Adhyaya 81
Sudāmā Brāhmaṇa Receives Kṛṣṇa’s Mercy (The Gift of Flat Rice)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ସୁଦାମା-ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଅଗ୍ରସର କରି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ହୃଦୟଜ୍ଞ କରୁଣା ଓ ଭକ୍ତିସହ ଅର୍ପଣର ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। କୃଷ୍ଣ କୌତୁକରେ ପଚାରନ୍ତି—ତୁମେ କ’ଣ ଉପହାର ଆଣିଛ? ଏବଂ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ପ୍ରେମରେ ଅର୍ପିତ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ କିମ୍ବା ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପ୍ରେମହୀନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେନାହିଁ। ଲଜ୍ଜିତ ସୁଦାମା ହେସିଟେଟ୍ କଲେ, କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ତାଙ୍କ ବାନ୍ଧା କପଡ଼ାରୁ ଚିଉଡ଼ା ନେଇ ଆସ୍ୱାଦନ କରି ‘ଏହା ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ତୃପ୍ତ କରେ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ରୁକ୍ମିଣୀ ରୋକନ୍ତି—ଏକ ମୁଠି ଯଥେଷ୍ଟ, କାରଣ ତାହା ଅପାର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇପାରେ। ସୁଦାମା ବାହ୍ୟତଃ ଖାଲିହାତେ ଫେରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନମ୍ରତା ସ୍ମରଣ କରି ଧନରେ ଭୁଲିଯିବାର ଭୟ କରେ। ଘରେ ପହଞ୍ଚି ଦେଖେ ତାଙ୍କ କୁଟିର ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ପରିଣତ—ଅନାବେଦିତ ବର। ସେ ଏହାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଭାବି, ଲୋଭମୁକ୍ତ ରହି ଅନାସକ୍ତିରେ ଭୋଗ କରି ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ। ଶେଷରେ—ଅଜେୟ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାନ୍ତି; ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣରେ ପ୍ରେମ ଜାଗେ ଓ କର୍ମବନ୍ଧ ଛିଣ୍ଡେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସହ କଥାହେଉଥିବା, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ମନ ଜାଣୁଥିବା ହରି ହସି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ—ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରମ ଗତି—ପ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁଦାମାଙ୍କୁ ପ୍ରେମଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ହସିହସି ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସହ କଥାହେଉଥିବା, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ମନ ଜାଣୁଥିବା ହରି ହସି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ—ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରମ ଗତି—ପ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁଦାମାଙ୍କୁ ପ୍ରେମଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ହସିହସି ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच किमुपायनमानीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् । अण्वप्युपाहृतं भक्तै: प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଘରୁ ମୋ ପାଇଁ କେଉଁ ଉପହାର ଆଣିଛ? ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରେମରେ ଅଣୁମାତ୍ର ଯାହା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ତାହା ମୋ ପାଖରେ ମହାନ; କିନ୍ତୁ ଅଭକ୍ତଙ୍କ ବଡ଼ ଦାନ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତୁଷ୍ଟ କରେନାହିଁ।
Verse 4
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन: ॥ ४ ॥
ଯେ ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ କିମ୍ବା ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ, ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ସେ ଭକ୍ତଙ୍କର ଭକ୍ତିସହ ଅର୍ପିତ ଦାନକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
Verse 5
इत्युक्तोऽपि द्वियस्तस्मै व्रीडित: पतये श्रिय: । पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्मुख: ॥ ५ ॥
ଏପରି କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜନ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଲଜ୍ଜାରେ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କୁ ଚିଉଡ଼ାର ମୁଠି ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ; ସେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରହିଲା।
Verse 6
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟର ସାକ୍ଷୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୁଦାମା ଆସିବାର କାରଣ ଜାଣି ଭାବିଲେ—“ମୋ ଏହି ସଖା ପୂର୍ବେ କେବେ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆଶାରେ ମୋତେ ଭଜିନଥିଲା; ଏବେ ସେ ନିଜ ପତିବ୍ରତା ଭକ୍ତା ପତ୍ନୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ତାକୁ ଅମର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏମିତି ସମ୍ପଦ ଦେବି।”
Verse 7
