Adhyaya 62
Ūṣā-Haraṇa, Bāṇāsura’s Pride, and Aniruddha’s Capture (Prelude to Hari–Śaṅkara Conflict)
ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଶୁକଦେବ ଊଷା–ଅନିରୁଦ୍ଧ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଏହା ପରେ ହରି (କୃଷ୍ଣ) ଓ ଶଙ୍କର (ଶିବ)ଙ୍କ ମହାସଂଘର୍ଷର ପୂର୍ବଭୂମି ହୁଏ। ଏଠାରେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ—ସେ ବଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ, ସହସ୍ରବାହୁ ଓ ପରମ ଶିବଭକ୍ତ; ତାଣ୍ଡବରେ ବାଦ୍ୟସେବା କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଶୋଣିତପୁର ରକ୍ଷାର ବର ପାଏ। ‘ଶିବସମ ବୀର ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭଙ୍ଗିବ’ ବୋଲି ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସୂଚାଏ। ପରେ ଊଷା ସ୍ୱପ୍ନରେ ନୀଳଶ୍ୟାମ, ପଦ୍ମନୟନ ଯୁବକଙ୍କୁ ଦେଖେ; ଯୋଗସିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ସଖୀ ଚିତ୍ରଲେଖା ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୌତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଚିହ୍ନି ଦ୍ୱାରକାରୁ ଊଷାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଆଣେ। ଗୁପ୍ତ ପ୍ରେମ ଚାଲିଥାଏ; ପାହାରାଦାରମାନେ କନ୍ୟାମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ଖବର ଦେଲେ ବାଣ କ୍ରୋଧେ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ପାହାରାଦାରଙ୍କୁ ହରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ବାଣଙ୍କ ନାଗପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୁଏ; ଏହି ବନ୍ଦୀତ୍ୱ ଆଗାମୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ହରି–ଶିବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बाणस्य तनयामूषामुपयेमे यदूत्तम: । तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् । एतत् सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ: ଯଦୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନିରୁଦ୍ଧ ବାଣାସୁରଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଷାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ଭଗବାନ ହରି ଓ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା । ହେ ମହାଯୋଗୀ! ଦୟାକରି ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ସବୁକିଛି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच बाण: पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मन: । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी ॥ तस्यौरस: सुतो बाण: शिवभक्तिरत: सदा । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रत: । शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यमकरोत् पुरा ॥ तस्य शम्भो: प्रासादेन किङ्करा इव तेऽमरा: । सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ବାମନରୂପୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିବା ମହାତ୍ମା ବଳିଙ୍କର ଶହେ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଥିଲେ । ବାଣାସୁର ଶିବଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ, ଉଦାର ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଥିଲେ । ସେ ଶୋଣିତପୁରରେ ରାଜୁତି କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ନିଜର ହଜାର ହାତରେ ବାଦ୍ୟ ବଜାଇ ଶିବଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁଥିଲେ ।
Verse 3
भगवान् सर्वभूतेश: शरण्यो भक्तवत्सल: । वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम् ॥ ३ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବଙ୍କ ନାଥ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଶରଣ ଓ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ ବାଣାସୁରକୁ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ବାଣ ନିଜ ନଗରର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ମହାଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ବରିଲା।
Verse 4
स एकदाह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मद: । किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
ବଳର ମଦରେ ମତ୍ତ ବାଣାସୁର ଏକଦିନ ପାଖରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଗିରିଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ କିରୀଟରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏପରି କହିଲା।
Verse 5
नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् । पुंसामपूर्णकामानां कामपूरामराङ्घ्रिपम् ॥ ५ ॥
[ବାଣ କହିଲା:] ହେ ମହାଦେବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି—ଆପଣ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ଓ ଈଶ୍ୱର। ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ କାମନାପୂରକ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ।
Verse 6
दो:सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम् ॥ ६ ॥
