Adhyaya 64
The Deliverance of King Nṛga and the Warning Against Taking Brāhmaṇa Property
ଦ୍ୱାରକାରେ ଧର୍ମରକ୍ଷାକାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାସନ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଉପଦେଶମୟ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହେ। ସାମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାଦବ ଯୁବକମାନେ ବନରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ଶୁଖିଲା କୂଆରେ ଫସିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ଗୋଧା (ଗୁହାଳି/ଗୋହ) ଦେଖନ୍ତି। ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିନଥିବାରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତି; ଭଗବାନ ବାମ ହାତରେ ସହଜରେ ତାକୁ ବାହାର କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟପୁରୁଷ ହୋଇଯାଏ—ରାଜା ନୃଗ। ନୃଗ କହେ, ଅପାର ଦାନ ସତ୍ତ୍ୱେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଈ ବିଷୟରେ ଅଜାଣତେ ହୋଇଥିବା ଅପରାଧରୁ ସେ ପତିତ ହେଲା: ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଈ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ହୋଇଗଲା; ଦୁଇଜଣେ ମୁଆଁବଜା ନେଲେନି। ଯମରାଜ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଥମେ କି ପାପ ପ୍ରଥମେ—ବିକଳ୍ପ ଦେଲେ; ନୃଗ ପାପ ପ୍ରଥମେ ଭୋଗି ଗୋଧା-ଯୋନିରେ ପଡ଼ିଲା, କୃଷ୍ଣକୃପାରେ ମୁକ୍ତ ହେଲା। ତାକୁ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଅନୁମତି ଦେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରାଜବର୍ଗକୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୱ ‘ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ’; ଚୋରି କି ଦୁରୁପଯୋଗ ପିଢ଼ିପିଢ଼ି ନାଶ ଓ ନରକଫଳ ଆଣେ, ଏବଂ ପାପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଠୋର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एकदोपवनं राजन् जग्मुर्यदुकुमारका: । विहर्तुं साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादय: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ବାଦରାୟଣି କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏକଦିନ ଯଦୁବଂଶର କୁମାରମାନେ—ସାମ୍ବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଚାରୁ, ଭାନୁ, ଗଦ ଆଦି—ବିହାର କରିବାକୁ ଗୋଟିଏ ଉପବନକୁ ଗଲେ।
Verse 2
क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्त: पिपासिता: । जलं निरुदके कूपे ददृशु: सत्त्वमद्भुतम् ॥ २ ॥
ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳି ସେମାନେ ପିଆସିଲେ। ଜଳ ଖୋଜି ନିର୍ଜଳ କୂପରେ ଝାଙ୍କି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିଲେ।
Verse 3
कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसा: । तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृपयान्विता: ॥ ३ ॥
ପାହାଡ଼ ସମାନ ସେଇ କୃକଲାସକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। କୃପାବଶେ ତାକୁ କୂପରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 4
चर्मजैस्तान्तवै: पाशैर्बद्ध्वा पतितमर्भका: । नाशक्नुरन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुका: ॥ ४ ॥
ପଡ଼ିଥିବା ସେଇ କୃକଲାସକୁ ସେମାନେ ଚର୍ମର ପଟି ଓ ବୁଣା ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧି ଟାଣିଲେ, ତଥାପି ଉଠାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯାଇ ସବୁ କହିଲେ।
Verse 5
तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्वभावन: । वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया ॥ ५ ॥
ତାପରେ ପଦ୍ମନୟନ, ବିଶ୍ୱଭାବନ ଭଗବାନ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେଇ କୃକଲାସକୁ ଦେଖି ବାମହସ୍ତରେ ଲୀଳାମାତ୍ରେ ଉଠାଇ ନେଲେ।
Verse 6
स उत्तम:श्लोककराभिमृष्टो विहाय सद्य: कृकलासरूपम् । सन्तप्तचामीकरचारुवर्ण: स्वर्ग्यद्भुतालङ्करणाम्बरस्रक् ॥ ६ ॥
ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ କରସ୍ପର୍ଶରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ତୁରନ୍ତ କୃକଲାସରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଳଙ୍କାର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳାରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 7
पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्द: । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम् ॥ ७ ॥
ମୁକୁନ୍ଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ପାଇଁ ପଚାରିଲେ— “ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ! ତୁମେ କିଏ? ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଦେଖି ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ଦେବତା ଭାବୁଛି।”