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟର ସାକ୍ଷୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୁଦାମା ଆସିବାର କାରଣ ଜାଣି ଭାବିଲେ—“ମୋ ଏହି ସଖା ପୂର୍ବେ କେବେ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆଶାରେ ମୋତେ ଭଜିନଥିଲା; ଏବେ ସେ ନିଜ ପତିବ୍ରତା ଭକ୍ତା ପତ୍ନୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ତାକୁ ଅମର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏମିତି ସମ୍ପଦ ଦେବି।”
Verse 8
इत्थं विचिन्त्य वसनाच्चीरबद्धान्द्विजन्मन: । स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥ ८ ॥
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ଭଗବାନ୍ ଦ୍ୱିଜର ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧା ଚିଉଡ଼ା ଦାଣା ନିଜେ ଛିନିନେଇ, “ଏହା କ’ଣ?” ବୋଲି କହିଲେ।
Verse 9
नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते पृथुकतण्डुला: ॥ ९ ॥
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, “ସଖେ, ଏହା କି ମୋ ପାଇଁ ଆଣିଛ? ଏହା ମୋତେ ପରମ ପ୍ରୀତି ଦେଉଛି। ସତ୍ୟ, ଏହି ଅଳ୍ପ ଚିଉଡ଼ା ମୋତେ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ତୃପ୍ତ କରିଦେବ।”
Verse 10
इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । तावच्छ्रीर्जगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
ଏହିପରି କହି ଭଗବାନ୍ ଏକ ମୁଠି ଚିଉଡ଼ା ଏକଥର ଖାଇଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଖାଇବାକୁ ନେଲେ; ସେତେବେଳେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାଭକ୍ତ ଶ୍ରୀ ରୁକ୍ମିଣୀ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରିଲେ।
Verse 11
एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसम्पत्समृद्धये । अस्मिन्लोकेऽथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम् ॥ ११ ॥
ଶ୍ରୀ ରୁକ୍ମିଣୀ କହିଲେ, “ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମନ୍, ଏତେଇ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧନ-ସମ୍ପଦର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳିବ। କାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।”
Verse 12
ब्राह्मणस्तां तु रजनीमुषित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा ॥ १२ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମହଳରେ ସେଇ ରାତି ରହିଲେ। ପୂର୍ଣ୍ଣତୃପ୍ତିରେ ଖାଇ-ପିଇ ସେ ନିଜକୁ ଯେନେ ସ୍ୱର୍ଗଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 13
श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिवन्दित: । जगाम स्वालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दित: ॥ १३ ॥
ପରଦିନ ବିଶ୍ୱର ପାଳକ, ସ୍ୱୟଂତୃପ୍ତ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ସୁଦାମା ନିଜ ଘରକୁ ଯାତ୍ରା କଲା। ହେ ରାଜନ, ପଥେ ପଥେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲା।
Verse 14
स चालब्ध्वा धनं कृष्णान्न तु याचितवान्स्वयम् । स्वगृहान् व्रीडितोऽगच्छन्महद्दर्शननिर्वृत: ॥ १४ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରୁ ଧନ ମିଳିଲା ନାହିଁ ବୋଲି ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁଦାମା ନିଜେ ମାଗିବାକୁ ଲଜ୍ଜା ପାଇଲା। ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ହିଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା।
Verse 15
अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीमाश्लिष्टो बिभ्रतोरसि ॥ १५ ॥
ଆହୋ! ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟଦେବଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟତାକୁ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲି। ଯାହାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିରାଜନ୍ତି, ସେଇ ଭଗବାନ ସର୍ବାଧିକ ଦରିଦ୍ର ଯାଚକକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 16
क्वाहं दरिद्र: पापीयान् क्व कृष्ण: श्रीनिकेतन: । ब्रह्मबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भित: ॥ १६ ॥
ମୁଁ କିଏ—ପାପୀ, ଦରିଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ ମାତ୍ର; ଆଉ କୃଷ୍ଣ କିଏ—ଶ୍ରୀନିକେତନ ପରମେଶ୍ୱର! ତଥାପି ସେ ମୋତେ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
Verse 17
निवासित: प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजित: श्रान्तो बालव्यजनहस्तया ॥ १७ ॥
ସେ ମୋତେ ଭାଇ ପରି ଭାବି ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଶୟ୍ୟା-ପର୍ୟଙ୍କରେ ବସାଇଲେ। ମୁଁ ଶ୍ରାନ୍ତ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କ ମହିଷୀ ନିଜେ ଯାକ-ପୁଛ ଚାମର ଧରି ମୋତେ ପଖା କଲେ।
Verse 18
शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभि: । पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥ १८ ॥
ସେ ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ, ତଥାପି ସେ ମୋତେ ଦେବତା ପରି ସମ୍ମାନ କରି ମୋ ପାଦ ଦବାଇ ଓ ଅନ୍ୟ ନମ୍ର ସେବା କଲେ।
Verse 19
