् ॥ ५९ ॥
ତୁମ ଦୁହଙ୍କର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷମାନେ, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ନର-ନାରାୟଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ପରି ଧର୍ମାଚରଣର ଆଦର୍ଶ ଅବିରତ ରଖ।
Verse 60
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
ପରମେଷ୍ଠି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ‘ଓଁ’ କହି ସମ୍ମତି ଦେଲେ; ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସହ ନେଲେ। ପରେ ଯେ ପଥରେ ଆସିଥିଲେ ସେହି ପଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନିଜ ଧାମ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେଇ ଶିଶୁ-ରୂପ ଓ ସେଇ ବୟସରେ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ।
Verse 61
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
ପରମେଷ୍ଠି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ‘ଓଁ’ କହି ସମ୍ମତି ଦେଲେ; ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସହ ନେଲେ। ପରେ ଯେ ପଥରେ ଆସିଥିଲେ ସେହି ପଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନିଜ ଧାମ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେଇ ଶିଶୁ-ରୂପ ଓ ସେଇ ବୟସରେ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ।
Verse 62
निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थ: परमविस्मित: । यत्किञ्चित् पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ ६२ ॥
ବୈଷ୍ଣବ ଧାମ ଦେଖି ପାର୍ଥ ପରମ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଯେ କୌଣସି ଅସାଧାରଣ ପୌରୁଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଟି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାର ପ୍ରକାଶ ବୋଲି ସେ ମନେ କଲେ।
Verse 63
इतीदृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । बुभुजे विषयान् ग्राम्यानीजे चात्युर्जितैर्मखै: ॥ ६३ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଜଗତରେ ଏପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ବୀର୍ୟଲୀଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। ସେ ମନେହେଲା ସାଧାରଣ ମାନବଜୀବନର ଭୋଗ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ କଲେ।
Verse 64
प्रववर्षाखिलान् कामान् प्रजासु ब्राह्मणादिषु । यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान् श्रैष्ठ्यमास्थित: ॥ ६४ ॥
ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ଯଥାକାଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବର୍ଷାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 65
हत्वा नृपानधर्मिष्ठान् घातयित्वार्जुनादिभि: । अञ्जसा वर्तयामास धर्मं धर्मसुतादिभि: ॥ ६५ ॥
ଅଧର୍ମିଷ୍ଠ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ବଧ କରି ଏବଂ କିଛିକୁ ଅର୍ଜୁନ ଆଦି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରାଇ, ଭଗବାନ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଦି ଧର୍ମାତ୍ମ ରାଜାମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସହଜରେ ଧର୍ମର ପାଳନ ସୁନିଶ୍ଚିତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Bhṛgu’s act is a deliberate test commissioned by sages to determine which deity embodies the highest sattva and is therefore fit to be recognized as supreme. Viṣṇu’s response—humility, hospitality, and concern for the sage’s comfort—reveals transcendence over ego and guṇic reactivity, establishing His bhakta-vātsalya and confirming Vaiṣṇava siddhānta that the Supreme is characterized by unalloyed goodness and compassion.
Brahmā becomes angry but restrains himself through intelligence, indicating goodness mixed with passion. Śiva erupts in destructive wrath, restrained only by Devī’s intervention, reflecting tamas-predominance in that moment. Viṣṇu remains entirely non-reactive and service-oriented, demonstrating pure sattva (viśuddha-sattva) and the hallmark of supremacy: effortless composure paired with protective affection for the devotee.
The text presents him as a brāhmaṇa householder whose repeated bereavement becomes the narrative catalyst to reveal Kṛṣṇa’s supreme position beyond ordinary cosmic administration. The lesson is twofold: worldly governance cannot overrule divine arrangement, and apparent reversals are used by the Lord to manifest deeper tattva—here, the personal source beyond the brahmajyoti and the dependence of all powers on Kṛṣṇa’s mercy.
Because the child was not within the jurisdiction of ordinary cosmic rulers. The episode teaches that even the greatest kṣatriya prowess and deva-administered realms have limits; ultimate causality rests with the Supreme Lord. Kṛṣṇa then reveals the higher ontological tier by taking Arjuna beyond Lokāloka, beyond darkness, and beyond the brahmajyoti to Mahā-Viṣṇu’s domain.
Lokāloka marks the boundary of the known, illuminated cosmos. Passing beyond it into darkness and then into the brahmajyoti dramatizes the movement from material cosmography to metaphysical ultimacy. The narrative then resolves potential impersonalism by showing that beyond the impersonal effulgence stands the personal Supreme (Mahā-Viṣṇu), who purposefully acts and speaks—thereby subordinating brahmajyoti to Bhagavān.
Mahā-Viṣṇu is portrayed as the awe-inspiring cosmic Lord resting on Ananta, attended by divine potencies and personified weapons—an aspect of the Supreme who presides over universal manifestation. He identifies Kṛṣṇa and Arjuna as His expansions descended to protect dharma, reinforcing the Bhāgavata’s theology that the personal Supreme coordinates multiple divine forms while remaining one nondual reality.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.