Adhyaya 63
Kṛṣṇa Defeats Bāṇāsura and Receives Śiva’s Prayers (The Śoṇitapura Battle and the Jvara Episode)
ବର୍ଷା ଋତୁ ଅତିକ୍ରମ ହେଲେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ନ ମିଳିବାରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଜନ ଶୋକ କରନ୍ତି। ନାରଦ ଭୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କୁ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବୀରତା ଓ ବାଣାସୁର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହେବାର ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ ଓ ସାତ୍ୱତ ନେତାମାନେ ବିଶାଳ ସେନା ସହ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଘେରାଉ କରନ୍ତି। ବହୁମୁଖୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ଶଙ୍କର, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ କାର୍ତ୍ତିକେୟ; ବଳରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାଦବମାନେ ଦୈତ୍ୟ ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶିବଗଣକୁ ନିବାରି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ରରେ ଶାନ୍ତ କରି ଅସ୍ତ୍ରାଧିପତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ବାଣର ମାତା କୋଟରା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଲେ ବାଣ ପଛକୁ ହଟେ; ପରେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଶିବ-ଜ୍ୱର ଆକ୍ରମଣ କରେ। କୃଷ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁ-ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ନ୍ତି; ପରାଜିତ ଶିବ-ଜ୍ୱର ଶରଣ ନେଇ ଏହି ଲୀଳା ସ୍ମରଣକାରୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦାନର ବର ପାଏ। ସହସ୍ରବାହୁ ବାଣ ଫେରିଲେ କୃଷ୍ଣ ଚକ୍ରରେ ତାଙ୍କ ବାହୁ କାଟନ୍ତି। ଭକ୍ତପ୍ରତି କରୁଣାରେ ଶଙ୍କର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବଂଶ ପ୍ରତି ପ୍ରତିଜ୍ଞାରୁ କୃଷ୍ଣ ବାଣକୁ ନ ମାରି ଚାରି ବାହୁ ରଖି ଅମର ଶିବପରିଚର କରନ୍ତି। ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ବଧୂ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଜୟ ସହ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରନ୍ତି; ଅଧ୍ୟାୟ ଯୁଦ୍ଧରୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ସମନ୍ୱୟ ଓ ସ୍ମରଣଫଳକୁ ନେଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ୱଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଫେରିଆସୁଥିବା ନଦେଖି, ଶୋକ କରିକରି ବର୍ଷାକାଳର ଚାରି ମାସ କଟାଇଦେଲେ।
Verse 2
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥
ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧନର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବ ଭାବେ ପୂଜୁଥିବା ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଗଲେ।
Verse 3
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି), ଗଦ, ସାମ୍ବ, ସାରଣ, ନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦ, ଭଦ୍ର ଆଦି—ବାରଟି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସି ବାଣଙ୍କ ନଗରକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ମୁହାଁ ଦେଲେ।
Verse 4
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି), ଗଦ, ସାମ୍ବ, ସାରଣ, ନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦ, ଭଦ୍ର ଆଦି—ବାରଟି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସି ବାଣଙ୍କ ନଗରକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ମୁହାଁ ଦେଲେ।
Verse 5
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥
ନଗରର ଉପବନ, ପ୍ରାକାର, ଅଟ୍ଟାଳ ଓ ଗୋପୁରଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି ବାଣାସୁର କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସମାନ ସେନା ସହିତ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ବାହାରିଲା।
Verse 6
बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥
ବାଣଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ନିଜ ପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସହ ପ୍ରମଥଗଣରେ ଘେରା ହୋଇ, ନନ୍ଦି ବୃଷଭ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 7
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ, ଘୋର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 8
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥
ବଳରାମ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ସାମ୍ବ ବାଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସହ; ଏବଂ ସାତ୍ୟକି ବାଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 9
ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସୁରାଧୀଶ, ମୁନି, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଯକ୍ଷ—ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 10
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ବାଣଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନୁଚର—ଭୂତ, ପ୍ରମଥ, ଗୁହ୍ୟକ, ଡାକିନୀ, ଯାତୁଧାନ, ୱେତାଳ ଓ ବିନାୟକ ଆଦିଙ୍କୁ ତାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 11
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ବାଣଦ୍ୱାରା ଶୌରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରେତ, ମାତୃ, ପିଶାଚ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 12
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥
ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଶାର୍ଙ୍ଗପାଣି ପ୍ରଭୁ ଅବିସ୍ମିତ ରହି ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସବୁକୁ ଶମନ କରିଦେଲେ।
Verse 13
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ରକୁ ପାର୍ବତାସ୍ତ୍ର, ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ରକୁ ପାର୍ଜନ୍ୟାସ୍ତ୍ର; ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ନିଜ ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ କଲେ।
Verse 14
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥
ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଗିରୀଶଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଜମ୍ଭାଇ ଆଣିଦେଇ, ଶୌରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବାଣାସୁରଙ୍କ ସେନାକୁ ଖଡ଼୍ଗ, ଗଦା ଓ ବାଣଦ୍ୱାରା ସଂହାର କଲେ।
Verse 15
स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥
ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବାଣବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୀଡିତ ସ୍କନ୍ଦ, ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ଝରାଇ, ମୟୂରବାହନରେ ଚଢ଼ି ରଣଭୂମି ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 16
कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥
ବଳରାମଙ୍କ ମୁଷଳାଘାତରେ ପୀଡିତ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ନାୟକ ହତ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସେନା ସବୁଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା।
Verse 17
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥
ନିଜ ସେନା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦେଖି ବାଣାସୁର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା। ସାତ୍ୟକି ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ରଣରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।
Verse 18
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥
ରଣମଦରେ ବାଣ ଏକାସାଥିରେ ନିଜ ପାଞ୍ଚଶେ ଧନୁଷର ଡୋରି ଟାଣିଲା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧନୁଷରେ ଦୁଇଟି କରି ଶର ଲଗାଇଲା।
Verse 19
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥
ଭଗବାନ୍ ହରି ଏକାସାଥିରେ ବାଣର ସମସ୍ତ ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ; ତାହାର ସାରଥି, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ କରି, ପରେ ପ୍ରଭୁ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି କଲେ।
Verse 20
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥
ସେତେବେଳେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ମାତା କୋଟରା, ପୁତ୍ରର ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ନଗ୍ନା ଓ ଖୋଲା କେଶରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 21
ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥
ତାପରେ ଗଦାଗ୍ରଜ ଭଗବାନ ନଗ୍ନାକୁ ନ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୁହଁ ଫେରାଇଲେ; ଏବଂ ବାଣାସୁର ରଥହୀନ ଓ ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ ହୋଇ ସେଇ ସୁଯୋଗରେ ନଗରକୁ ପଳାଇ ପସିଲା।
Verse 22
विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥
ଭୂତଗଣ ଖେଦାଇ ଦିଆଯାଇବା ପରେ, ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଓ ତିନି ପାଦ ଥିବା ଶିବ-ଜ୍ୱର ଦାଶାର୍ହ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଧାଇଲା; ଯେନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଜଳାଉଥିଲା।
Verse 23
अथ नारायण: देव: तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥
ତାପରେ ନାରାୟଣ ଭଗବାନ ତାହାକୁ ଦେଖି ନିଜ ଜ୍ୱର-ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ଏଭଳି ମାହେଶ୍ୱର-ଜ୍ୱର ଓ ବୈଷ୍ଣବ-ଜ୍ୱର—ଦୁଇ ଜ୍ୱର ପରସ୍ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 24
माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥
ବୈଷ୍ଣବ-ଜ୍ୱରର ବଳରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମାହେଶ୍ୱର-ଜ୍ୱର ବେଦନାରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲା। ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଅଭୟ ନ ପାଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେ ଶରଣାର୍ଥୀ ହେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନାଥ ହୃଷୀକେଶ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଯୋଡ଼ାହାତରେ ସ୍ତୁତି କରିଲା।
Verse 25
ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥
ଶିବ-ଜ୍ୱର କହିଲା: ହେ ଅନନ୍ତଶକ୍ତିମାନ ପରମେଶ୍ୱର! ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଶୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନା; ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ବେଦ ଯାହାକୁ ପରୋକ୍ଷରେ ସୂଚାଏ ସେ ପରମଶାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ।
Verse 26
कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥
କାଳ, ଦୈବ, କର୍ମ, ଜୀବ ଓ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦେହ-କ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରାଣ, ଅହଂକାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ସଂଘାତ—ବୀଜ-ଅଙ୍କୁରର ଅନନ୍ତ ପ୍ରବାହ ପରି—ଏସବୁ ତୁମ ମାୟା। ଏହି ମାୟାର ନିଷେଧସ୍ୱରୂପ ତୁମ ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 27
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥
ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଲୀଳା କରି ତୁମେ ଦେବତା, ସାଧୁଜନ ଓ ଲୋକଧର୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଧାରଣ କର। ହିଂସାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ହୋଇ କୁମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ସଂହାର କର। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ତୁମ ଅବତାର ଭୂମିର ଭାର ହରିବା ପାଇଁ।
Verse 28
तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥
ତୁମ ଅସହ୍ୟ ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱରାସ୍ତ୍ର ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; ଶୀତଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦାହକ। ଦେହୀମାନେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଡ ଆଶାରେ ବନ୍ଧା ରହି ତୁମ ପାଦମୂଳ ସେବା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ତ୍ରିଶିରା! ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୋ ଜ୍ୱରାସ୍ତ୍ରରୁ ତୁମ ଭୟ ଦୂର ହେଉ। ଏଠାରେ ଆମ ସମ୍ବାଦକୁ ଯେ କେହି ସ୍ମରଣ କରିବ, ତାହାର ତୁମପ୍ରତି ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ।