स्वर्गापवर्गयो: पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् ॥ १९ ॥
ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ପାତାଳ ଓ ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଥିବା ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଓ ସିଦ୍ଧିର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ କମଳଚରଣର ଅର୍ଚ୍ଚନା-ଭକ୍ତିସେବା।
Verse 20
अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यन्नुच्चैर्न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मेऽभूरि नाददात् ॥ २० ॥
“ଏହି ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ହଠାତ୍ ଧନୀ ହେଲେ ମଦରେ ମୋତେ ଭୁଲିଯିବ” ବୋଲି ଭାବି କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ଅଳ୍ପ ଧନ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
ଏଭଳି ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସୁଦାମା ନିଜ ଘର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତିକୁ ଟକ୍କର ଦେଉଥିବା ଉଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ-ବିମାନ ଚାରିଦିଗରେ ଭିଡ଼ିଥିଲା। ବିଚିତ୍ର ଉପବନ-ଉଦ୍ୟାନରେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀଦଳ, ଏବଂ ସରୋବରରେ କୁମୁଦ, ଅମ୍ଭୋଜ, କହ୍ଲାର ଓ ଉତ୍ପଳ କମଳ ଫୁଟିଥିଲା। ସୁସଜ୍ଜିତ ପୁରୁଷ ଓ ହରିଣାକ୍ଷୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେବାରେ ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ। ସୁଦାମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ—“ଏହା କ’ଣ? କାହାର ସ୍ଥାନ? ଏସବୁ କିପରି ହେଲା?” ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 22
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
ଏଭଳି ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସୁଦାମା ନିଜ ଘର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତିକୁ ଟକ୍କର ଦେଉଥିବା ଉଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ-ବିମାନ ଚାରିଦିଗରେ ଭିଡ଼ିଥିଲା। ବିଚିତ୍ର ଉପବନ-ଉଦ୍ୟାନରେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀଦଳ, ଏବଂ ସରୋବରରେ କୁମୁଦ, ଅମ୍ଭୋଜ, କହ୍ଲାର ଓ ଉତ୍ପଳ କମଳ ଫୁଟିଥିଲା। ସୁସଜ୍ଜିତ ପୁରୁଷ ଓ ହରିଣାକ୍ଷୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେବାରେ ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ। ସୁଦାମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ—“ଏହା କ’ଣ? କାହାର ସ୍ଥାନ? ଏସବୁ କିପରି ହେଲା?” ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 23
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
ଏଭଳି ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସୁଦାମା ନିଜ ଘର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଠା ସବୁଦିଗରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ‑ଅଗ୍ନି‑ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯୁକ୍ତ ତେଜ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଉଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ ଓ ବିମାନରେ ଘେରା ଥିଲା। ବିଚିତ୍ର ଉପବନ‑ଉଦ୍ୟାନ, କୁଜୁଥିବା ପକ୍ଷୀଦଳ, ଏବଂ ସରୋବରରେ କୁମୁଦ, ଅମ୍ଭୋଜ, କହ୍ଲାର, ଉତ୍ପଳ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଥିଲା। ସୁସଜ୍ଜିତ ପୁରୁଷ ଓ ହରିଣାକ୍ଷୀ ନାରୀମାନେ ସେବାରେ ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ। ସୁଦାମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ— “ଏହା କ’ଣ? କାହାର ସ୍ଥାନ? ଏସବୁ କିପରି ହେଲା?” ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 24
एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभा: । प्रत्यगृह्णन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा ॥ २४ ॥
ସେ ଏଭଳି ଭାବୁଥିବା ବେଳେ ଦେବତାସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁନ୍ଦର ପୁରୁଷ ଓ ଦାସୀମାନେ ଆଗକୁ ଆସି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ସହିତ ସେଇ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
Verse 25
पतिमागतमाकर्ण्य पत्न्युद्धर्षातिसम्भ्रमा । निश्चक्राम गृहात्तूर्णं रूपिणी श्रीरिवालयात् ॥ २५ ॥
ପତି ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ହର୍ଷ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଅତି ସମ୍ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ଘରୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ଯେନେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଧାମରୁ ବାହାରୁଥିବା ଶ୍ରୀଦେବୀ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 26
पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रुलोचना । मीलिताक्ष्यनमद्बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे ॥ २६ ॥
ପତିବ୍ରତା ସେ ନାରୀ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରେମ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ଆଖି ବୁଜି ବିନୟବୁଦ୍ଧିରେ ନମିଲେ, ଏବଂ ମନେ ମନେ ପତିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
