Adhyaya 85
Vasudeva and Devakī Glorify Kṛṣṇa and Balarāma; The Recovery of Devakī’s Six Sons from Sutala
ଦ୍ୱାରକାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କ ବୀରଲୀଳାର ପ୍ରଭାବରେ ବସୁଦେବ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ) ଓ ଅଚ୍ୟୁତ (କୃଷ୍ଣ) ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି ବେଦାନ୍ତଶୈଳୀର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଓ ଆଧାର, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପରମାତ୍ମା, ଏବଂ ଭୂତ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଗୁଣ-ଅହଂକାରକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବସୁଦେବଙ୍କ ବିଚାରକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଅଦ୍ୱୈତ ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ଏକ ପରମାତ୍ମା ନିଜେ ପ୍ରକାଶିତ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରୂପେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଦ୍ୱୈତଭାବ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ବସୁଦେବ ନୀରବ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ଦେବକୀ କଂସ ହତ ନିଜ ଛଅ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ଗୁରୁପୁତ୍ର ଆନୟନର ପୂର୍ବଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ପ୍ରଭୁମାନେ ସୁତଳକୁ ଯାଇ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମରୀଚିଙ୍କ ଶାପସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୁପ୍ତ ଇତିହାସର ଅଂଶ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଛଅ ପୁତ୍ରକୁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆଣାଯାଏ; ଯୋଗମାୟାରେ ଦେବକୀଙ୍କ ମାତୃସ୍ନେହ ଜାଗେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବତ୍ସ୍ପର୍ଶରେ ପୁତ୍ରମାନେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣି ଦେବଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶ୍ରବଣଫଳ ଭାବେ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଓ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କଥା କୁହାଯାଇ, ଆଗାମୀ କୃଷ୍ଣଲୀଳାର ଉଦ୍ଧାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच अथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृतपादाभिवन्दनौ । वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ବାଦରାୟଣି କହିଲେ—ଏକଦିନ ବସୁଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଆସିଲେ। ବସୁଦେବ ପ୍ରେମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 2
मुनीनां स वच: श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम् । तद्वीर्यैर्जातविश्रम्भ: परिभाष्याभ्यभाषत ॥ २ ॥
ମୁନିମାନଙ୍କ ବଚନ—ଯାହା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ମହିମାକୁ ସୂଚାଉଥିଲା—ଶୁଣି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବୀର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ବସୁଦେବ ତାଙ୍କ ଦେବତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ। ତେଣୁ ନାମ ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 3
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् सङ्कर्षण सनातन । जाने वामस्य यत् साक्षात् प्रधानपुरुषौ परौ ॥ ३ ॥
ବସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ, ମହାଯୋଗୀ! ହେ ସନାତନ ସଙ୍କର୍ଷଣ! ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମ—ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଓ ଉପାଦାନ ଅଟ।
Verse 4
यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ ४ ॥
ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର। ଯାହା କିଛି ଯେଉଁଠି, ଯାହାଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠୁ, ଯାହାର, ଯାହା ପାଇଁ, ଯେପରି, ଯେତେବେଳେ ହେଉ—ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ହୁଏ।
Verse 5
एतन्नानाविधं विश्वमात्मसृष्टमधोक्षज । आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्यज ॥ ५ ॥
ହେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ନାନାବିଧ ବିଶ୍ୱକୁ ତୁମେ ନିଜଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲ; ପରେ ପରମାତ୍ମା-ରୂପେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ହେ ଅଜ ପରମାତ୍ମନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଓ ଜୀବଚେତନା ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କର।
Verse 6
