Adhyaya 88
Hari’s Special Mercy, Śiva’s Quick Boons, and the Deliverance from Vṛkāsura
ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧରେ ଭକ୍ତିର ପରମତ୍ୱ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଶେଷ କୃପାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଧନ-ଭୋଗ ପାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହରିଭକ୍ତମାନେ କେବେ କେବେ ଦୀନ ଦେଖାଯାନ୍ତି କାହିଁକି? ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି—ଶିବ ଗୁଣମୟ ପ୍ରକୃତି ସହ ସମ୍ପର୍କିତ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଉପାସନାରୁ ଗୁଣାଧାରିତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମିଳିପାରେ; ହରି ନିର୍ଗୁଣ ସାକ୍ଷୀ, ସେ ଭକ୍ତକୁ ଗୁଣବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ‘ପୋଷଣ’ ନୀତି କହନ୍ତି—ଯାହାକୁ ମୁଁ ବିଶେଷ କୃପା କରେ, ତାହାର ଧନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହରିନେଇ, ଯେଣୁ ସେ ବିଫଳ ଭୌତିକ ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ପରମତତ୍ତ୍ୱାନୁଭବକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ। ପରେ ବୃକାସୁର କଥାରେ ଶୀଘ୍ର ବରଦାନର ଭୟ ଦେଖାଯାଏ—ନାରଦ ଉପଦେଶରେ ସେ କେଦାରନାଥରେ ଘୋର ତପ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ଆଶୁତୋଷ ଶିବ ମୁଣ୍ଡ ଛୁଆଁଲେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର ଭୟଙ୍କର ବର ଦିଅନ୍ତି। ବୃକ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଶିବ ପଳାଇ ବୈକୁଣ୍ଠ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ହରି ଯୋଗମାୟାରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରୂପେ ଆସି ବୃକକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ବର ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ଶିବ ରକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ ରକ୍ଷାଲୀଳା ଓ ଏହା ଶୁଣିବାର ଫଳ—ଶତ୍ରୁନାଶ ଓ ସଂସାରମୁକ୍ତି—ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् । प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्या: पतिं हरिम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ତ୍ୟାଗୀ ଶିବଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାୟଃ ଧନ ଓ ଭୋଗ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ସାଧାରଣତଃ ତେଣୁ ନୁହେଁ।
Verse 2
एतद् वेदितुमिच्छाम: सन्देहोऽत्र महान् हि न: । विरुद्धशीलयो: प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गति: ॥ २ ॥
ଏହି ବିଷୟଟି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଆମେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ; ଏଠାରେ ଆମର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ବିରୁଦ୍ଧ ଶୀଳ ଥିବା ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭଜୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଗତି ମଧ୍ୟ ଆଶାର ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच शिव: शक्तियुत: शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृत: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଶିବ ସଦା ନିଜ ଶକ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକୃତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଗୁଣମାନଙ୍କ ଆବରଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣର ଆହ୍ୱାନାନୁସାରେ ସେ ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 4
ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन । उपधावन् विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम् ॥ ४ ॥
ସେହି ଅହଂକାରରୁ ଷୋଳଟି ବିକାର-ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଶିବଭକ୍ତ ଯଦି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏରେ ପ୍ରକଟ ଶିବରୂପକୁ ଭଜେ, ତେବେ ସେ ତଦନୁରୂପ ସମସ୍ତ ଭୋଗ୍ୟ ବିଭୂତି ପାଏ।
Verse 5
हरिर्हि निर्गुण: साक्षात् पुरुष: प्रकृते: पर: । स सर्वदृगुपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ ५ ॥
କିନ୍ତୁ ହରି ସାକ୍ଷାତ୍ ନିର୍ଗୁଣ—ସେ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ। ଯେ ତାଙ୍କୁ ଭଜେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣାତୀତ ହୁଏ।
Verse 6
निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामह: । शृण्वन् भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम् ॥ ६ ॥
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ଆପଣମାନଙ୍କ ପିତାମହ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭଗବାନଙ୍କ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ଏହି ଏକେ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।
Verse 7
स आह भगवांस्तस्मै प्रीत: शुश्रूषवे प्रभु: । नृणां नि:श्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदो: कुले ॥ ७ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଯଦୁକୁଳରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପରମ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ଆସିଥିବା ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनै: । ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दु:खदु:खितम् ॥ ८ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଯାହାକୁ ମୁଁ ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ କରେ, ତାହାର ଧନକୁ ମୁଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହରିନେଉଛି। ତାପରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ତାକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ସେ ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
Verse 9
स यदा वितथोद्योगो निर्विण्ण: स्याद् धनेहया । मत्परै: कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥ ९ ॥
ଧନ ଉପାର୍ଜନର ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହୋଇ ସେ ଧନଲୋଭରେ ନିର୍ବିଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରେ, ତେବେ ମୁଁ ତା’ପରେ ମୋର ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ କରେ।