Verse 27
पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीमिव । दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मित: ॥ २७ ॥
ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁଦାମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ରତ୍ନଜଡିତ କଣ୍ଠହାର ପିନ୍ଧିଥିବା ଦାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ, ଯେନେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଥିବା ଦେବୀ।
Verse 28
प्रीत: स्वयं तया युक्त: प्रविष्टो निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा ॥ २८ ॥
ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ଶତଶତ ମଣିଜଡିତ ସ୍ତମ୍ଭ, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନ ପରି।
Verse 29
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
ସୁଦାମାଙ୍କ ଘରେ ଦୁଧର ଫେନ ପରି ଧଳା ଓ କୋମଳ ଶୟ୍ୟା, ଦନ୍ତମୟ ପଲଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରିତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଦଯୁକ୍ତ ପର୍ୟଙ୍କ ଓ ରାଜସ ଚାମର-ପଖା ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ବ୍ୟଗ୍ର ହୋଇ ନିଜ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ସମୃଦ୍ଧି ବିଷୟେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 30
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ, କୋମଳ ଉପସ୍ତରଣ, ଏବଂ ମୁକ୍ତାମାଳା ଲଟକୁଥିବା ଦ୍ୟୁତିମାନ ବିତାନ ଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ମନେ ନିଜ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ସମୃଦ୍ଧି ଭାବିଲେ।
Verse 31
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
ସ୍ୱଚ୍ଛ ସ୍ଫଟିକ ଦିଵାଳିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାମରକତ ଜଡା ଥିଲା, ରତ୍ନଦୀପ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା; ଏବଂ ସେଠାର ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରତ୍ନାଭରଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ମନେ ନିଜ ସମୃଦ୍ଧି ଭାବିଲେ।
Verse 32
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
ସେଠାରେ ସର୍ବସମ୍ପଦର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ବ୍ୟଗ୍ର ହୋଇ ଭାବିଲେ—ମୋର ଏହି ଅହେତୁକ ସମୃଦ୍ଧି କେଉଁଠୁ? ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ କୃପା-ପ୍ରସାଦ।
Verse 33
नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य शश्वद्दरिद्रस्य समृद्धिहेतु: । महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥ ३३ ॥
ସୁଦାମା ଭାବିଲେ—ମୁଁ ସଦା ଦରିଦ୍ର ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ। ଏପରି ଅଭାଗା ଲୋକ ହଠାତ୍ ସମୃଦ୍ଧ ହେବା ଯଦୁକୁଳଶିରୋମଣି, ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରୁ ମାତ୍ର ସମ୍ଭବ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
Verse 34
नन्वब्रुवाणो दिशते समक्षं याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोज: । पर्जन्यवत्तत् स्वयमीक्षमाणो दाशार्हकाणामृषभ: सखा मे ॥ ३४ ॥
ମୋ ସଖା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ଦାଶାର୍ହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅସୀମ ଧନ-ଭୋଗୀ—ମୋର ଗୁପ୍ତ ଯାଚନା-ଇଚ୍ଛାକୁ ଦେଖିଲେ। ମୁଁ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲି ତଥାପି ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କରୁଣାମୟ ବର୍ଷାମେଘ ପରି ସ୍ୱୟଂ ଅପାର ସମ୍ପଦ ଦାନ କଲେ।
Verse 35
किञ्चित्करोत्युर्वपि यत् स्वदत्तं सुहृत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी । मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टिं प्रत्यग्रहीत् प्रीतियुतो महात्मा ॥ ३५ ॥
ଭଗବାନ୍ ନିଜ ମହାଦାନକୁ ମଧ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହିତେଷୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ଛୋଟ ସେବାକୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ କରି ମାନନ୍ତି। ତେଣୁ ପ୍ରୀତିସହିତ ପରମାତ୍ମା ମୋ ଆଣିଥିବା ଚିଉଡ଼ାର ଏକ ମୁଠି ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 36
तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस्तत्पुरुषप्रसङ्ग: ॥ ३६ ॥
ସେ ପ୍ରଭୁ ପରମ କରୁଣାମୟ, ଦିବ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ପ୍ରେମ, ସଖ୍ୟ, ମୈତ୍ରୀ ଓ ଦାସ୍ୟଭାବରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସେବା କରିପାରୁ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଦୃଢ଼ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଉ।
Verse 37
भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर्न समर्थयत्यज: । अदीर्घबोधाय विचक्षण: स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भवम् ॥ ३७ ॥
