Adhyaya 75
Duryodhana’s Envy at Yudhiṣṭhira’s Rājasūya and the Avabhṛtha Festival
ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି—ରାଜସୂୟରେ କେବଳ ଦୁର୍ୟୋଧନ କାହିଁକି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲା। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ‑ମିତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନମ୍ର ସେବାରେ ଲାଗିଲେ—ଭୀମ ରନ୍ଧନଶାଳାରେ, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଧନଭଣ୍ଡାର ଦେଖାଶୁଣାରେ, ସହଦେବ ଅତିଥି‑ସତ୍କାରରେ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଦେଖାଇଲେ ଯେ ନାରାୟଣ‑ପରାୟଣ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମୁହ ଭକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ। ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ‑ଦାନ ପରେ ଯମୁନାତଟରେ ଅବଭୃଥ ଉତ୍ସବ—ସଙ୍ଗୀତ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର, ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା; ଶେଷରେ ବିଧିମତ କର୍ମ, ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ ଓ ଅଳଙ୍କାର‑ବସ୍ତ୍ରର ଉଦାର ବଣ୍ଟନ। ଅତିଥିମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବିଦାୟ ନେଲେ; ବିରହ ସହିନପାରି ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କିଛିଦିନ ରହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ପରେ ମହାଭାରତ ବିରୋଧର ବୀଜ—ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଜଳିଉଠେ; ମୟଦାନବଙ୍କ ମାୟାମହଳରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ହାସ୍ୟପାତ୍ର ହୁଏ। ଲଜ୍ଜା‑କ୍ରୋଧରେ ମୌନ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ; ପୃଥିବୀଭାରହରଣ ଲୀଳା ଭାବି କୃଷ୍ଣ ମୌନ ରହନ୍ତି, ଯାହା ଆଗାମୀ ଦ୍ୟୁତ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁ ସୂଚିତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागता: ॥ १ ॥ दुर्योधनं वर्जयित्वा राजान: सर्षय: सुरा: । इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଅଦ୍ଭୁତ ମହୋତ୍ସବ ଦେଖି ସମାଗତ ରାଜା, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; କେବଳ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଛାଡ଼ି। ହେ ଭଗବନ, ତାହାର କାରଣ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 2
श्रीराजोवाच अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागता: ॥ १ ॥ दुर्योधनं वर्जयित्वा राजान: सर्षय: सुरा: । इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ २ ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଅଦ୍ଭୁତ ମହୋତ୍ସବ ଦେଖି ସମାଗତ ସମସ୍ତ ରାଜା, ଋଷି ଓ ଦେବତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; କେବଳ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଛାଡ଼ି। ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मन: । बान्धवा: परिचर्यायां तस्यासन्प्रेमबन्धना: ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀ ବାଦରାୟଣି କହିଲେ—ତୁମ ମହାତ୍ମା ପିତାମହଙ୍କ ରାଜସୂୟ ମହାଯଜ୍ଞରେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ବାନ୍ଧବମାନେ ବିନୟପୂର୍ବକ ସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
Verse 4
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
ଭୀମ ରନ୍ଧନଶାଳାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ, ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ଧନଭଣ୍ଡାରର; ସହଦେବ ଅତିଥି-ପୂଜାରେ ଏବଂ ନକୁଳ ଦ୍ରବ୍ୟସାଧନରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଗୁରୁଜନ-ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନରେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ପରିବେଷଣରେ, ଏବଂ ମହାମନ କର୍ଣ୍ଣ ଦାନବିତରଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିଲେ। ଯୁୟୁଧାନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ହାର୍ଦିକ୍ୟ, ବିଦୁର ଆଦି, ବାହ୍ଲୀକପୁତ୍ର ଭୂରିଶ୍ରବା ଆଦି ଓ ସନ୍ତର୍ଦନ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ।
Verse 5
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
ଭୀମ ରନ୍ଧନଶାଳାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ, ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ଧନଭଣ୍ଡାରର; ସହଦେବ ଅତିଥି-ପୂଜାରେ ଏବଂ ନକୁଳ ଦ୍ରବ୍ୟସାଧନରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଗୁରୁଜନ-ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନରେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ପରିବେଷଣରେ, ଏବଂ ମହାମନ କର୍ଣ୍ଣ ଦାନବିତରଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିଲେ। ଯୁୟୁଧାନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ହାର୍ଦିକ୍ୟ, ବିଦୁର ଆଦି, ବାହ୍ଲୀକପୁତ୍ର ଭୂରିଶ୍ରବା ଆଦି ଓ ସନ୍ତର୍ଦନ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ।
Verse 6
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