ଆପଣ ଦେଇଥିବା ଏହି ହଜାର ହାତ ମୋ ପାଇଁ କେବଳ ଭାର ହୋଇଗଲା। ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ରିଲୋକରେ ମୋ ସମ ଯୁଦ୍ଧକାରୀ କାହାକୁ ମୁଁ ପାଉନି।
Verse 7
कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवु: ॥ ७ ॥
ହେ ଆଦ୍ୟ ପ୍ରଭୁ! ଯୁଦ୍ଧର ଉତ୍ସାହରେ ଖୁଜୁଲିଥିବା ମୋ ହାତଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିକଳି, ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 8
तच्छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्ध: केतुस्ते भज्यते यदा । त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥ ८ ॥
ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ମୂଢ! ମୋ ସମାନ ବୀର ସହ ଯେତେବେଳେ ତୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବୁ, ସେତେବେଳେ ତୋର ପତାକା ଭାଙ୍ଗିବ; ସେଇ ସଂଗ୍ରାମ ତୋର ଦର୍ପ ନାଶ କରିବ।”
Verse 9
इत्युक्त: कुमतिर्हृष्ट: स्वगृहं प्राविशन्नृप । प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधी: ॥ ९ ॥
ଏପରି କୁହାଯାଇ ଶୁଣି ସେ କୁମତି ବାଣାସୁର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା। ହେ ରାଜନ୍, ସେ ମୂଢ ଘରକୁ ଯାଇ ଗିରିଶଙ୍କ ବାଣୀ—ନିଜ ପରାକ୍ରମର ନାଶ—ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲା।
Verse 10
तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् । कन्यालभत कान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन सा ॥ १० ॥
ବାଣର କନ୍ୟା ଊଷା ନାମକ କୁମାରୀ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନପୁତ୍ର ସହ ରତିସୁଖ ଲାଭ କଲା; ସେ ପ୍ରିୟକୁ ସେ ପୂର୍ବେ ନ ଦେଖିଥିଲା, ନ ଶୁଣିଥିଲା।
Verse 11
सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम् ॥ ११ ॥
ସ୍ୱପ୍ନରେ ତାକୁ ନ ଦେଖି ଊଷା ‘କେଉଁଠି ଅଛ, ପ୍ରିୟ?’ ବୋଲି କହୁଥିବାବେଳେ ସଖୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଠାତ୍ ଉଠି ବସିଲା; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା।
Verse 12
बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता । सख्यपृच्छत् सखीमूषां कौतूहलसमन्विता ॥ १२ ॥
ବାଣର ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଥିଲା, ତାହାର କନ୍ୟା ଚିତ୍ରଲେଖା। ସେ ଊଷାର ସଖୀ; କୌତୂହଳରେ ଭରି ସେ ସଖୀ ଊଷାକୁ ପଚାରିଲା।
Verse 13
कं त्वं मृगयसे सुभ्रु कीदृशस्ते मनोरथ: । हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये ॥ १३ ॥
ଚିତ୍ରଲେଖା କହିଲେ—ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ତୁମେ କାହାକୁ ଖୋଜୁଛ? ତୁମ ମନରେ କେମିତି ମନୋରଥ ଜାଗିଛି? ହେ ରାଜକନ୍ୟା, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମ ହସ୍ତଗ୍ରାହ କରିବା ପୁରୁଷକୁ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ।
Verse 14
दृष्ट: कश्चिन्नर: स्वप्ने श्याम: कमललोचन: । पीतवासा बृहद्बाहुर्योषितां हृदयंगम: ॥ १४ ॥
ଊଷା କହିଲେ—ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ଜଣେ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲି: ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, କମଳନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ବିଶାଳ ବାହୁଯୁକ୍ତ। ସେ ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 15
तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु । क्वापि यात: स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे ॥ १५ ॥
ସେଇ କାନ୍ତକୁ ମୁଁ ଖୋଜୁଛି। ତାଙ୍କ ଅଧରର ମଧୁ ମୋତେ ପାନ କରାଇ ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆକୁଳ ମୋତେ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 16
चित्रलेखोवाच व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । तमानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश ॥ १६ ॥
ଚିତ୍ରଲେଖା କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମ ଦୁଃଖ ହଟାଇଦେବି। ଯଦି ସେ ତ୍ରିଲୋକରେ କେଉଁଠି ମିଳିପାରନ୍ତି, ତେବେ ଯିଏ ତୁମ ମନ ହରିନେଇଛି ସେଇ ତୁମ ଭାବୀ ପତିକୁ ମୁଁ ଆଣିଦେବି। ସେ କିଏ, ମୋତେ ଦେଖାଇ କହ।
Verse 17
इत्युक्त्वा देवगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगान् । दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत् ॥ १७ ॥
ଏହିପରି କହି ଚିତ୍ରଲେଖା ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ପନ୍ନଗ, ଦୈତ୍ୟ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 18
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ १८ ॥ अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରଲେଖା ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ଶୂର, ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି, ବଳରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲା। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି ଊଷା ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା; ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହସି କହିଲା—“ସେଇ ହେଉଛି, ସେଇ!”
