Adhyaya 70
Kṛṣṇa’s Daily Life in Dvārakā; the Captive Kings’ Appeal; Nārada Announces the Rājasūya
ଦ୍ୱାରକାରେ ପ୍ରଭାତ ହେବା ସହ କୁକୁଡ଼ାର ଡାକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରୁ ବିୟୋଗର ସୂଚନା ବୋଲି ରାଣୀମାନେ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିୟମ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଶୌଚ, ମୌନ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃମାନଙ୍କୁ (ନିଜ ବିଭୂତି ଭାବେ) ପୂଜା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସତ୍କାର, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ମହାଦାନ, ବିଶେଷକରି ଗୋଦାନ। ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ସାତ୍ୟକି ଓ ଉଦ୍ଧବ ସହ ରଥାରୋହଣ କରି ସୁଧର୍ମା ସଭାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, କବି ଓ ବେଦପାଠ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ମହିମା ଗାୟନ ହୁଏ। ଏତିକିବେଳେ ଦୂତ ଆସି ଗିରିବ୍ରଜରେ ଜରାସନ୍ଧ ୨୦,୦୦୦ ରାଜାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଛି ବୋଲି ଜଣାଏ; ସେ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟସୁଖକୁ ସ୍ୱପ୍ନସମ ମାନି କର୍ମବନ୍ଧନ ମୋଚନ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଶରଣ ଚାହାନ୍ତି। ପରେ ନାରଦ ଆସି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ମାୟାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣ-ସମ୍ମାନାର୍ଥ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଯାଦବମାନେ ଜରାସନ୍ଧ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାହିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଉଦ୍ଧବ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ନୀତି-ଯୋଜନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରନ୍ତି; ଏହା ଜରାସନ୍ଧବଧ ଓ ରାଜସୂୟ ସମାପ୍ତିର ପଥ ଖୋଲେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् । गृहीतकण्ठ्य: पतिभिर्माधव्यो विरहातुरा: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଉଷା ନିକଟ ଆସିବା ସମୟରେ, ମାଧବଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଣ୍ଠେ ଆଲିଙ୍ଗିତ ଅବସ୍ଥାରେ, କୁକୁଡ଼ାମାନଙ୍କ କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦକୁ ଶାପ ଦେଲେ। ପ୍ରଭୁଠାରୁ ବିରହ ହେବାର ଭୟରେ ସେମାନେ ଆତୁର ଥିଲେ।
Verse 2
वयांस्यरोरुवन्कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिन: । गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभि: ॥ २ ॥
ପାରିଜାତ ଉଦ୍ୟାନର ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ ଉଠି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରୁ ଜଗାଇଲା। ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେନେ ରାଜଦରବାରର ବନ୍ଦୀଜନ ଭଳି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜଗାଇ ତାଙ୍କ ଗୌରବ ଗାଉଛନ୍ତି।
Verse 3
मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यदतिशोभनम् । परिरम्भणविश्लेषात् प्रियबाह्वन्तरं गता ॥ ३ ॥
ପ୍ରିୟଙ୍କ ବାହୁମଧ୍ୟରେ ଶୋଇଥିବା ବୈଦର୍ଭୀ ରାଣୀ ସେଇ ଅତିଶୟ ଶୋଭନ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ଆଲିଙ୍ଗନର ବିଚ୍ଛେଦ ଆସନ୍ନ ଥିଲା।
Verse 4
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधव: । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमस: परम् ॥ ४ ॥ एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययंस्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभि:स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम् ॥ ५ ॥
ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ମାଧବ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ସେ ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ—ତମସର ପରେ ଥିବା ଏକ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅବ୍ୟୟ ପରମ ସତ୍ୟ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯିଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ସଦା କଲ୍ମଷ ନାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ କରାଇ ନିଜ ନିର୍ମଳ ଆନନ୍ଦମୟ ସତ୍ତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 5
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधव: । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमस: परम् ॥ ४ ॥ एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययंस्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभि:स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम् ॥ ५ ॥
ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ମାଧବ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ସେ ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ—ତମସର ପରେ ଥିବା ଏକ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅବ୍ୟୟ ପରମ ସତ୍ୟ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯିଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ସଦା କଲ୍ମଷ ନାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ କରାଇ ନିଜ ନିର୍ମଳ ଆନନ୍ଦମୟ ସତ୍ତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 6
अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी । चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यत: ॥ ६ ॥
ତାପରେ ସେଇ ପରମ ସାଧୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଅଧୋବସ୍ତ୍ର-ଉତ୍ତରୀୟ ପରିଧାନ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ଆଦି ସମସ୍ତ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ବାକ୍ସଂଯମରେ ନିରବ ଭାବେ ଗାୟତ୍ରୀ (ବ୍ରହ୍ମ) ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ।
Verse 7
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭୁ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ନିଜ ଅଂଶରୂପ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଉଥିଲେ। ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଭଗବାନ ପରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସୁସଜ୍ଜିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ଗାଈମାନଙ୍କର ଝୁଣ୍ଡ ଦାନ କରୁଥିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମଣ୍ଡିତ ଶିଙ୍ଗ, ମୁକ୍ତାହାର, ସୁକୁମାର ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଖୁରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରୂପା ମଣ୍ଡନ। ସେମାନେ ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଦେଉଥିଲେ, ଏକଥର ମାତ୍ର ବଛଡ଼ା ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ଓ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ସେ 13,084 ଗାଈର ଅନେକ ଦଳ, ସହିତ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର, ମୃଗଚର୍ମ ଓ ତିଳ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ।
Verse 8
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭୁ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ନିଜ ଅଂଶରୂପ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଉଥିଲେ। ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଭଗବାନ ପରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସୁସଜ୍ଜିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ଗାଈମାନଙ୍କର ଝୁଣ୍ଡ ଦାନ କରୁଥିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମଣ୍ଡିତ ଶିଙ୍ଗ, ମୁକ୍ତାହାର, ସୁକୁମାର ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଖୁରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରୂପା ମଣ୍ଡନ। ସେମାନେ ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଦେଉଥିଲେ, ଏକଥର ମାତ୍ର ବଛଡ଼ା ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ଓ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ସେ 13,084 ଗାଈର ଅନେକ ଦଳ, ସହିତ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର, ମୃଗଚର୍ମ ଓ ତିଳ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
ପ୍ରତିଦିନ ଭଗବାନ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ନିଜ ଅଂଶରୂପ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଉଥିଲେ। ପରେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ପ୍ରଭୁ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସୁସଜ୍ଜିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେ ଶାନ୍ତ, ପାଳିତ, ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଦେଉଥିବା, ଏକଥର ମାତ୍ର ବଛା ଜନ୍ମଦେଇଥିବା, ବଛା ସହିତ ଗାଈମାନଙ୍କର ଝୁଣ୍ଡ ଦାନ କରୁଥିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଶିଙ୍ଗ ସୁବର୍ଣ୍ଣମଢ଼ା, ଗଳାରେ ମୁକ୍ତାହାର, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଖୁରର ଆଗ ଭାଗ ରୂପାମଢ଼ା ଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ସେ 13,084 ଗାଈର ଅନେକ ଦଳ ସହ ଲିନେନ ବସ୍ତ୍ର, ହରିଣଚର୍ମ ଓ ତିଳ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 10
गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सर्वश: । नमस्कृत्यात्मसम्भूतीर्मङ्गलानि समस्पृशत् ॥ १० ॥
ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ—ସେମାନେ ସବୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ବୋଲି—ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ନମସ୍କାର କରୁଥିଲେ; ପରେ ସେ ମଙ୍ଗଳକର ବସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲେ।
Verse 11
आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् । वासोभिर्भूषणै: स्वीयैर्दिव्यस्रगनुलेपनै: ॥ ११ ॥
ତାପରେ ସେ ନିଜ ଦେହକୁ—ମନୁଷ୍ୟଲୋକର ଭୂଷଣ ସ୍ୱରୂପ—ନିଜସ୍ୱ ବିଶେଷ ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପନରେ ଅଲଙ୍କୃତ କଲେ।
Verse 12
अवेक्ष्याज्यं तथादर्शं गोवृषद्विजदेवता: । कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्त:पुरचारिणाम् । प्रदाप्य प्रकृती: कामै: प्रतोष्य प्रत्यनन्दत ॥ १२ ॥
ତାପରେ ସେ ଘିଅ, ଦର୍ପଣ, ଗୋ-ବୃଷ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ସମଗ୍ର ନଗରରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଦାନଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପରେ ସେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।
Verse 13
संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्ताम्बूलानुलेपनै: । सुहृद: प्रकृतीर्दारानुपायुङ्क्त तत: स्वयम् ॥ १३ ॥