ଭୀମ ରନ୍ଧନଶାଳାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ, ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ଧନଭଣ୍ଡାରର; ସହଦେବ ଅତିଥି-ପୂଜାରେ ଏବଂ ନକୁଳ ଦ୍ରବ୍ୟସାଧନରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଗୁରୁଜନ-ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନରେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ପରିବେଷଣରେ, ଏବଂ ମହାମନ କର୍ଣ୍ଣ ଦାନବିତରଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିଲେ। ଯୁୟୁଧାନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ହାର୍ଦିକ୍ୟ, ବିଦୁର ଆଦି, ବାହ୍ଲୀକପୁତ୍ର ଭୂରିଶ୍ରବା ଆଦି ଓ ସନ୍ତର୍ଦନ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ।
Verse 7
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
ଭୀମ ରନ୍ଧନଶାଳାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଲେ, ସୁୟୋଧନ ଧନଭଣ୍ଡାର ଦେଖିଲେ। ସହଦେବ ଆସୁଥିବା ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ନକୁଳ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ସେବା କଲେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଭୋଜନ ପରିବେଷଣ କଲେ, ମହାମନା କର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ବଣ୍ଟନ କଲେ। ଯୁୟୁଧାନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ, ବିଦୁର, ବାହ୍ଲୀକପୁତ୍ର ଭୂରିଶ୍ରବା ଆଦି ଓ ସନ୍ତର୍ଦ୍ଦନାଦି ମଧ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞର ନାନା କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଲାଗିଲେ—ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଆଗ୍ରହରେ।
Verse 8
ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभि: । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथस्नपनं द्युनद्याम् ॥ ८ ॥
ଋତ୍ୱିକ, ସଭାସଦ, ବହୁବିଦ୍ୱାନ ଋଷି ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ବଚନ, ଶୁଭ ଅର୍ଘ୍ୟ-ଉପହାର ଓ ଦକ୍ଷିଣାଦି ଦ୍ୱାରା ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କରି, ଏବଂ ଚେଦିରାଜ ସାତ୍ୱତପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣରେ ଶରଣ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀରେ ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 9
मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यानकगोमुखा: । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥ ९ ॥
ଅବଭୃଥ ଉତ୍ସବରେ ମୃଦଙ୍ଗ, ଶଙ୍ଖ, ପଣବ, ଧୁନ୍ଧୁରୀ, ଆନକ ଓ ଗୋମୁଖ ଆଦି ବିଚିତ୍ର ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
Verse 10
नार्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगु: । वीणावेणुतलोन्नादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥ १० ॥
ହର୍ଷିତ ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଗାୟକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଗାଇଲେ। ବୀଣା, ବେଣୁ ଓ ତାଳର ଉଚ୍ଚ ନାଦ ଯେନ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
Verse 11
चित्रध्वजपताकाग्रैरिभेन्द्रस्यन्दनार्वभि: । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिन: ॥ ११ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ସମସ୍ତ ରାଜା ତାପରେ ଯମୁନା ଦିଗକୁ ବାହାରିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗରେ ବିଚିତ୍ର ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଉଡୁଥିଲା, ଏବଂ ସହିତ ସୁଶୋଭିତ ସେନା—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ କରି—ଚାଲିଲେ।
Verse 12
यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोशला: । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैर्यजमानपुर:सरा: ॥ १२ ॥
ଯଦୁ, ସୃଞ୍ଜୟ, କାମ୍ବୋଜ, କୁରୁ, କେକୟ ଓ କୋଶଳଙ୍କ ଘନ ସେନା ଯଜମାନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଚାଲିବାରୁ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା।
Verse 13
सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेणभूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वास्तुष्टुवु: पुष्पवर्षिण: ॥ १३ ॥
ସଭାସଦ, ଋତ୍ୱିଜ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘନ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷରେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ନିନାଦ କଲେ; ଦେବ, ଦେବର୍ଷି, ପିତୃ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସ୍ତୁତି କରି ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।
Verse 14
स्वलङ्कृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरै: । विलिम्पन्त्योऽभिसिञ्चन्त्यो विजह्रुर्विविधै रसै: ॥ १४ ॥
ଚନ୍ଦନ, ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପମାଳା, ଭୂଷଣ ଓ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ନର-ନାରୀମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଲେପି ଓ ଛିଟାଇ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ।
Verse 15
तैलगोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्रकुङ्कुमै: । पुम्भिर्लिप्ता: प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर्वारयोषित: ॥ १५ ॥
ପୁରୁଷମାନେ ବାରଯୋଷିତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ତେଲ, ଦହି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ, ହଳଦୀ ଓ ଘନ କୁଙ୍କୁମ ଲେପିଦେଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଖେଳେଇ ଲେପିଲେ।
Verse 16
गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद् देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यो । ता मातुलेयसखिभि: परिषिच्यमाना: सव्रीडहासविकसद्वदना विरेजु: ॥ १६ ॥
ପାହାରାଦାରମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଏହି କ୍ରୀଡ଼ା ଦେଖିବାକୁ ରଥରେ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ଦିବି ଦେବପତ୍ନୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ମାତୁଳେୟ ଓ ସଖୀମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଛିଟାଇବାରୁ, ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ହାସରେ ଖିଲିଥିବା ମୁଖ ସହ ସେମାନେ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଇଲେ।
Verse 17
ता देवरानुत सखीन् सिषिचुर्दृतीभि: क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्या: । औत्सुक्यमुक्तकवराच्च्यवमानमाल्या: क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारै: ॥ १७ ॥
ତେବେ ରାଣୀମାନେ ଦେବର ଓ ସଖମାନଙ୍କ ଉପରେ ପିଚକାରୀରେ ପାଣି ଛିଟାଇଲେ। ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଭିଜି ଭୁଜ, ସ୍ତନ, ଉରୁ ଓ କଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଉତ୍ସାହରେ ଢିଲା ବେଣୀରୁ ପୁଷ୍ପମାଳା ଖସିଲା; ଏହି ରୁଚିର କ୍ରୀଡା ମଲିନଚିତ୍ତମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କଲା।
Verse 18
स सम्राड् रथमारुढ: सदश्वं रुक्ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्नीभि: क्रियाभि: क्रतुराडिव ॥ १८ ॥
ସମ୍ରାଟ୍ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠମାଳାଧାରୀ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ ଏମିତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଗଲେ, ଯେପରି ନାନା କ୍ରିୟାରେ ପରିବୃତ ଭାସ୍ୱର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ।
Verse 19
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विज: । आचान्तं स्नापयां चक्रुर्गङ्गायां सह कृष्णया ॥ १९ ॥
ଋତ୍ୱିଜମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ-ସଂୟାଜ ଓ ଅବଭୃଥ୍ୟର ଶେଷ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ କରାଇଲେ। ପରେ ରାଜା ଓ ରାଣୀ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଆଚମନ କରାଇ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।
Verse 20
देवदुन्दुभयो नेदुर्नरदुन्दुभिभि: समम् । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवा: ॥ २० ॥
ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ ନରଦୁନ୍ଦୁଭି ସହ ଏକାସାଥି ଗୁଞ୍ଜିଲା। ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ମାନବ—ସମସ୍ତେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।
Verse 21
सस्नुस्तत्र तत: सर्वे वर्णाश्रमयुता नरा: । महापातक्यपि यत: सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ॥ २१ ॥
ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ। କୁହାଯାଏ, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ମହାପାତକୀ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 22
अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृत: । ऋत्विक्सदस्यविप्रादीनानर्चाभरणाम्बरै: ॥ २२ ॥
ତାପରେ ରାଜା ନୂତନ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଉତ୍ତମ ଆଭୂଷଣରେ ନିଜକୁ ଶୋଭିତ କଲେ। ପଛରେ ସେ ଋତ୍ୱିଜ, ସଭାସଦ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଆଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 23
बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सर्वश: । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृप: ॥ २३ ॥
ନାରାୟଣପରାୟଣ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ବନ୍ଧୁ, ଜ୍ଞାତି, ଅନ୍ୟ ରାଜା, ମିତ୍ର-ସୁହୃଦ ଓ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ପୁନଃପୁନଃ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 24
सर्वे जना: सुररुचो मणिकुण्डलस्र- गुष्णीषकञ्चुकदुकूलमहार्घ्यहारा: । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट- वक्त्रश्रिय: कनकमेखलया विरेजु: ॥ २४ ॥
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ—ମଣିକୁଣ୍ଡଳ, ପୁଷ୍ପମାଳା, ପାଗ, କଞ୍ଚୁକ, ରେଶମୀ ଧୋତି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକ୍ତାହାରରେ ସୁଶୋଭିତ। ନାରୀମାନଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ଯୁଗଳ କୁଣ୍ଡଳ ଓ କେଶଲତାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେଖଳା ପିନ୍ଧି ଚମକୁଥିଲେ।
Verse 25
अथर्त्विजो महाशीला: सदस्या ब्रह्मवादिन: । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा राजानो ये समागता: ॥ २५ ॥ देवर्षिपितृभूतानि लोकपाला: सहानुगा: । पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप ॥ २६ ॥
ତାପରେ ମହାଶୀଳ ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ଯଜ୍ଞସାକ୍ଷୀ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ସଭାସଦମାନେ, ବିଶେଷ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ରାଜାମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ର, ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଭୂତଗଣ ଏବଂ ଅନୁଚରସହିତ ଲୋକପାଳମାନେ—ସମସ୍ତେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ହେ ରାଜନ, ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 26