Verse 8
सम्प्रापितोऽस्यतदर्ह: सुभद्र । आत्मानमाख्याहि विवित्सतां नो यन्मन्यसे न: क्षममत्र वक्तुम् ॥ ८ ॥
“କେଉଁ କର୍ମଫଳରେ ତୁମେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲ? ହେ ସୁଭଦ୍ର, ଏପରି ଗତି ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆମେ ତୁମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ; ଯଦି ଏଠାରେ କହିବା ଉଚିତ ବୋଲି ତୁମେ ଭାବ, ତେବେ ନିଜକୁ କହ।”
Verse 9
श्रीशुक उवाच इति स्म राजा सम्पृष्ट: कृष्णेनानन्तमूर्तिना । माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्कवर्चसा ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ— ଅନନ୍ତରୂପୀ କୃଷ୍ଣ ଏଭଳି ପଚାରିବାରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ ସମ ଦୀପ୍ତ କିରୀଟଧାରୀ ରାଜା ମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 10
नृग उवाच नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनय: प्रभो । दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम् ॥ १० ॥
ନୃଗ କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ନୃଗ ନାମକ ରାଜା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଦାନୀମାନଙ୍କ ତାଲିକା ପଢ଼ାଯାଉଥିବାବେଳେ ସମ୍ଭବତଃ ମୋ ନାମ ଆପଣଙ୍କ କାନକୁ ଛୁଇଁଥିବ।
Verse 11
किं नु तेऽविदितं नाथ सर्वभूतात्मसाक्षिण: । कालेनाव्याहतदृशो वक्ष्येऽथापि तवाज्ञया ॥ ११ ॥
“ହେ ନାଥ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅଜଣା କ’ଣ ରହିପାରେ? ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମନର ସାକ୍ଷୀ, କାଳ ଯାହାକୁ ଅବରୋଧ କରିପାରେନି ସେହି ଦୃଷ୍ଟି ଆପଣଙ୍କର। ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ କହିବି।”
Verse 12
यावत्य: सिकता भूमेर्यावत्यो दिवि तारका: । यावत्यो वर्षधाराश्च तावतीरददं स्म गा: ॥ १२ ॥
ପୃଥିବୀର ବାଳୁକାକଣ, ଆକାଶର ତାରା ଓ ବର୍ଷାବିନ୍ଦୁ ଯେତେ, ସେତେ ଗାଈ ମୁଁ ଦାନ କଲି।
Verse 13
पयस्विनीस्तरुणी: शीलरूप- गुणोपपन्ना: कपिला हेमशृङ्गी: । न्यायार्जिता रूप्यखुरा: सवत्सा दुकूलमालाभरणा ददावहम् ॥ १३ ॥
ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁବ କପିଳା ଗାଈ—ଶୀଳବତୀ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ—ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଓ ରୂପ୍ୟ ଖୁର; ବଛୁରା ସହ, ସୁକୁମାର ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଓ ଆଭୂଷଣରେ ସଜାଇ ମୁଁ ଦାନ କଲି।
Verse 14
स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्य: सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्य: । तप:श्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्य: प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्य: ॥ १४ ॥ गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिन: कन्या: सदासीस्तिलरूप्यशय्या: । वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथा- निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥
ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଦାନଗ୍ରାହୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଆଭୂଷଣରେ ସଜାଇ ସମ୍ମାନ କଲି। ସେମାନେ ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ପରିବାରର ଯୁବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଗୁଣଶୀଳ, ସତ୍ୟବ୍ରତୀ, ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସାଧୁସ୍ୱଭାବୀ। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗାଈ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଘର, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଦାସୀସହ ବିବାହଯୋଗ୍ୟ କନ୍ୟା, ତିଳ, ରୂପା, ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟା, ବସ୍ତ୍ର, ରତ୍ନ, ଗୃହସାମଗ୍ରୀ ଓ ରଥ ଦେଲି; ତଦୁପରି ଯଜ୍ଞ କରି ନାନା ପୂର୍ତ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ମଧ୍ୟ କଲି।
Verse 15
स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्य: सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्य: । तप:श्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्य: प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्य: ॥ १४ ॥ गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिन: कन्या: सदासीस्तिलरूप्यशय्या: । वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथा- निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥
ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଦାନଗ୍ରାହୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଆଭୂଷଣରେ ସଜାଇ ସମ୍ମାନ କଲି। ସେମାନେ ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ପରିବାରର ଯୁବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଗୁଣଶୀଳ, ସତ୍ୟବ୍ରତୀ, ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସାଧୁସ୍ୱଭାବୀ। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗାଈ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଘର, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଦାସୀସହ ବିବାହଯୋଗ୍ୟ କନ୍ୟା, ତିଳ, ରୂପା, ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟା, ବସ୍ତ୍ର, ରତ୍ନ, ଗୃହସାମଗ୍ରୀ ଓ ରଥ ଦେଲି; ତଦୁପରି ଯଜ୍ଞ କରି ନାନା ପୂର୍ତ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ମଧ୍ୟ କଲି।
Verse 16
कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने । सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये ॥ १६ ॥
କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଭ୍ରମି ମୋ ଗୋଧନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହା ଜାଣିନଥିବାରୁ ମୁଁ ସେଇ ଗାଈକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେଲି।
Verse 17
तां नीयमानां तत्स्वामी दृष्ट्वोवाच ममेति तम् । ममेति परिग्राह्याह नृगो मे दत्तवानिति ॥ १७ ॥
ଗାଈକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି ପ୍ରଥମ ମାଲିକ କହିଲେ, “ଏହା ମୋର!” ଦାନରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର; ନୃଗ ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ।”
Verse 18
विप्रौ विवदमानौ मामूचतु: स्वार्थसाधकौ । भवान् दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद् भ्रम: ॥ १८ ॥
ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧିବାକୁ ବିବାଦ କରି କରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଜଣେ କହିଲେ, “ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଗାଈ ଦେଇଥିଲେ,” ଅନ୍ୟଜଣେ କହିଲେ, “କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଏହାକୁ ମୋଠାରୁ ଛିନିନେଲେ।” ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଲି।
Verse 19
अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै । गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानत: । समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥
ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ି ମୁଁ ନମ୍ରତାରେ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁନୟ କଲି: “ଏହି ଗାଈଟି ପାଇଁ ପ୍ରତିଦାନରୂପେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଈର ଏକ ଲକ୍ଷ ଦେବି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନ ସେବକ; କୃପା କରି ଏହି କଷ୍ଟରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ନହେଲେ ମୁଁ ଅଶୁଚି ନରକରେ ପଡ଼ିବି।”
Verse 20
अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै । गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानत: । समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥
ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ି ମୁଁ ନମ୍ରତାରେ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁନୟ କଲି: “ଏହି ଗାଈଟି ପାଇଁ ପ୍ରତିଦାନରୂପେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଈର ଏକ ଲକ୍ଷ ଦେବି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନ ସେବକ; କୃପା କରି ଏହି କଷ୍ଟରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ନହେଲେ ମୁଁ ଅଶୁଚି ନରକରେ ପଡ଼ିବି।”
Verse 21
नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत् । नान्यद् गवामप्ययुतमिच्छामीत्यपरो ययौ ॥ २१ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଗାଈର ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଲିକ କହିଲେ, “ଏହାର ବଦଳରେ ମୁଁ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ,” ଏବଂ ସେ ଚାଲିଗଲେ। ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଆପଣ ଦେବାକୁ କହୁଥିବା ଦଶହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଚାହିଁଦା ନାହିଁ,” ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 22
एतस्मिन्नन्तरे यामैर्दूतैर्नीतो यमक्षयम् । यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते ॥ २२ ॥
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ଯମରାଜଙ୍କ ଦୂତମାନେ ସୁଯୋଗ ନେଇ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ଯମରାଜ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପତେ।
Verse 23