प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो या: परस्य ता: । पारतन्त्र्याद् वैसादृश्याद् द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम् ॥ ६ ॥
ପ୍ରାଣ ଆଦି ବିଶ୍ୱସୃଜକ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛନ୍ତି, ସେସବୁ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତି; କାରଣ ଜୀବ ଓ ଜଡ—ଦୁହେଁ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ଏବଂ ପରସ୍ପର ଭିନ୍ନ। ତେଣୁ ଜଗତର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଲେ।
Verse 7
कान्तिस्तेज: प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यर्कर्क्षविद्युताम् । यत् स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान् ॥ ७ ॥
ଚନ୍ଦ୍ରର କାନ୍ତି, ଅଗ୍ନିର ତେଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା, ତାରାମାନଙ୍କ ଝିଲିମିଲି, ବିଦ୍ୟୁତର ଝଲକ, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ସ୍ଥିରତା, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଧାରଣଶକ୍ତି ଓ ସୁଗନ୍ଧ—ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏସବୁ ତୁମେ ହିଁ।
Verse 8
तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रस: । ओज: सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तवेश्वर ॥ ८ ॥
ହେ ଈଶ୍ୱର! ତୁମେ ହିଁ ଜଳ, ତାହାର ରସ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପିଆସ ନିବାରଣ ଓ ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରାଇବାର ତାହାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ। ବାୟୁର ପ୍ରକାଶରେ ତୁମେ ଦେହ-ଉଷ୍ମା, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି, ମନୋବଳ, ଶାରୀରିକ ବଳ, ପ୍ରୟାସ ଓ ଗତି ରୂପେ ନିଜ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କର।
Verse 9
दिशां त्वमवकाशोऽसि दिश: खं स्फोट आश्रय: । नादो वर्णस्त्वम् ॐकार आकृतीनां पृथक्कृति: ॥ ९ ॥
ତୁମେ ହିଁ ଦିଗମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଅବକାଶ ଦେଇଥିବା ବିସ୍ତାର; ତୁମେ ହିଁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶ ଏବଂ ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୂଳ ଧ୍ୱନି। ତୁମେ ହିଁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆଦିନାଦ, ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ‘ଓଁ’, ଏବଂ ସେଇ ବାଣୀ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ପଦରୂପେ ବିଶେଷ ଅର୍ଥ-ସମ୍ବନ୍ଧ ପାଏ।
Verse 10
इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रह: । अवबोधो भवान् बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृति: सती ॥ १० ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ଵିଷୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଶକ୍ତି ଆପଣ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ-ଅନୁଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ଆପଣ। ବୁଦ୍ଧିର ନିଷ୍ପତ୍ତିଶକ୍ତି ଆପଣ, ଜୀବର ସତ୍ୟ ସ୍ମରଣଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆପଣ।
Verse 11
भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तैजस: । वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनम् ॥ ११ ॥
ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ତମୋଗୁଣୀ ଅହଂକାର—ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଆଦିକାରଣ; ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ରଜୋଗୁଣୀ ଅହଂକାର—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୂଳ; ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ (ବୈକାରିକ) ଅହଂକାର—ଦେବମାନଙ୍କର ମୂଳ। ଏବଂ ସର୍ବାଧାର ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଧାନ-ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 12
नश्वरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनश्वरम् । यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम् ॥ १२ ॥
ଏହି ଜଗତର ନଶ୍ୱର ଭାବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଅନଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ; ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟର ବିକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୂଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ନିରୂପିତ ହୁଏ।
Verse 13
सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तद्वृत्तयश्च या: । त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥ १३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ପ୍ରକୃତିଗୁଣମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଯୋଗମାୟାର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରବ୍ରହ୍ମ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 14
तस्मान्न सन्त्यमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिता: । त्वं चामीषु विकारेषु ह्यन्यदाव्यावहारिक: ॥ १४ ॥
ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିର ବିକାରରୂପ ଏହି ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ସେତେବେଳେ ହିଁ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିବିରାମରେ, ଏହି ବିକାରମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଆପଣ ହିଁ ଏକା ପରମାର୍ଥ—ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ସତ୍ୟ—ରୂପେ ରହନ୍ତି।
Verse 15
गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मन: । गतिं सूक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कर्मभि: ॥ १५ ॥
ଏହି ଜଗତର ଗୁଣପ୍ରବାହରେ ବନ୍ଧି ତୁମକୁ, ସର୍ବାତ୍ମା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ, ପରମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ଭାବେ ନ ଜାଣୁଥିବା ଅବୁଧମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ଜନ୍ମ–ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
Verse 16
यदृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम् । स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर ॥ १६ ॥
ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଜୀବ ଏଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନବଦେହ ପାଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ନିଜ ପରମ ହିତରେ ପ୍ରମତ୍ତ, ହେ ଈଶ୍ୱର, ତୁମ ମାୟା ତାହାର ସମଗ୍ର ଆୟୁକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ।
Verse 17
असावहं ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु । स्नेहपाशैर्निबध्नाति भवान् सर्वमिदं जगत् ॥ १७ ॥
ତୁମେ ସ୍ନେହପାଶରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛ; ତେଣୁ ଲୋକେ ଦେହକୁ ଦେଖି “ଏହା ମୁଁ” ବୋଲି, ଏବଂ ସନ୍ତାନ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଆଦିକୁ ଦେଖି “ଏମାନେ ମୋର” ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।
Verse 18
युवां न न: सुतौ साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरौ । भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह ॥ १८ ॥
ତୁମେ ଆମର ପୁଅ ନୁହ; ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର। ତୁମେ ନିଜେ କହିଥିବା ପରି, ପୃଥିବୀରେ ଭାର ହୋଇଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶାସକମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ।
Verse 19
तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द- मापन्नसंसृतिभयापहमार्तबन्धो । एतावतालमलमिन्द्रियलालसेन मर्त्यात्मदृक् त्वयि परे यदपत्यबुद्धि: ॥ १९ ॥
ଏହିହେତୁ, ହେ ଆର୍ତବନ୍ଧୁ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ପଦାରବିନ୍ଦରେ ଶରଣ ନେଲି—ଶରଣାଗତଙ୍କ ସଂସାରଭୟ ହରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ପାଦରେ। ଯଥେଷ୍ଟ! ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲାଲସା ଯଥେଷ୍ଟ; ତାହାରୁ ମୁଁ ଏହି ମର୍ତ୍ୟ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ହେ ପରମ, ତୁମକୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ଭାବିଥିଲି।
Verse 20
सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौ सञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै । नानातनूर्गगनवद् विदधज्जहासि को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥ २० ॥
ସୂତିଗୃହରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଆମକୁ କହିଥିଲେ—ଆପଣ ଅଜ, ଜନ୍ମରହିତ ପ୍ରଭୁ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ପୂର୍ବଯୁଗରେ ଅନେକଥର ଆମ ପୁତ୍ରରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ। ନିଜ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ତନୁ ଧାରଣ କରି ମେଘ ପରି ପ୍ରକଟ-ଅପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହେ ଉରୁଗାୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ବିଭୂତିମାୟାକୁ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?