अथर्त्विजो महाशीला: सदस्या ब्रह्मवादिन: । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा राजानो ये समागता: ॥ २५ ॥ देवर्षिपितृभूतानि लोकपाला: सहानुगा: । पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप ॥ २६ ॥
ତାପରେ ମହାଶୀଳ ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ଯଜ୍ଞସାକ୍ଷୀ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ସଭାସଦମାନେ, ବିଶେଷ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ରାଜାମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ର, ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଭୂତଗଣ ଏବଂ ଅନୁଚରସହିତ ଲୋକପାଳମାନେ—ସମସ୍ତେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ହେ ରାଜନ, ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 27
हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन्प्रशंसन्त: पिबन्मर्त्योऽमृतं यथा ॥ २७ ॥
ହରିଙ୍କ ଦାସ ସେଇ ରାଜର୍ଷି କରିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞକୁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ତଥାପି ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଅମୃତ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ମର୍ତ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 28
ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातर: ॥ २८ ॥
ସେତେବେଳେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରେମବଶେ ନିଜ ସୁହୃଦ, କୁଟୁମ୍ବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କୁ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାରୁ ରୋକିଲେ; ବିୟୋଗବେଦନାରେ ସେ କାତର ଥିଲେ।
Verse 29
भगवानपि तत्राङ्ग न्यावात्सीत्तत्प्रियंकर: । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम् ॥ २९ ॥
ହେ ପରୀକ୍ଷିତ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ କିଛି ସମୟ ରହିଲେ; ପ୍ରଥମେ ସାମ୍ବ ଆଦି ଯଦୁବୀରମାନଙ୍କୁ କୁଶସ୍ଥଳୀ (ଦ୍ୱାରକା)କୁ ପଠାଇ।
Verse 30
इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वर: ॥ ३० ॥
ଏଭଳି ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାମାନଙ୍କର ବିଶାଳ, ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦାହକ ଜ୍ୱରସଦୃଶ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 31
एकदान्त:पुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधन: श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मन: ॥ ३१ ॥
ଏକଦିନ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ମହିମା ଓ ଅଚ୍ୟୁତ-ପରାୟଣ ରାଜାଙ୍କ ଗୌରବ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ଜ୍ୱାଳାରେ ଜଳିଲେ।
Verse 32
यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्रलक्ष्मी- र्नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपक्लृप्ता: । ताभि: पतीन् द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदय: कुरुराडतप्यत् ॥ ३२ ॥
ସେହି ପ୍ରାସାଦରେ ବିଶ୍ୱଶିଳ୍ପୀ ମୟ ଦାନବ ମନୁଷ୍ୟରାଜ, ଦୈତ୍ୟରାଜ ଓ ଦେବରାଜଙ୍କ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆଣିଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ନାନାପ୍ରକାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା। ସେହି ସମ୍ପଦରେ ଦ୍ରୁପଦରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ପତିମାନଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୃଦୟ ଥିବା କୁରୁପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଶୋକରେ ତପିଲା।
Verse 33
यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकै: क्वणदङ्घ्रिशोभम् । मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम् ॥ ३३ ॥
ସେହି ପ୍ରାସାଦରେ ମଧୁପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ମହିଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରହୁଥିଲେ। ଶ୍ରୋଣୀଭାରରେ ସେମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଦନୂପୁର ମଧୁର ଝଙ୍କାର କରୁଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ କଟି ସୁନ୍ଦର ଓ ସରୁ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳର କୁଙ୍କୁମରେ ମୁକ୍ତାହାର ରକ୍ତିମ ହୋଇଥିଲା; ଡୋଳୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଓ ପ୍ରବାହମାନ କେଶ ତାଙ୍କ ଶ୍ରୀମୁଖର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲା।
Verse 34
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ॥ ३४ ॥ आसीन: काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्ट: स्तूयमानश्च वन्दिभि: ॥ ३५ ॥
ମୟ ଦାନବ ନିର୍ମିତ ସେହି ସଭାଗୃହରେ ଏକ ସମୟରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ସମ୍ରାଟ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ଅନୁଚର ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ‘ସ୍ୱଚକ୍ଷୁ’ ସମାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସହିତ ଥିଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନରେ ଆସୀନ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାସମ ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ-କବିମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।
Verse 35