Verse 30
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥
ଏପରି କୁହାଯାଇଲାପରେ ମାହେଶ୍ୱର-ଜ୍ୱର ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଚାଲିଗଲା। କିନ୍ତୁ ବାଣାସୁର ରଥରେ ଚଢ଼ି ଜନାର୍ଦନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲା।
Verse 31
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥
ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସହସ୍ର ବାହୁରେ ନାନା ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ଅସୁର ପରମ କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ରାୟୁଧଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଅନେକ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 32
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥
ସେ ଯେତେବେଳେ ପୁନଃପୁନଃ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ କ୍ଷୁରଧାର ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ବାଣାସୁରର ବାହୁଗୁଡ଼ିକୁ ଗଛର ଶାଖା ପରି କାଟିଦେଲେ।
Verse 33
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥
ବାଣର ବାହୁଗୁଡ଼ିକ କାଟାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ଶିବ ନିଜ ଭକ୍ତ ପ୍ରତି କରୁଣା କରି ଚକ୍ରାୟୁଧଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 34
श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥
ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଆପଣ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ବାଣୀମୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟ। ଯାହାଙ୍କ ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଆପଣ ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ।
Verse 35
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
ଆକାଶ ତୁମ ନାଭି, ଅଗ୍ନି ତୁମ ମୁଖ, ଜଳ ତୁମ ବୀର୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ୟୁଲୋକ ତୁମ ଶିର। ଦିଗମାନେ ତୁମ ଶ୍ରବଣ, ପୃଥିବୀ ତୁମ ପାଦ, ଚନ୍ଦ୍ର ତୁମ ମନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି, ମୁଁ ତୁମ ଅହଂକାର; ସମୁଦ୍ର ତୁମ ଉଦର, ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମ ଭୁଜ।
Verse 36
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଦେହର ରୋମ ଔଷଧି, ମେଘ ତାଙ୍କ କେଶ; ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି, ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ବିସର୍ଗ। ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥ, ଧର୍ମ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ—ସେଇ ଆପଣ ଆଦିପୁରୁଷ, ଲୋକକଳ୍ପକ।
Verse 37
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥
ହେ ଅକୁଣ୍ଠଧାମନ୍! ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଓ ଜଗତର ହିତ ପାଇଁ ଏହି ତୁମ ଅବତାର। ଆମେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ତୁମ ଅନୁଭାବରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସପ୍ତ ଭୁବନକୁ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା କରୁ।
Verse 38
त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वदृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥
ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଆଦିପୁରୁଷ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ତୁମେ ତୁରୀୟ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ, ଅହେତୁ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ପରମେଶ୍ୱର। ତଥାପି ସ୍ୱମାୟାଦ୍ୱାରା ପଦାର୍ଥର ବିକାର ଅନୁସାରେ ତୁମେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅ, ଯେଣୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 39
यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥
ହେ ଭୂମନ୍! ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଛାୟା (ମେଘ) ଦ୍ୱାରା ଢାକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଛାୟା ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପମାନଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ତୁମେ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମପ୍ରଦୀପ; ଗୁଣ ଓ ଗୁଣୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ହିଁ ପ୍ରକାଶ କର।
Verse 40
यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ମାୟାରେ ମୋହିତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକେ ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଘର ଆଦିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ-ସାଗରରେ କେବେ ଉପରକୁ ଉଠନ୍ତି, କେବେ ଡୁବନ୍ତି।
Verse 41
देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥
ଦେବଦତ୍ତ ଏହି ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତେ ନାହିଁ ଓ ତୁମ ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ସମ୍ମାନ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଆତ୍ମବଞ୍ଚକ; ନିଶ୍ଚୟ ଶୋଚନୀୟ।
Verse 42
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥
ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ତୁମକୁ—ନିଜ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମା, ପରମ ପ୍ରିୟ ସୁହୃଦ ଓ ଈଶ୍ୱର—ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଅମୃତ ଛାଡ଼ି ବିଷ ପାନ କରେ।
Verse 43
अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ଓ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ମୁନିମାନେ—ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ, ଆମ ପରମ ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମା ଓ ଈଶ୍ୱର, ସର୍ବାତ୍ମନା ଶରଣ ନେଇଛୁ।
Verse 44
तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥
ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆସ, ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ଭଜିବା—ଯିଏ ଜଗତର ସ୍ଥିତି, ଉଦୟ ଓ ଅନ୍ତର କାରଣ; ସମ, ପ୍ରଶାନ୍ତ, ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ, ଆତ୍ମା ଓ ଆରାଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ; ଦ୍ୱିତୀୟହୀନ ଏକମାତ୍ର, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ।