ପ୍ରଥମେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପମାଳା, ତାମ୍ବୂଳ ଓ ଚନ୍ଦନଲେପନ ବଣ୍ଟନ କଲେ; ପରେ ସେହି ଉପହାର ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଶେଷରେ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 14
तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् । सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रत: ॥ १४ ॥
ସେତେବେଳେ ସାରଥି ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥଟି ଆଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଡ଼ିଲା। ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡ଼ିଲା।
Verse 15
गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत् । सात्यक्युद्धवसंयुक्त: पूर्वाद्रिमिव भास्कर: ॥ १५ ॥
ସାରଥିର ହାତକୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରି, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାତ୍ୟକି ଓ ଉଦ୍ଧବ ସହ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ—ପୂର୍ବ ପର୍ବତ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରି।
Verse 16
ईक्षितोऽन्त:पुरस्त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितै: । कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज्जातहासो हरन् मन: ॥ १६ ॥
ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ପ୍ରେମଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିହାରୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର ହେଲା। ପରେ ସେ ହସମୁଖେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ସେମାନଙ୍କ ମନ ହରିନେଲେ।
Verse 17
सुधर्माख्यां सभां सर्वैर्वृष्णिभि: परिवारित: । प्राविशद् यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग षडूर्मय: ॥ १७ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ସମସ୍ତ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଭଗବାନ ସୁଧର୍ମା ନାମକ ସଭାଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୌତିକ ଜୀବନର ଛଅ ତରଙ୍ଗ ନାହିଁ।
Verse 18
तत्रोपविष्ट: परमासने विभु- र्बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् । वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणै: ॥ १८ ॥
ସେଠାରେ ସଭାରେ ପରମ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ସ୍ୱଜ୍ୟୋତିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଶୋଭିତ ହେଲେ। ମନୁଷ୍ୟସିଂହ ସମାନ ଯଦୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ, ଆକାଶରେ ତାରାଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦିଶିଲେ।
Verse 19
तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् । उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवै: पृथक् ॥ १९ ॥
ସେଠାରେ, ହେ ରାଜନ୍, ନାନା ହାସ୍ୟରସରେ ଉପମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଭୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ; ନଟାଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସେବାରେ ଥିଲେ, ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
Verse 20
मृदङ्गवीणामुरजवेणुतालदरस्वनै: । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिन: ॥ २० ॥
ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା, ମୁରଜ, ବେଣୁ, ତାଳ ଓ ଶଙ୍ଖର ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ସେମାନେ ନଚିଲେ ଓ ଗାଇଲେ; ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀଜନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମାକୁ ସ୍ତୁତିରେ କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 21
तत्राहुर्ब्राह्मणा: केचिदासीना ब्रह्मवादिन: । पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथा: ॥ २१ ॥
ସେହି ସଭାଗୃହରେ କେତେକ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସୀନ ହୋଇ ବେଦମନ୍ତ୍ରକୁ ସୁସ୍ୱରେ ଜପ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟେ ପୁଣ୍ୟଯଶସ୍ବୀ ପୂର୍ବ ରାଜାମାନଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ।
Verse 22
तत्रैक: पुरुषो राजन्नागतोऽपूर्वदर्शन: । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारै: प्रवेशित: ॥ २२ ॥
ତେବେ, ହେ ରାଜନ୍, ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖାଯାଇନଥିବା ଜଣେ ପୁରୁଷ ସେଠାକୁ ଆସିଲା। ପ୍ରତୀହାରମାନେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜଣାଇ ପରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ।
Verse 23
स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलि: । राज्ञामावेदयद् दु:खं जरासन्धनिरोधजम् ॥ २३ ॥
ସେ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ପରେଶ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ବନ୍ଦୀ-ନିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ରାଜାମାନେ ଭୋଗୁଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜଣାଇଲା।
Verse 24
ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपा: । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन्नयुते द्वे गिरिव्रजे ॥ २४ ॥