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ॥ ३४ ॥ आसीन: काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्ट: स्तूयमानश्च वन्दिभि: ॥ ३५ ॥
ମୟ ଦାନବ ନିର୍ମିତ ସେହି ସଭାଗୃହରେ ଏକ ସମୟରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ସମ୍ରାଟ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ଅନୁଚର ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ‘ସ୍ୱଚକ୍ଷୁ’ ସମାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସହିତ ଥିଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନରେ ଆସୀନ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାସମ ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ-କବିମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।
Verse 36
तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप । किरीटमाली न्यविशदसिहस्त: क्षिपन् रुषा ॥ ३६ ॥
ହେ ନୃପ, ସେଠାରେ ଅହଂକାରୀ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ହୋଇ, କିରୀଟ ଓ ହାର ପିନ୍ଧି, ହାତରେ ତଳୱାର ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 37
स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् । जले च स्थलवद् भ्रान्त्या मयमायाविमोहित: ॥ ३७ ॥
ମୟ ଦାନବର ମାୟାରେ ବିମୋହିତ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଭୂମିକୁ ଜଳ ଭାବି ବସ୍ତ୍ରାନ୍ତ ଉଠାଇଲା; ଆଉ ଅନ୍ୟତ୍ର ଜଳକୁ ଭୂମି ଭାବି ସେଠାରେ ପଡ଼ିଗଲା।
Verse 38
जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे । निवार्यमाणा अप्यङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिता: ॥ ३८ ॥
ତାକୁ ଦେଖି ଭୀମ ହସିଲା; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଅନ୍ୟ ନୃପତିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ହସିଲେ। ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅନୁମୋଦନ କଲେ।
Verse 39
स व्रीडितोऽवाग्वदनो रुषा ज्वलन् निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्द: सुमहानभूत् सता- मजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णीं भगवान् भुवो भरं समुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद् दृशा ॥ ३९ ॥
ଲଜ୍ଜିତ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିତ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମୁହଁ ନମାଇ, କିଛି ନ କହି ବାହାରି ଗଜାହ୍ୱୟ (ହସ୍ତିନାପୁର) କୁ ଚଲିଗଲା। ସେଠାରେ ‘ହାୟ ହାୟ’ ବୋଲି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା; ସତ୍ଜନମାନେ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମଧ୍ୟ କିଛି ମନମରା ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା, ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୌନ ରହିଲେ।
Verse 40
एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ତାହାର ଉତ୍ତର ମୁଁ ଏଠାରେ କହିଦେଲି—ମହା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ସୁୟୋଧନର ଦୁରାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ।
Frequently Asked Questions
His dissatisfaction arises from matsara (envy) and wounded pride: he witnesses Yudhiṣṭhira’s divinely supported prosperity and the universal honor given to a king devoted to Acyuta. This contrast intensifies Duryodhana’s inner insecurity, and the palace episode—where Maya’s illusions cause him to stumble and be laughed at—turns envy into humiliation, crystallizing future antagonism.
It demonstrates bhakti’s inversion of worldly status: the Supreme Lord willingly accepts a servant’s role to honor devotees and sanctify the assembly. In Bhāgavata theology, such līlā reveals that true greatness is not domination but loving reciprocity (bhakta-vātsalya), and it also validates the sacrifice by placing it under Bhagavān’s direct presence and approval.
Avabhṛtha is the concluding purification bath of major śrauta sacrifices, marking ritual completion and communal auspiciousness. The Bhāgavata emphasizes it with music, mantra, procession, and celebratory water-sport to show yajña’s social and cosmic harmony when aligned with dharma and devotion; it also frames Yudhiṣṭhira’s generosity and the sanctifying power of the sacred waters.
Maya Dānava, famed as a cosmic architect, built the hall whose visual illusions confuse Duryodhana. The episode teaches that pride is easily defeated by māyā: one who seeks status and control becomes bewildered, while the devotee-king remains steady. It also serves as narrative causality for Duryodhana’s rancor, a proximate cause leading toward the Kurukṣetra conflict.
The text states the Lord’s intention to remove the earth’s burden (bhū-bhāra-haraṇa). By allowing Duryodhana’s envy to ripen into the chain of events culminating in the war, Kṛṣṇa permits adharma to expose itself and be resolved through a divinely guided outcome, while still maintaining the moral responsibility of the actors.