Verse 45
अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥
ଏହି ବାଣାସୁର ମୋର ପ୍ରିୟ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ ଅନୁଚର; ମୁଁ ଏହାକୁ ଅଭୟ ଦାନ କରିଛି। ତେଣୁ ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କୁ ଯେପରି କୃପା କରିଥିଲେ, ସେପରି ଏହାପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାଦ କରନ୍ତୁ।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା କରିବୁ। ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମ୍ମତି ଦେଉଛି।
Verse 47
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥
ବୈରୋଚନିର ଏହି ଅସୁରପୁତ୍ର ମୋ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅବଧ୍ୟ; କାରଣ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କୁ ମୁଁ ଏହି ବର ଦେଇଥିଲି ଯେ ତାଙ୍କ ବଂଶଜଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି ନାହିଁ।
Verse 48
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥
ତାହାର ଦର୍ପ ଶମନ ପାଇଁ ମୁଁ ତାହାର ବାହୁଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲି। ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଭାର ହୋଇଯାଇଥିବା ତାହାର ବିଶାଳ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସଂହାର କଲି।
Verse 49
चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुर: ॥ ४९ ॥
ତାହାର ଚାରିଟି ବାହୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବ; ସେ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ସେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ପାର୍ଷଦ ହୋଇ ସେବା କରିବ; ତେଣୁ ଏହି ଅସୁରଙ୍କୁ କୌଣସି ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ।
Verse 50
इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥
ଏଭଳି ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ ବାଣାସୁର ଭୂମିରେ ଶିର ରଖି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ବଧୂଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଣିଲା।
Verse 51
अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥
ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୁବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରଖି, ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାରେ ପରିବୃତ କଲେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁମୋଦନରେ ସେ ବିଦାୟ ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 52
स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ରାଜଧାନୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ନଗର ଧ୍ୱଜ ଓ ବିଜୟତୋରଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ରାସ୍ତା-ଚତ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଛିଟାଇ ସିଞ୍ଚିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଶଙ୍ଖ, ଆନକ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ନାଦ ମଧ୍ୟରେ, ସ୍ୱଜନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପୌରଜନ ଆଦରରେ ସ୍ୱାଗତକୁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
Verse 53
य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥
ଯେ କେହି ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଜୟକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ତାହାର କେବେ ପରାଜୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
They are not metaphysically opposed; the conflict is contextual (līlā) and dharmic. Śiva fights on behalf of his devotee Bāṇāsura, while Kṛṣṇa acts to rescue Aniruddha, subdue demonic pride, and relieve the earth’s burden. The episode culminates in Śiva’s explicit glorification of Kṛṣṇa as the Absolute Truth and cosmic Puruṣa, showing harmony: Śiva is the foremost Vaiṣṇava, and Kṛṣṇa is the supreme shelter.
Kṛṣṇa counters each astra with an appropriate counter-astra (e.g., brahmāstra with brahmāstra; pāśupatāstra with nārāyaṇāstra), demonstrating mastery over all divine energies and the principle that all śakti operates under Bhagavān’s sanction. The narrative teaches that even the most formidable cosmic forces are subordinate to the Supreme Lord’s will.
They are personified fever-weapons (jvara-astra) representing the destructive potency released by Śiva and the counter-potency released by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Their battle dramatizes theological hierarchy: the Māheśvara-jvara, overwhelmed, takes refuge in Kṛṣṇa and is granted relief and a benediction that remembrance of their dialogue removes fear. It highlights śaraṇāgati as the resolution of existential suffering caused by māyā and material ambition.
Kṛṣṇa spares him for two intertwined reasons given in the text: (1) He had blessed Prahlāda that He would not kill Prahlāda’s descendants, and Bāṇa is of that line; (2) Śiva petitions for mercy upon his faithful devotee. Kṛṣṇa’s action shows that divine justice includes restraint, fidelity to vows, and compassion mediated through devotees.
Narratively, it functions as a battlefield interruption allowing Bāṇa to escape into the city. Theologically, it underscores Kṛṣṇa’s maryādā (propriety): He turns away rather than exploit the moment for violence. The scene contrasts demonic desperation with the Lord’s ethical self-governance, reinforcing that His victory is not merely power but dharmic sovereignty.