पूर्वं त्वमशुभं भुङ्क्ष उताहो नृपते शुभम् । नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वत: ॥ २३ ॥
[ଯମରାଜ କହିଲେ:] ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ପାପର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି ପୁଣ୍ୟର? ତୁମ ଦାନ-ଧର୍ମର ଶେଷ ମୁଁ ଦେଖୁନି; ତେଣୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ତୁମ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ଅପାର।
Verse 24
पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति स: । तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन् प्रभो ॥ २४ ॥
ମୁଁ କହିଲି, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ମୋ ପାପଫଳ ଭୋଗିବି।” ଯମରାଜ କହିଲେ, “ତେବେ ପଡ଼!” ସେହିକ୍ଷଣେ ମୁଁ ପଡ଼ିଲି, ଏବଂ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଗୋଧିକା ହେଉଥିବା ଦେଖିଲି, ହେ ପ୍ରଭୁ।
Verse 25
ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव । स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्सन्दर्शनार्थिन: ॥ २५ ॥
ହେ କେଶବ, ମୁଁ ତୁମ ଦାସ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ଓ ଦାନଶୀଳ ଥିଲି, ଏବଂ ସଦା ତୁମ ଦର୍ଶନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲି। ତେଣୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 26
स त्वं कथं मम विभोऽक्षिपथ: परात्मा योगेश्वरै: श्रुतिदृशामलहृद्विभाव्य: । साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धे: स्यान्मेऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्ग: ॥ २६ ॥
ହେ ବିଭୋ, ପରମାତ୍ମା, ମୋ ଆଖି ତୁମକୁ ଏଠାରେ କିପରି ଦେଖୁଛି? ତୁମେ ତ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିପାରନ୍ତି। ତେବେ ଘୋର ସଂସାରକ୍ଲେଶରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ମୋ ବୁଦ୍ଧି ପାଖରେ ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭାବେ କିପରି ପ୍ରକଟ? ଏହି ଜଗତରେ ଯାହାର ଭବବନ୍ଧନ ଛୁଟିଯାଇଛି ସେହି ତୁମକୁ ଦେଖିପାରେ।
Verse 27
देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम । नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥ अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो । यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥
ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଗୋବିନ୍ଦ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ନାରାୟଣ, ହୃଷୀକେଶ, ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଅବ୍ୟୟ!
Verse 28
देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम । नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥ अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो । यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ଦେବଗତିକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ; ମୁଁ ଯେଉଁଠି ରୁହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଚିତ୍ତ ସଦା ତୁମ ପଦରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉ।
Verse 29
नमस्ते सर्वभावाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नम: ॥ २९ ॥
ହେ ସର୍ବଭାବର ଆଧାର, ପରବ୍ରହ୍ମ, ଅନନ୍ତଶକ୍ତିଧର—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ବାସୁଦେବନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ, ଯୋଗମାନଙ୍କର ପତି, ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।
Verse 30
इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना । अनुज्ञातो विमानाग्र्यमारुहत् पश्यतां नृणाम् ॥ ३० ॥
ଏପରି କହି ମହାରାଜ ନୃଗ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ନିଜ ମୌଳିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ଅନୁମତି ପାଇ, ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 31
कृष्ण: परिजनं प्राह भगवान् देवकीसुत: । ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन् ॥ ३१ ॥
ତାପରେ ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଧର୍ମସାରସ୍ୱରୂପ—ନିଜ ପରିଜନଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ରାଜବର୍ଗକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ।
Verse 32
दुर्जरं बत ब्रह्मस्वं भुक्तमग्नेर्मनागपि । तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञां ईश्वरमानिनाम् ॥ ३२ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜର; ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଅଧିକ ତେଜସ୍ବୀ ଲୋକ ଅଳ୍ପ ଭୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପଚେନାହିଁ। ତେବେ ନିଜକୁ ଈଶ୍ୱର ଭାବୁଥିବା ରାଜାମାନେ ଭୋଗ କଲେ କଣ କହିବା!