Verse 10
तद् ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम् । विज्ञायात्मतया धीर: संसारात्परिमुच्यते ॥ १० ॥
ତେବେ ସେ ଧୀର ପୁରୁଷ ପରମ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚିନ୍ମାତ୍ର, ଅନନ୍ତ ସତ୍ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣି—ତାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମତାର ଆଧାର ଭାବେ ବୁଝି—ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 11
अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जन: । ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धता: । मत्ता: प्रमत्ता वरदान् विस्मयन्त्यवजानते ॥ ११ ॥
ଏହି କାରଣରୁ ମୋତେ ସୁଦୁରାରାଧ୍ୟ ଭାବି ଲୋକେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ରାଜ୍ୟ-ଶ୍ରୀ ପାଇ ସେମାନେ ଉଦ୍ଧତ, ମତ୍ତ ଓ ପ୍ରମତ୍ତ ହୋଇ, ବରଦାନ ଦେଇଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅବଜ୍ଞା କରନ୍ତି।
Verse 12
श्रीशुक उवाच शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादय: । सद्य:शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युत: ॥ १२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଆଦି ଶାପ ଓ ବର ଦେବାରେ ସମର୍ଥ। ହେ ରାଜନ, ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ତୁରନ୍ତ ଶାପ କିମ୍ବା ପ୍ରସାଦ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଚ୍ୟୁତ ପରମେଶ୍ୱର ତେଣୁ ନୁହେଁ।
Verse 13
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम् ॥ १३ ॥
ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ବୃକାସୁରକୁ ବର ଦେଇ ଗିରୀଶ (ଶିବ) ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 14
वृको नामासुर: पुत्र: शकुने: पथि नारदम् । दृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मति: ॥ १४ ॥
ଶକୁନିର ପୁତ୍ର ବୃକ ନାମକ ଅସୁର ଏକଥର ପଥରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ସେଇ ଦୁର୍ମତି ପଚାରିଲା—ତିନି ପ୍ରଧାନ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?
Verse 15
स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि । योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति ॥ १५ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କର; ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ପାଇବ। ସେ ଅଳ୍ପ ଗୁଣ ଦେଖିଲେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ, ଅଳ୍ପ ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ତୁରନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 16
दशास्यबाणयोस्तुष्ट: स्तुवतोर्वन्दिनोरिव । ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम् ॥ १६ ॥
ଦଶମୁଖ ରାବଣ ଓ ବାଣ—ଦୁହେଁ ବନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ତୁତି କରିବାରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଅତୁଲ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇ ପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 17
इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत् स्वगात्रत: । केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥
ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେହି ଅସୁର କେଦାରନାଥରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ଆରାଧନା ଆରମ୍ଭ କଲା। ସେ ନିଜ ଶରୀରର ମାଂସ କାଟି ଶିବଙ୍କ ମୁଖସ୍ୱରୂପ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 18
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥ तदा महाकारुणिको स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत् तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥
ସପ୍ତମ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ପାଇ ସେ ହତାଶ ହୋଇଗଲା। ସେ ତୀର୍ଥ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଓଦା କେଶ ସହିତ ନିଜର ମସ୍ତକ କାଟିବା ପାଇଁ କୁରାଢ଼ୀ ଉଠାଇଲା।
Verse 19
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥ तदा महाकारुणिको स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत् तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥
ସେହି ସମୟରେ ମହାକରୁଣାମୟ ଭଗବାନ ଶିବ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ସାକ୍ଷାତ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ପରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଅସୁରର ଦୁଇ ହାତ ଧରି ତାକୁ ଅଟକାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ତା’ର ଶରୀର ପୁନର୍ବାର ସୁସ୍ଥ ହୋଇଗଲା।
Verse 20
तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् । प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यता- महो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा ॥ २० ॥
ଭଗବାନ ଶିବ ତାକୁ କହିଲେ: ହେ ବନ୍ଧୁ, ବନ୍ଦ କର, ବନ୍ଦ କର! ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହୁଁଛ ମାଗ, ମୁଁ ତାହା ଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ମୋର ଶରଣ ନିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜଳ ଦାନରେ ହିଁ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ହାୟ! ତୁମେ ବୃଥାରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଏତେ କଷ୍ଟ ଦେଲ।
Verse 21
देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम् । यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥
ସେହି ପାପୀ ବୃକାସୁର ଭଗବାନଙ୍କଠାରୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ବର ମାଗିଲା ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟର କାରଣ ହେବ। ସେ କହିଲା, 'ମୁଁ ଯାହାର ମସ୍ତକରେ ହାତ ରଖିବି, ତା’ର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ।'
Verse 22
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत । ॐ इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा ॥ २२ ॥
ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର କିଛି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ହେ ଭାରତବଂଶଜ। ତଥାପି ‘ଓଁ’ କହି ସମ୍ମତି ଦେଇ, ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ ହାସ ସହ ବୃକକୁ ବର ଦେଲେ—ଯେପରି ବିଷଧର ସର୍ପକୁ ଦୁଧ ଦେବା।
Verse 23
स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुर: । स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत् स्वकृताच्छिव: ॥ २३ ॥
ବରଟି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ସେ ଅସୁର ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ନିଜ ହାତ ରଖିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। ନିଜ କୃତ୍ୟର ଫଳରେ ଶିବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
Verse 24
तेनोपसृष्ट: सन्त्रस्त: पराधावन् सवेपथु: । यावदन्तं दिवो भूमे: कष्ठानामुदगादुदक् ॥ २४ ॥
ଅସୁର ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିବାରୁ ଶିବ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଦ୍ରୁତ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗର ନିଜ ନିବାସ ଛାଡ଼ି, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଲେ।
Verse 25
अजानन्त: प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वरा: । ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमस: परम् ॥ २५ ॥ यत्र नारायण: साक्षान्न्यासिनां परमो गति: । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गत: ॥ २६ ॥
ପ୍ରତିବିଧି ନ ଜାଣି ଦେବେଶ୍ୱରମାନେ ନିରବ ରହିଲେ। ତାପରେ ଶିବ ଅନ୍ଧକାରର ପରେ ଥିବା ଦୀପ୍ତିମୟ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ନାରାୟଣ ପ୍ରକଟ। ସେହିଠାରେ ଶାନ୍ତ, ଅହିଂସାପରାୟଣ, ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପରମ ଗତି; ସେଠାକୁ ଗଲେ ପୁନଃ ଫେରା ନାହିଁ।
Verse 26
अजानन्त: प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वरा: । ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमस: परम् ॥ २५ ॥ यत्र नारायण: साक्षान्न्यासिनां परमो गति: । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गत: ॥ २६ ॥
ପ୍ରତିବିଧି ନ ଜାଣି ଦେବେଶ୍ୱରମାନେ ନିରବ ରହିଲେ। ତାପରେ ଶିବ ଅନ୍ଧକାରର ପରେ ଥିବା ଦୀପ୍ତିମୟ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ନାରାୟଣ ପ୍ରକଟ। ସେହିଠାରେ ଶାନ୍ତ, ଅହିଂସାପରାୟଣ, ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପରମ ଗତି; ସେଠାକୁ ଗଲେ ପୁନଃ ଫେରା ନାହିଁ।
Verse 27
तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दन: । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योगमायया ॥ २७ ॥ मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥
ଦୂରରୁ ଭଗବାନ୍ ବୃଜିନାର୍ଦନ ଦେଖିଲେ ଯେ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିରେ ସେ ବଟୁକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି—ମେଖଳା, ମୃଗଚର୍ମ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଜପମାଳା ସହ—ବୃକାସୁର ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଲା; ହାତରେ କୁଶ ଧରି ବିନୟରେ ଦାନବକୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
Verse 28
तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दन: । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योगमायया ॥ २७ ॥ मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥
ମେଖଳା, ମୃଗଚର୍ମ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଜପମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ବଟୁକ-ରୂପ ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଲେ। ହାତରେ କୁଶ ଧରି ବିନୟରେ ବୃକାସୁରକୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्त: किं दूरमागत: । क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक् ॥ २९ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଶାକୁନେୟ! ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କ୍ଲାନ୍ତ; ଏତେ ଦୂର କାହିଁକି ଆସିଛ? କ୍ଷଣେକ ବିଶ୍ରାମ କର। କାରଣ ଏହି ଦେହ ହିଁ ପୁରୁଷର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ।
Verse 30
यदि न: श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं विभो । भण्यतां प्रायश: पुम्भिर्धृतै: स्वार्थान् समीहते ॥ ३० ॥
ହେ ବିଭୋ! ଯଦି ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ସାଧାରଣତଃ ଲୋକେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହାୟତା ନେଇ ନିଜ କାମ ସାଧନ କରନ୍ତି।
Verse 31
श्रीशुक उवाच एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा । गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम् ॥ ३१ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଅମୃତ ବର୍ଷା ପରି ମଧୁର ଭଗବାନଙ୍କ ବାଣୀରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ସହିତ ବୃକର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହେଲା। ତାପରେ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କରିଥିଲା, ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्षशापात् पैशाच्यं प्राप्त: प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ, ତେବେ ଆମ୍ଭେମାନେ ଶିବଙ୍କ କଥାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହୁଁ । ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅଭିଶାପ ହେତୁ ସେ ପିଶାଚତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରେତ ଓ ପିଶାଚମାନଙ୍କର ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି ।
Verse 33
यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ । तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥
ହେ ଦାନବେନ୍ଦ୍ର! ଯଦି ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ଶିବଙ୍କ ଠାରେ ତୁମର ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ହାତ ରଖି ପରୀକ୍ଷା କର ।