Verse 21
श्रीशुक उवाच आकर्ण्येत्थं पितुर्वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभ: । प्रत्याह प्रश्रयानम्र: प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ २१ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ପିତାଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ବିନୟରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହସିହସି, କୋମଳ ବାଣୀରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 22
श्रीभगवानुवाच वचो व: समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे । यन्न: पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृत: ॥ २२ ॥
ଭଗବାନ କହିଲେ: ପ୍ରିୟ ପିତା, ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଯଥୋଚିତ; କାରଣ ଆମକୁ—ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ—ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଆପଣ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
Verse 23
अहं यूयमसावार्य इमे च द्वारकौकस: । सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृग्या: सचराचरम् ॥ २३ ॥
ହେ ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେବଳ ମୁଁ ନୁହେଁ—ଆପଣ, ମୋର ପୂଜ୍ୟ ଭ୍ରାତା ଏବଂ ଏହି ଦ୍ୱାରକାବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
आत्मा ह्येक: स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणै: । आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४ ॥
ପରମାତ୍ମା ସତ୍ୟରେ ଏକ—ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ନିର୍ଗୁଣ। କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଗୁଣମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ, ସେହି ଗୁଣରେ ଗଢ଼ା ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସତ୍ୟ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
Verse 25
खं वायुर्ज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि ॥ २५ ॥
ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ନିଜ-ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଅନୁସାରେ କେଉଁଠି ପ୍ରକଟ, କେଉଁଠି ଅପ୍ରକଟ, କେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କେଉଁଠି ବିସ୍ତୃତ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସେପରି ଏକ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृत: । श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तूष्णीं प्रीतमना अभूत् ॥ २६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବସୁଦେବଙ୍କର ଦ୍ୱୈତ-ବୁଦ୍ଧି ନଶିଗଲା। ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତି ହୋଇ ସେ ନିରବ ରହିଲେ।
Verse 27
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
ସେତେବେଳେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବଦେବତା-ସମ ପୂଜ୍ୟା ଦେବକୀ ନିଜ ଦୁଇ ପୁଅ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ ଯେ ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରାଇ ଆଣିଛନ୍ତି। ଏବେ କଂସ ହତ କରିଥିବା ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ କରୁଣ ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
Verse 28
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
ସେତେବେଳେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବଦେବତା-ସମ ପୂଜ୍ୟା ଦେବକୀ ନିଜ ଦୁଇ ପୁଅ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ ଯେ ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରାଇ ଆଣିଛନ୍ତି। ଏବେ କଂସ ହତ କରିଥିବା ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ କରୁଣ ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
Verse 29
श्रीदेवक्युवाच राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर । वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुषौ ॥ २९ ॥
ଶ୍ରୀଦେବକୀ କହିଲେ: ହେ ରାମ, ହେ ରାମ, ଅପ୍ରମେୟ ପରମାତ୍ମନ୍! ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର! ମୁଁ ଜାଣେ ଯେ ଆପଣମାନେ ଦୁହେଁ ବିଶ୍ୱସୃଜକମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମ ଅଧିପତି, ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନ।
Verse 30
कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम् । भूमेर्भारायमाणानामवतीर्णौ किलाद्य मे ॥ ३० ॥
ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଆପଣମାନେ ଆଜି ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି; କଳିଯୁଗେ ନଷ୍ଟ ସଦ୍ଗୁଣ, ଶାସ୍ତ୍ରାଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରୁଥିବା ଏବଂ ଭୂମିର ଭାର ହୋଇଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ।
Verse 31
यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदया: । भवन्ति किल विश्वात्मंस्तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥ ३१ ॥
ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମନ୍! ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶର ଅଂଶର ଅଂଶର ଏକ ଅଂଶମାତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ; ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆଜି ମୁଁ ଗଲି।
Verse 32
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଗୁରୁ ଯେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂର୍ବେ ମୃତ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ, ଆପଣମାନେ ପିତୃଲୋକରୁ ତାଙ୍କୁ ଆଣି ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର! ସେହିପରି ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ—ଭୋଜରାଜ ହତ ମୋ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି।
Verse 33
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଗୁରୁ ଯେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂର୍ବେ ମୃତ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ, ଆପଣମାନେ ପିତୃଲୋକରୁ ତାଙ୍କୁ ଆଣି ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର! ସେହିପରି ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ—ଭୋଜରାଜ ହତ ମୋ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି।