ତାଙ୍କ ଦିଗ୍ବିଜୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନ ନମିଥିବା କୁଡ଼ିହଜାର ରାଜାଙ୍କୁ ଜରାସନ୍ଧ ବଳପୂର୍ବକ ଗିରିବ୍ରଜ ନାମକ ଦୁର୍ଗରେ ବନ୍ଦୀ କରିଥିଲା।
Verse 25
राजान ऊचु: कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीता: पृथग्धिय: ॥ २५ ॥
ରାଜାମାନେ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ କୃଷ୍ଣ! ହେ ଅପ୍ରମେୟ ଆତ୍ମନ୍, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଭୟ-ଭଞ୍ଜନ! ଆମେ ପୃଥକ୍ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭବଭୟରେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ।
Verse 26
लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ २६ ॥
ଲୋକ ଅକର୍ମ-ପାପକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଓ କୁଶଳମାର୍ଗରେ ପ୍ରମତ୍ତ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱକର୍ମରେ ତୁମ ଅର୍ଚ୍ଚନା ହିଁ ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ। କାଳରୂପେ ପ୍ରକଟି ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘଜୀବନର ହଠୀ ଆଶାକୁ ନିମିଷେ ଛିନ୍ନ କରୁଥିବା ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 27
लोके भवाञ्जगदिन: कलयावतीर्ण: सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्य: । कश्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीश किं वा जन: स्वकृतमृच्छति तन्न विद्म: ॥ २७ ॥
ହେ ଜଗଦୀଶ! ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ସହ ଏହି ଲୋକରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ—ସଜ୍ଜନର ରକ୍ଷା ଓ ଖଳଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ। ହେ ଈଶ, କେହି ତୁମ ନିଦେଶ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ମଧ୍ୟ କିପରି ନିଜ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରୁଥାଏ, ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ।
Verse 28
स्वप्नायितं नृपसुखं परतन्त्रमीश शश्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहाम: । हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह ॥ २८ ॥
ହେ ଈଶ! ପରତନ୍ତ୍ର ନୃପସୁଖ ସ୍ୱପ୍ନସଦୃଶ; ସଦା ଭୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ମୃତକସମ ଦେହର ଭାର ଆମେ ବହୁଛୁ। ତୁମ ନିଷ୍କାମ ସେବାରେ ଲଭ୍ୟ ଆତ୍ମସୁଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅତିକୃପଣ ହୋଇ ଏଠାରେ ତୁମ ମାୟାବଶେ କ୍ଲେଶ ଭୋଗୁଛୁ।
Verse 29
तन्नो भवान् प्रणतशोकहराङ्घ्रियुग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् । यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेको बिभ्रद् रुरोध भवने मृगराडिवावी: ॥ २९ ॥
ଏହେତୁ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଶୋକ ହରଣକାରୀ ଆପଣଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଆମକୁ, ମଗଧରାଜ ରୂପ କର୍ମପାଶର ଶୃଙ୍ଖଳାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ସେ ଏକା ଦଶହଜାର ମଦମତ୍ତ ହାତୀର ବଳ ଧରି ସିଂହ ଯେପରି ଭେଡ଼ାକୁ ଧରେ, ସେପରି ଆମକୁ ନିଜ ଘରେ ବନ୍ଦ କରିଛି।
Verse 30
यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम् । जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदर्पो युष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद् विधेहि ॥ ३० ॥
ହେ ଚକ୍ରଧାରୀ! ଆପଣଙ୍କ ବୀର୍ୟ ଅନନ୍ତ; ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣ ସତର ଥର ଜରାସନ୍ଧକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ହୋଇ ଏକଥର ତାକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଦେଲେ। ଏବେ ସେ ଗର୍ବେ ଫୁଲି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଜା—ଆମକୁ—ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି। ହେ ଅଜିତ, ଦୟାକରି ଏହା ସୁଧାରନ୍ତୁ।
Verse 31
दूत उवाच इति मागधसंरुद्धा भवद्दर्शनकाङ्क्षिण: । प्रपन्ना: पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥ ३१ ॥
ଦୂତ କହିଲା: ଏହା ମଗଧରାଜ ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ ସେହି ରାଜାମାନଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ; ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଆପଣଙ୍କ ପାଦମୂଳରେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦୀନମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 32
श्रीशुक उवाच राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षि: परमद्युति: । बिभ्रत्पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रवि: ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ରାଜଦୂତ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ପରମ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ହଠାତ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଜଟାର ଭାର ଧରି, ଦୀପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 33
तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: सर्वलोकेश्वरेश्वर: । ववन्द उत्थित: शीर्ष्णा ससभ्य: सानुगो मुदा ॥ ३३ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା-ଶିବ ଆଦି ଲୋକେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ ଏବଂ ସଭାସଦ ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ଶିର ନମାଇ ନାରଦମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 34
सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् । बभाषे सुनृतैर्वाक्यै: श्रद्धया तर्पयन् मुनिम् ॥ ३४ ॥
ନାରଦମୁନି ଦିଆ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିଅନୁସାରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତୃପ୍ତ କରି ସତ୍ୟ ଓ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 35
अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणामकुतोभयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुण: ॥ ३५ ॥
ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ରିଲୋକ ଭୟରହିତ ହୋଇଛି; କାରଣ ଆପଣ ପରି ମହାପୁରୁଷ ଇଚ୍ଛାମତେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ନିଜ ମହିମାର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରସାର କରନ୍ତି।
Verse 36
न हि तेऽविदितं किञ्चिल्लोकेष्वीश्वरकर्तृषु । अथ पृच्छामहे युष्मान्पाण्डवानां चिकीर्षितम् ॥ ३६ ॥
ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ; ତେଣୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 37
श्रीनारद उवाच दृष्टा मया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्वसृजश्च मायिन: । भूतेषु भूमंश्चरत: स्वशक्तिभि- र्वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्भुतम् ॥ ३७ ॥
ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବିଭୋ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୁରତ୍ୟୟ ମାୟାକୁ ଅନେକଥର ଦେଖିଛି; ସେ ମାୟା ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରେ। ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସ୍ୱଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚରିବା ସମୟରେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁରେ ନିଜ ଆଲୋକ ଢାକେ, ସେପରି ନିଜକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ମୋତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 38
तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छत: । यद् विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने ॥ ३८ ॥
ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା-ଲୀଳାକୁ କିଏ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ? ଆପଣ ସ୍ୱମାୟାଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି ଓ ପୁନଃ ସଂହାର କରନ୍ତି; ତଥାପି ଏହା ସତ୍ତାବାନ୍ ଭଳି ଦିଶେ। ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ବିଲକ୍ଷଣ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 39
जीवस्य य: संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरत: । लीलावतारै: स्वयश:प्रदीपकं प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ३९ ॥
ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବ ଏହି ଅନର୍ଥବହ ଦେହରୁ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଜାଣେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆପଣ ଲୀଳାବତାର ହୋଇ ନିଜ ଯଶର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପ୍ରଦୀପରେ ଆତ୍ମପଥକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 40
अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् । राज्ञ: पैतृष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम् ॥ ४० ॥
ତଥାପି, ହେ ବ୍ରହ୍ମ—ନରଲୋକରେ ମାନବ ଲୀଳା କରୁଥିବା ପରମ ସତ୍ୟ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଆପଣଙ୍କ ପିତୃଭଗିନୀର ପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଉଛି।
Verse 41
यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डव: । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिस्तद् भवाननुमोदताम् ॥ ४१ ॥
ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପାଣ୍ଡବ ନୃପତି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଜ୍ଞମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜସୂୟ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିବେ; ଦୟାକରି ଆପଣ ତାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ।
Verse 42
तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादय: । दिदृक्षव: समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विन: ॥ ४२ ॥
ହେ ଦେବ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରତୁରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର ଦେବତାମାନେ ଆଦି ଏବଂ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଆସିବେ।
Verse 43
श्रवणत्कीर्तनाद् ध्यानात्पूयन्तेऽन्तेवसायिन: । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिन: ॥ ४३ ॥
ହେ ଈଶ, ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମମୟ; ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣ ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି—ତେବେ ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ କହିବା!