Verse 34
यद्यसत्यं वच: शम्भो: कथञ्चिद् दानवर्षभ । तदैनं जह्यसद्वाचं न यद वक्तानृतं पुन: ॥ ३४ ॥
ହେ ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ମିଥ୍ୟାବାଦୀଙ୍କୁ ବଧ କର, ଯେପରି ସେ ଆଉ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିବେ ନାହିଁ ।
Verse 35
इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभि: स सुपेशलै: । भिन्नधीर्विस्मृत: शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात् ॥ ३५ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଏପରି ବିଚିତ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ ବଚନରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେହି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଅସୁର ଭୁଲବଶତଃ ନିଜ ହାତକୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ରଖିଲା ।
Verse 36
अथापतद् भिन्नशिरा: वज्राहत इव क्षणात् । जयशब्दो नम:शब्द: साधुशब्दोऽभवद् दिवि ॥ ३६ ॥
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଜ୍ରାଘାତ ସଦୃଶ ତାହାର ମସ୍ତକ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ସେ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲା । ଆକାଶରୁ 'ଜୟ', 'ନମସ୍କାର' ଓ 'ସାଧୁ ସାଧୁ' ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା ।
Verse 37
मुमुचु: पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे । देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचित: सङ्कटाच्छिव: ॥ ३७ ॥
ପାପୀ ବୃକାସୁର ହତ ହେବା ପରେ ଦେବର୍ଷି, ପିତୃ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ; ଶିବ ମହାଦେବ ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 38
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तम: । अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ हत: को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिष: । क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
ତେବେ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ୍ ସଙ୍କଟମୁକ୍ତ ଗିରୀଶଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଅହୋ ଦେବ, ମହାଦେବ! ଦେଖ, ଏହି ପାପୀ ନିଜ ପାପଫଳରେ ହତ ହେଲା। ହେ ଈଶ, ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରୁଥିବା ଜୀବ କିପରି କ୍ଷେମ ପାଇବ? ତେବେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଓ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରୁଥିବାର କଥା କହିବାକୁ ହିଁ କ’ଣ!”
Verse 39
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तम: । अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ हत: को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिष: । क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
ତେବେ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ୍ ସଙ୍କଟମୁକ୍ତ ଗିରୀଶଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଅହୋ ଦେବ, ମହାଦେବ! ଦେଖ, ଏହି ପାପୀ ନିଜ ପାପଫଳରେ ହତ ହେଲା। ହେ ଈଶ, ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରୁଥିବା ଜୀବ କିପରି କ୍ଷେମ ପାଇବ? ତେବେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଓ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରୁଥିବାର କଥା କହିବାକୁ ହିଁ କ’ଣ!”
Verse 40
य एवमव्याकृतशक्त्युदन्वत: परस्य साक्षात् परमात्मनो हरे: । गिरित्रमोक्षं कथयेच्छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभि: ॥ ४० ॥
ଅବ୍ୟାକୃତ ଶକ୍ତିର ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ, ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମାତ୍ମା ହରି ଯେ ଗିରିତ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ—ଏହି ଲୀଳାକୁ ଯେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଶତ୍ରୁ ଓ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Śiva is described as closely connected with material nature and responding through the guṇas; thus, worship directed to his manifestations within the material elements can yield corresponding enjoyments and powers. These results are within prakṛti and therefore do not necessarily purify the heart or free one from bondage.
Kṛṣṇa states that when He especially favors someone, He may gradually remove wealth so the devotee’s dependence on temporary supports collapses. Abandoned by fair-weather associates and frustrated in material striving, the person turns toward devotees, develops sobriety (vairāgya), and realizes the Absolute—achieving the lasting good that prosperity often delays.
Vṛkāsura, a demon described as a son of Śakuni’s, performed severe worship of Śiva at Kedāranātha and asked for a fearful benediction: that anyone he touched on the head with his hand would die instantly.
After receiving the boon, Vṛkāsura attempted to test it by placing his hand on Śiva’s head. Because the boon was irrevocable and immediately effective, Śiva had to flee, demonstrating the peril of granting power to the impure-minded and the limits of quick-pleasure religiosity.
Hari used Yoga-māyā to appear as a brahmacārī student and, through artful reasoning, induced Vṛkāsura to ‘test’ the boon by placing his own hand on his head. The demon’s head shattered instantly, and Śiva was delivered—showing Hari as the ultimate protector even of the devas.
The chapter states that one who recites or hears this līlā becomes freed from enemies and from the repetition of birth and death, indicating both immediate protection (poṣaṇa) and the ultimate fruit of devotion—release from saṁsāra.