Verse 34
ऋषिरुवाच एवं सञ्चोदितौ मात्रा राम: कृष्णश्च भारत । सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ ॥ ३४ ॥
ଋଷି କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ମାତା ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବାରୁ ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଯୋଗମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୁତଳ ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 35
तस्मिन् प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराड् विश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मन: । तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशय: सद्य: समुत्थाय ननाम सान्वय: ॥ ३५ ॥
ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଲି ମହାରାଜ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଓ ନିଜର ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ଜାଣି ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ଲୁତ ହେଲା। ସେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ସପରିବାର ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 36
तयो: समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयो: । दधार पादाववनिज्य तज्जलं सवृन्द आब्रह्म पुनद् यदम्बु ह ॥ ३६ ॥
ବଲି ଆନନ୍ଦରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଆଣିଲେ। ସେମାନେ ବସିବା ପରେ ସେ ମହାତ୍ମାଦ୍ୱୟଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ସେଇ ପାଦୋଦକକୁ ନିଜ ଓ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଢାଳିଲେ।
Verse 37
समर्हयामास स तौ विभूतिभि- र्महार्हवस्त्राभरणानुलेपनै: । ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभि: स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च ॥ ३७ ॥
ସେ ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିଭୂତିଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ—ଅମୂଲ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନଲେପ, ତାମ୍ବୂଳ, ଦୀପ, ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ଇତ୍ୟାଦି ସହ। ଏଭଳି ସେ ନିଜ ଗୋତ୍ରର ଧନ ଓ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ପଣ କଲେ।
Verse 38
स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं बिभ्रन्मुहु: प्रेमविभिन्नया धिया । उवाच हानन्दजलाकुलेक्षण: प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରସେନାଜୟୀ ବଲି ପୁନଃପୁନଃ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦାମ୍ବୁଜ ଧରି, ତୀବ୍ର ପ୍ରେମରେ ଗଳିଯାଇଥିବା ହୃଦୟରୁ କହିଲେ। ହେ ରାଜନ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା, ଏବଂ ଗଦ୍ଗଦ ସ୍ୱରରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 39
बलिरुवाच नमोऽनन्ताय बृहते नम: कृष्णाय वेधसे । साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९ ॥
ବଲି କହିଲେ—ଅନନ୍ତ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 40
दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम् । रजस्तम:स्वभावानां यन्न: प्राप्तौ यदृच्छया ॥ ४० ॥
ହେ ପ୍ରଭୁମାନେ! ଅଧିକାଂଶ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। କିନ୍ତୁ ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଥିବା ଆମ ପରି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣମାନେ ନିଜ ମଧୁର ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସହଜରେ ଦର୍ଶନ ପାଉ।
Verse 41
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ଭୂତ, ପ୍ରମଥ ଓ ନାୟକ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ, ଏବଂ ଆମେ ଓ ଆମ ପରି ଅନେକ, ଯେମାନେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈରରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ, ଶେଷରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ; କାରଣ ଆପଣ ବିଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱର ଧାମ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ହିଁ ଶାସ୍ତ୍ରମୟ ଶରୀର। କେହି ତୀବ୍ର ବୈରରୁ, କେହି କାମାଶ୍ରିତ ଭକ୍ତିଭାବରୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଭୌତିକ ସତ୍ତ୍ୱରେ ମୋହିତ ଦେବତା ଆଦି ଏପରି ଆକର୍ଷଣ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 42
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
ଆପଣ ବିଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱର ଧାମ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ହିଁ ଶାସ୍ତ୍ରମୟ ଶରୀର; ତଥାପି ଯେମାନେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈରରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ—ସେମାନେ, ଆମେ ଓ ଆମ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ—ଶେଷରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 43
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
କେହି ଉଗ୍ର ବୈରରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ, କେହି କାମାଶ୍ରିତ ଭକ୍ତିଭାବରୁ; କିନ୍ତୁ ଭୌତିକ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆସକ୍ତ ଦେବତା ଆଦି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସେପରି ଆକର୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 44
इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेश्वरेश्वर । न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम् ॥ ४४ ॥
ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କ ଯୋଗମାୟା କ’ଣ ଏବଂ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଏହା ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ଆମେ କ’ଣ ଜାଣିବୁ!