Verse 33
नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया । ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर्भुवि ॥ ३३ ॥
ମୁଁ ହାଲାହଲକୁ ସତ୍ୟ ବିଷ ମନେ କରେନି, କାରଣ ତାହାର ପ୍ରତିକାର ଅଛି। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ଚୋରି କରି ଭୋଗ କରିବା ହିଁ ସତ୍ୟ ବିଷ; ଏହାର ଏ ଜଗତରେ କୌଣସି ପ୍ରତିବିଧି ନାହିଁ।
Verse 34
हिनस्ति विषमत्तारं वह्निरद्भि: प्रशाम्यति । कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावक: ॥ ३४ ॥
ବିଷ ତାହା ପିଇଥିବା ଲୋକକୁ ମାରେ, ସାଧାରଣ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ନିବେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଧନ-ଅରଣିରୁ ଜନ୍ମିତ ଅଗ୍ନି ଚୋରର କୁଳକୁ ମୂଳସହ ଦହିଦିଏ।
Verse 35
ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् । प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान् ॥ ३५ ॥
ଯଥାଯଥ ଅନୁମତି ବିନା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ଭୋଗ କଲେ ତାହା ତିନି ପୁରୁଷକୁ ନାଶ କରେ। କିନ୍ତୁ ବଳପୂର୍ବକ କିମ୍ବା ରାଜଶକ୍ତିର ସାହାଯ୍ୟରେ ହଡପ କରି ଭୋଗ କଲେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରଜ—ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 36
राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते । निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्वं साधु बालिशा: ॥ ३६ ॥
ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାଜାମାନେ ନିଜ ପତନକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ଭୋଗ କରିବାକୁ ସାଧୁ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବାଳିଶ ଭାବେ ଯେ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଆସଲେ ନରକକୁ ହିଁ ଚାହାନ୍ତି।
Verse 37
गृह्णन्ति यावत: पांशून् क्रन्दतामश्रुबिन्दव: । विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ ३७ ॥ राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशा: । कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिण: ॥ ३८ ॥
ଉଦାର, କୁଟୁମ୍ବଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅଶ୍ରୁରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ଧୂଳିକଣ ଯେତେ ବର୍ଷ, ସେତେ ବର୍ଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଧନ ଅପହରଣକାରୀ ନିରଙ୍କୁଶ ରାଜାମାନେ ରାଜକୁଳ ସହ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ପଚନ୍ତି।
Verse 38
गृह्णन्ति यावत: पांशून् क्रन्दतामश्रुबिन्दव: । विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ ३७ ॥ राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशा: । कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिण: ॥ ३८ ॥
ଉଦାର, କୁଟୁମ୍ବଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅଶ୍ରୁରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ଧୂଳିକଣ ଯେତେ ବର୍ଷ, ସେତେ ବର୍ଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଧନ ଅପହରଣକାରୀ ନିରଙ୍କୁଶ ରାଜାମାନେ ରାଜକୁଳ ସହ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ପଚନ୍ତି।
Verse 39
स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच्च य: । षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमि: ॥ ३९ ॥
ନିଜେ ଦେଇଥିବା ହେଉ କି ଅନ୍ୟେ ଦେଇଥିବା—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବିକା-ଧନ ହରଣ କରେ, ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ମଳରେ କୀଟ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 40
न मे ब्रह्मधनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नरा: । पराजिताश्च्युता राज्याद् भवन्त्युद्वेजिनोऽहय: ॥ ४० ॥
ମୋତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଧନ ଚାହିଁଦିଏ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ତାହାରେ ଲୋଭ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୁଅନ୍ତି, ପରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ରାଜ୍ୟରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗ ଦେଉଥିବା ସର୍ପ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