Verse 19
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ १८ ॥ अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରଲେଖା ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ଶୂର, ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି, ବଳରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲା। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି ଊଷା ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା; ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖି ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହସି କହିଲା—“ସେଇ ହେଉଛି, ସେଇ!”
Verse 20
चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥ २० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯୋଗଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଚିତ୍ରଲେଖା ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୌତ୍ର (ଅନିରୁଦ୍ଧ) ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ଆକାଶମାର୍ଗେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରକ୍ଷିତ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲା।
Verse 21
तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत् ॥ २१ ॥
ସେଠାରେ ସେ ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିବା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନପୁତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ଯୋଗଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଗଲା ଏବଂ ସଖୀ ଊଷାକୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲା।
Verse 22
सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम् ॥ २२ ॥
ଊଷା ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁନ୍ଦର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ମୁଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ସେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନପୁତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ସହ ରମଣ କଲା।
Verse 23
परार्ध्यवास:स्रग्गन्धधूपदीपासनादिभि: । पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यै: शुश्रूषणार्चित: ॥ २३ ॥ गूढ: कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रिय: ॥ २४ ॥
ଊଷା ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସେବା-ଆରାଧନା କଲେ—ଅମୂଲ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଆସନ ଆଦି ଅର୍ପଣ କଲେ; ପାନୀୟ, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜନ ଓ ମଧୁର ବଚନ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
Verse 24
परार्ध्यवास:स्रग्गन्धधूपदीपासनादिभि: । पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यै: शुश्रूषणार्चित: ॥ २३ ॥ गूढ: कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रिय: ॥ २४ ॥
କନ୍ୟାମହଳରେ ଗୁପ୍ତ ରହି, ଦିନକୁ ଦିନ ବଢୁଥିବା ଊଷାଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୋହିତ ହେବାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦିନଗଣନାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 25
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयां चक्रुरापृईतां दुरवच्छदै: ॥ २५ ॥ भटा आवेदयां चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्याया: कुलदूषणम् ॥ २६ ॥
ଯଦୁବୀରଙ୍କ ସହ ଭୋଗରେ କନ୍ୟାବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଊଷାଙ୍କ ମୁହଁମଣିରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟସୁଖର ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲା; ଲୁଚାଇବା କଠିନ ଥିବାରୁ ନାରୀ ପାହାରାଦାରମାନେ ତାହା ଧରିପାରିଲେ।
Verse 26
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयां चक्रुरापृईतां दुरवच्छदै: ॥ २५ ॥ भटा आवेदयां चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्याया: कुलदूषणम् ॥ २६ ॥
ତେବେ ପାହାରାଦାରୀ ନାରୀମାନେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ—“ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ କନ୍ୟାରେ ଆମେ ଏମିତି ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ଦେଖିଛୁ, ଯାହା କୁଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଦୂଷିତ କରେ।”