ଅଜ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ୍ ଧନୀମାନଙ୍କର ଗର୍ବମଦରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପତନକୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖନ୍ତି। ତେଣୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୋଧ ଅଳ୍ପ ଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସେ ଏହି ଲୋକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପଦ—ରାଜ୍ୟଶକ୍ତି ଓ ଭୌତିକ ବିଭୂତି—ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 38
इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयान् जायया त्यक्ष्यन्बुभुजे नातिलम्पट: ॥ ३८ ॥
ଏଭଳି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସୁଦାମା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ ରହିଲେ। ଲୋଭରହିତ ହୋଇ ସେ ପତ୍ନୀ ସହ ମିଳିଥିବା ବିଷୟସୁଖ ଭୋଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷେ ସବୁ ତ୍ୟାଗିବେ ବୋଲି ଭାବି।
Verse 39
तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपते: प्रभो: । ब्राह्मणा: प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ ३९ ॥
ହରି ହେଉଛନ୍ତି ଦେବଦେବ, ଯଜ୍ଞପତି ଓ ପରମ ପ୍ରଭୁ। ତଥାପି ସେ ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଦେବତା କେହି ନାହିଁ।
Verse 40
एवं स विप्रो भगवत्सुहृत्तदा दृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् । तद्ध्यानवेगोद्ग्रथितात्मबन्धन- स्तद्धाम लेभेऽचिरत: सतां गतिम् ॥ ४० ॥
ଏଭଳି ଅଜିତ ପରମେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି ସେ ବିପ୍ର ଭଗବଦ୍ଧ୍ୟାନର ବେଗରେ ହୃଦୟର ଅବଶିଷ୍ଟ ଆସକ୍ତି-ଗଠି ଛିନ୍ନ ହେଉଥିବା ଅନୁଭବ କଲେ। ଶୀଘ୍ରେ ସେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଗତି ଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 41
एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नर: । लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद् विमुच्यते ॥ ४१ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟଦେବ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଶେଷ କୃପାର ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟର ହୃଦୟରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଜାଗେ ଏବଂ ସେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Because the Bhāgavata’s siddhānta is that bhakti (prema-bhāva) is the essential substance of worship, not the material magnitude of the offering. Kṛṣṇa, as antaryāmī (the indwelling witness), receives the devotee’s intention and love; therefore even a meager gift offered with śraddhā and affection becomes spiritually “great,” while lavish gifts offered without devotion do not touch the Lord’s heart.
Rukmiṇī’s gesture illustrates that the Lord’s satisfaction (tṛpti) is the root of all prosperity and that a single act of pure devotion can generate unlimited auspicious results. It also protects the narrative’s emphasis: Sudāmā’s bhakti is not a commercial exchange but a love-offering; the benediction is granted by the Lord’s independent mercy, not by transactional merit.
Sudāmā reasons that Kṛṣṇa may withhold wealth to prevent forgetfulness born of intoxication (mada) and pride—an idea consistent with the Lord’s protective poṣaṇa. Yet Kṛṣṇa still grants opulence in a way that does not break Sudāmā’s devotion: Sudāmā remains free from greed, interprets prosperity as mercy (not entitlement), and keeps renunciation as his horizon. Thus the gift becomes spiritually safe—supporting dharma and bhakti rather than ego.
The unconquerable Supreme Lord (Ajita) is ‘conquered’ by His devotee’s love and humility—meaning He voluntarily submits to the devotee’s claim upon His affection. Kṛṣṇa massages Sudāmā’s feet, honors him, and delights in his offering, showing that Bhagavān’s supreme independence includes the freedom to be bound by prema. This is bhakta-vaśyatā: the Lord’s willing subordination to devotion.
It teaches that prosperity is neither the goal nor the measure of divine favor; the true treasure is darśana, intimacy, and steady bhakti. When wealth comes, it should be held without avarice and used without loss of spiritual intelligence (buddhi), remembering its dangers and keeping the intention of eventual renunciation. When wealth does not come, the devotee remains satisfied in service—showing devotion is independent of outcomes.