Verse 41
विप्रं कृतागसमपि नैव द्रुह्यत मामका: । घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यश: ॥ ४१ ॥
ହେ ମୋର ଭକ୍ତମାନେ, ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଦ୍ରୋହ କରନି। ସେ ମାରୁଥିବେ କି ବାରମ୍ବାର ଶାପ ଦେଉଥିବେ, ତଥାପି ସଦା ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର।
Verse 42
यथाहं प्रणमे विप्राननुकालं समाहित: । तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक् ॥ ४२ ॥
ମୁଁ ଯେପରି ସଦା ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସେପରି ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର। ଯେ ଅନ୍ୟଥା କରିବ, ସେ ମୋ ଦଣ୍ଡର ଭାଗୀ ହେବ।
Verse 43
ब्राह्मणार्थो ह्यपहृतो हर्तारं पातयत्यध: । अजानन्तमपि ह्येनं नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥ ४३ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ଅପହୃତ ହେଲେ, ଅଜାଣତେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ନେଇଥିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅଧଃପାତ କରାଏ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଈ ନୃଗକୁ ପତିତ କରିଥିଲା।
Verse 44
एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकस: । पावन: सर्वलोकानां विवेश निजमन्दिरम् ॥ ४४ ॥
ଏହିପରି ଦ୍ୱାରକାବାସୀମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପାବନ କରୁଥିବା ଭଗବାନ୍ ମୁକୁନ୍ଦ ନିଜ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The act dramatizes Bhagavān’s role as āśraya: karma can bind a jīva to degradation, but the Lord’s direct intervention can release him instantly. The “well” functions as a narrative emblem of saṁsāra, while Kṛṣṇa’s effortless rescue shows that liberation is ultimately granted by divine grace, not merely by accumulated piety.
Nṛga, son of Ikṣvāku, was famed for extraordinary charity, especially cow-gifts to qualified brāhmaṇas. He became a lizard due to an inadvertent but unresolved offense: a brāhmaṇa’s cow wandered into his herd and was donated to another brāhmaṇa. Because neither claimant accepted restitution, the karmic fault matured, and upon choosing to suffer sinful reactions first before enjoying his piety, Nṛga fell to a lizard body until delivered by Kṛṣṇa.
Kṛṣṇa frames brāhmaṇa-dhana as spiritually “indigestible” because it is tied to sacred trust and dharma. Ordinary poison may have an antidote and harms mainly the consumer, but misappropriating brāhmaṇa property generates severe, far-reaching consequences—socially and karmically—affecting family lines and leading to hellish suffering, especially for rulers who abuse power.
The chapter implies that rulers must act with extreme caution in dāna (charity), verify rightful ownership, and seek dharmic resolution with humility. When a mistake occurs, sincere restitution should be offered, but the narrative warns that some harms cannot be “priced away” if sacred parties refuse settlement—therefore prevention, reverence, and restraint are essential in rāja-dharma.
Because the brāhmaṇa represents the social embodiment of śāstra, yajña, and spiritual learning; disrespect destabilizes dharma itself. Kṛṣṇa’s instruction is not a blanket endorsement of wrongdoing, but a mandate for kings and citizens to maintain reverence and non-violence toward sacred authority, addressing faults through proper dharmic mechanisms rather than retaliation.