Verse 45
तन्न: प्रसीद निरपेक्षविमृग्ययुष्मत्- पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात् । निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्रयुपलब्धवृत्ति: शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि ॥ ४५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋପରେ କୃପା କରି ଗୃହଜୀବନର ଅନ୍ଧକୂପ—ଏହି ମିଥ୍ୟା ଘର—ରୁ ମୋତେ ବାହାର କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ନିଷ୍କାମ ମୁନିମାନେ ଯାହାକୁ ଖୋଜନ୍ତି ସେଇ ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦର ସତ୍ୟ ଶରଣ ମୋତେ ମିଳୁ। ତାପରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକା କିମ୍ବା ସର୍ବସଖ ସନ୍ତମାନଙ୍କ ସହ, ସର୍ବଦାତା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନାବଶ୍ୟକତା ପାଇ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିଚରିବି।
Verse 46
शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान् कुरु न: प्रभो । पुमान् यच्छ्रद्धयातिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅଧୀନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର! ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହି ଆମକୁ ପାପମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ହେ ନାଥ, ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରେ, ସେ ସାଧାରଣ ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡର ବାଧ୍ୟତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 47
श्रीभगवानुवाच आसन्मरीचे: षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे । देवा: कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम् ॥ ४७ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ମରୀଚି ଋଷିଙ୍କୁ ଊର୍ଣ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଛଅ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ଦେବତା ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟା ସହ ସଂଗମ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦେଖି ସେମାନେ ହସି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 48
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
ସେଇ ଅନୁଚିତ କର୍ମର ଫଳରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆସୁରୀ ଯୋନିକୁ ଗଲେ ଏବଂ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ଯୋଗମାୟା ସେମାନଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ନେଇ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ହେ ରାଜନ, ତା’ପରେ କଂସ ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲା। ଦେବକୀ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବି ଏଯାଏଁ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି; ମରୀଚିଙ୍କ ସେଇ ପୁତ୍ରମାନେ ଏବେ ତୁମ ନିକଟରେ ଏଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 49
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
ସେଇ ଅନୁଚିତ କର୍ମର ଫଳରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆସୁରୀ ଯୋନିକୁ ଗଲେ ଏବଂ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ଯୋଗମାୟା ସେମାନଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ନେଇ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ହେ ରାଜନ, ତା’ପରେ କଂସ ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲା। ଦେବକୀ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବି ଏଯାଏଁ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି; ମରୀଚିଙ୍କ ସେଇ ପୁତ୍ରମାନେ ଏବେ ତୁମ ନିକଟରେ ଏଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 50
इत एतान् प्रणेष्यामो मातृशोकापनुत्तये । तत: शापाद् विनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वरा: ॥ ५० ॥
ମାତାଙ୍କ ଶୋକ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଆମେ ଏମାନଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ନେଇଯିବୁ। ପରେ ଶାପମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଯିବେ।
Verse 51
स्मरोद्गीथ: परिष्वङ्ग: पतङ्ग: क्षुद्रभृद् घृणी । षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥ ५१ ॥
ସ୍ମର, ଉଦ୍ଗୀଥ, ପରିଷ୍ୱଙ୍ଗ, ପତଙ୍ଗ, କ୍ଷୁଦ୍ରଭୃତ ଓ ଘୃଣୀ—ଏହି ଛଅଜଣ ମୋର କୃପାରେ ପୁନଃ ସଦ୍ଗତି, ସାଧୁମାନଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।
Verse 52
इत्युक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ । पुनर्द्वारवतीमेत्य मातु: पुत्रानयच्छताम् ॥ ५२ ॥
ଏହିପରି କହି, ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ପୂଜିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ରୀବଳରାମ ସେଇ ଛଅ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନେଇ ପୁନଃ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରି ମାତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 53
तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्न्यजिघ्रदभीक्ष्णश: ॥ ५३ ॥
ସେଇ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବୀ ଦେବକୀଙ୍କର ପୁତ୍ରସ୍ନେହ ଉଫାନିଲା; ତାଙ୍କ ସ୍ତନରୁ ଦୁଧ ଝରିପଡ଼ିଲା। ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୋଳେ ବସାଇ, ବାରମ୍ବାର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ।
Verse 54
अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्नुतम् । मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टि: प्रवर्तते ॥ ५४ ॥
ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଦୁଧରେ ଭିଜିଥିବା ନିଜ ସ୍ତନକୁ ସେ ପ୍ରେମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାନ କରାଇଲେ। ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେଇ ମାୟାରେ ସେ ମୋହିତ ଥିଲେ।
Verse 55
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
ଗଦାଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୂର୍ବେ ପିଇଥିବା ଅମୃତମୟ ଦୁଧର ଶେଷ ଭାଗ ପିଇ, ସେ ଛଅ ପୁତ୍ର ନାରାୟଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହସ୍ପର୍ଶରେ ନିଜ ଆଦି ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିଲେ।
Verse 56
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
ସେମାନେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଦେବକୀ, ପିତା ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଦେବଧାମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 57
तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् । मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ ५७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପୁତ୍ରମାନେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରି ଆସି ପୁଣି ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି ଦେବୀ ଦେବକୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରଚିତ ମାୟା ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 58
एवंविधान्यद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥ ५८ ॥
ହେ ଭାରତବଂଶଜ, ପରମାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ଅନନ୍ତ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ—ଙ୍କ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ବୀର୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଅଛି।
Verse 59
श्रीसूत उवाच य इदमनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारे- श्चरितममृतकीर्तेर्वर्णितं व्यासपुत्रै: । जगदघभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूरं भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९ ॥
ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ବ୍ୟାସପୁତ୍ରମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମୁରାରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅମୃତକୀର୍ତ୍ତିମୟ ଏହି ଚରିତ୍ର ଜଗତର ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ କାନର ଅଳଙ୍କାର; ଯେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଶୁଣାଏ, ସେ ଭଗବାନରେ ଚିତ୍ତ ନିବେଶ କରି କ୍ଷେମଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Vasudeva’s praise is a bhāgavata re-reading of sāṅkhya categories: the elements and their capacities (rasa, gandha, tejas, etc.) act only by the Lord’s śakti. By identifying the cosmos with Bhagavān’s energies and presence, he asserts both transcendence (the Lord stands apart during dissolution) and immanence (He enters as Paramātmā). This framing supports the Bhāgavata’s conclusion that all causality ultimately rests in the Supreme Person, not in independent material principles.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Self is eka (one), self-luminous, and nirguṇa in essence, but He appears as many through the upādhi-like differentiations of the guṇas He manifests. Just as the same elements appear in diverse objects as visible/invisible, subtle/gross, the one Paramātmā is reflected in varied bodies and minds. The multiplicity is an appearance conditioned by modes and forms, while the underlying reality remains one.
Kṛṣṇa reveals they were originally six sons of Marīci who laughed at Brahmā’s impropriety and were cursed into demoniac births, later becoming sons of Hiraṇyakaśipu and then transferred by Yoga-māyā into Devakī’s womb. Kaṁsa killed them due to the prophecy that Devakī’s child would be his death. Their repeated births illustrate karma, curse, and divine orchestration under Yoga-māyā.
The chapter indicates they were “living here with you,” i.e., under Bali’s domain in Sutala, by divine arrangement. Sutala—protected and sanctified by Vāmana’s presence—functions as a theologically significant realm where the Lord’s devotees (like Bali) receive intimate darśana, and where karmic knots can be resolved under the Lord’s direct supervision.
Their awakening is attributed to contact with the transcendental body of the Lord (Nārāyaṇa) through remnants associated with Kṛṣṇa—Devakī’s milk described as having been previously drunk by Him. In bhakti theology, such contact (saṅga) with Bhagavān and His prasāda catalyzes smṛti (true remembrance) and removes coverings created by curse and karma, enabling their return to higher abodes.
Devakī’s wonder underscores Yoga-māyā’s twofold function: it can generate intense worldly identification (maternal attachment) even in exalted devotees, and it can also arrange liberation by bringing souls into purifying proximity to Bhagavān. The episode teaches that the Lord alone controls appearance and disappearance, and that surrender to Him transforms grief into realization.