Verse 44
यस्यामलं दिवि यश: प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम् ॥ ४४ ॥
ହେ ଭୁବନମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଭୁ! ତୁମ ନିର୍ମଳ ଯଶ ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଛତ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ। ତୁମ କମଳଚରଣ ଧୋଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଜଳ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମନ୍ଦାକିନୀ, ପାତାଳରେ ଭୋଗବତୀ, ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯେଉଁଠି ବହେ ସେଉଁଠି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
Verse 45
श्रीशुक उवाच तत्र तेष्वात्मपक्षेष्वगृणत्सु विजिगीषया । वाच: पेशै: स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशव: ॥ ४५ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ସେଠାରେ ନିଜ ପକ୍ଷର ଯାଦବମାନେ ଜୟଲାଲସାରେ ସେହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଆପତ୍ତି କଲେ; ତେବେ କେଶବ ଭଗବାନ ମଧୁର ବାକ୍ୟରେ ହସି ନିଜ ସେବକ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच त्वं हि न: परमं चक्षु: सुहृन्मन्त्रार्थतत्त्ववित् । अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्म: करवाम तत् ॥ ४६ ॥
ଭଗବାନ କହିଲେ—ତୁମେ ଆମର ପରମ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁହୃଦ, କାରଣ ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ପରାମର୍ଶର ତାତ୍ପର୍ୟ ଓ ମୂଲ୍ୟ ସଠିକ୍ ଜାଣ। ତେଣୁ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହ; ଆମେ ତୁମ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖୁଛୁ ଏବଂ ସେହିପରି କରିବୁ।
Verse 47
इत्युपामन्त्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् । निदेशं शिरसाधाय उद्धव: प्रत्यभाषत ॥ ४७ ॥
[ଶ୍ରୀଶୁକ ଆଗକୁ କହିଲେ—] ଏଭଳି ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇ—ଯିଏ ସର୍ବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ ପରି ଆଚରଣ କଲେ—ଉଦ୍ଧବ ସେହି ଆଦେଶକୁ ଶିରେ ଧାରଣ କରି ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Frequently Asked Questions
The rooster’s crow marks the end of nocturnal intimacy and the start of royal and Vedic duties, so the queens’ lament highlights vipralambha (love in separation). Devotion here is not abstract: it is embodied in relational bhakti where time itself becomes an antagonist. The text thereby contrasts Kṛṣṇa’s private sweetness (mādhurya) with His public responsibility, intensifying the devotee’s longing and underscoring the Lord’s accessibility within household life.
Bhāgavata theology holds Kṛṣṇa as the āśraya (ultimate ground) of Brahman and Paramātmā. His ‘self-meditation’ is not a conditioned practice to attain realization; it is a līlā that teaches ideal sādhana and affirms His self-luminous, nondependent nature. The passage also instructs that true purification and freedom from contamination arise from centering consciousness on the Supreme Truth, not merely from external rite.
They are rulers captured by Jarāsandha for refusing total submission during his conquests and are confined at Girivraja. Their plea is framed as śaraṇāgati: they acknowledge the futility of royal ‘happiness’ and interpret their captivity as a manifestation of karmic bondage. By appealing to Kṛṣṇa as the destroyer of fear, they model how suffering can become a turning point from ahaṅkāra (separatist pride) to bhakti and liberation.
Kṛṣṇa’s inquiry is a deliberate humanlike posture (nara-līlā) that honors His devotee’s role and demonstrates proper consultative governance. It also sets the narrative mechanism for revealing the Rājasūya plan and for eliciting Uddhava’s counsel. In Bhāgavata pedagogy, omniscience does not prevent dialog; rather, dialog becomes the medium through which dharma, strategy, and devotion are taught.
The Rājasūya is an imperial consecration that establishes unrivaled sovereignty, but in the Bhāgavata it is reoriented: Yudhiṣṭhira’s aim is to worship Kṛṣṇa as the true enjoyer and center of all yajña. Thus political unification becomes a theological act—publicly recognizing Bhagavān as the supreme ruler—while also requiring the removal of adharmic obstacles like Jarāsandha.