Verse 27
अनपायिभिरस्माभिर्गुप्तायाश्च गृहे प्रभो । कन्याया दूषणं पुम्भिर्दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे ॥ २७ ॥
“ପ୍ରଭୁ, ଆମେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପହରା ଛାଡ଼ିନାହୁଁ; ଘରେ ରକ୍ଷିତ, ପୁରୁଷମାନେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ ଏମିତି କନ୍ୟା କିପରି ଦୂଷିତ ହେଲା—ଆମେ ବୁଝିପାରୁନାହୁଁ।”
Verse 28
तत: प्रव्यथितो बाणो दुहितु: श्रुतदूषण: । त्वरित: कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम् ॥ २८ ॥
ତାପରେ ନିଜ କନ୍ୟାର ଅପକୀର୍ତ୍ତି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ବାଣାସୁର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ କନ୍ୟାଗୃହକୁ ଧାଇଗଲା। ସେଠାରେ ଯଦୁବଂଶର ଗର୍ବ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।
Verse 29
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ २९ ॥ दीव्यन्तमक्षै: प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मित: ॥ ३० ॥
ବାଣାସୁର ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ କାମଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଦୃଶ, ଭୁବନରେ ଏକମାତ୍ର ସୁନ୍ଦର, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ପଦ୍ମନୟନ ଓ ବୃହତ୍ ଭୁଜାବାନ୍ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। କୁଣ୍ଡଳ-କେଶର ଦୀପ୍ତି ଓ ମନ୍ଦସ୍ମିତ ଦୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ମୁଖକୁ ମଣ୍ଡିତ କରୁଥିଲା।
Verse 30
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ २९ ॥ दीव्यन्तमक्षै: प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मित: ॥ ३० ॥
ସେ ଦେଖିଲା—ଅନିରୁଦ୍ଧ ନିଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ତାଙ୍କ ସହ ପାଶା ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଆଲିଙ୍ଗନ ସମୟରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସ୍ତନର କୁଙ୍କୁମ ଲାଗିଥିବା ବସନ୍ତର ମଧୁମଲ୍ଲିକା ମାଳା ତାଙ୍କ ଭୁଜାମଧ୍ୟରେ ଝୁଲୁଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ବାଣାସୁର ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲା।
Verse 31
स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभि- र्भटैरनीकैरवलोक्य माधव: । उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥ ३१ ॥
ବହୁ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭଟଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ହୋଇ ବାଣାସୁର ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ମାଧବ ଅନିରୁଦ୍ଧ ନିଜ ଲୋହ ଗଦା ଉଠାଇ ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କୁ ନିହତ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ମୃତ୍ୟୁରୂପ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
Verse 32
जिघृक्षया तान् परित: प्रसर्पत: शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् । ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्नमूर्धोरुभुजा: प्रदुद्रुवु: ॥ ३२ ॥
ତାଙ୍କୁ ଧରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଘେରି ଆସିଲେ; ତେବେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୂକରଦଳର ନାୟକ ଯେପରି କୁକୁରମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରେ, ସେପରି ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହୋଇ ସେମାନେ ଭବନରୁ ବାହାରି ପଳାଇଲେ; ମୁଣ୍ଡ, ଜଂଘା ଓ ଭୁଜା ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।
Verse 33
तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह । ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौत्सीत् ॥ ३३ ॥
ବଳିଙ୍କ ପରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ର ବାଣ କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ସେନାକୁ ନିହତ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ମାୟା ନାଗପାଶ ରଜ୍ଜୁରେ ବାନ୍ଧିଦେଲା। ଏହା ଶୁଣି ଊଷା ଶୋକ-ବିଷାଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ କାନ୍ଦିଲା।
Frequently Asked Questions
Bāṇāsura is the powerful son of Bali Mahārāja, ruling Śoṇitapura and favored by Lord Śiva due to his devoted service. His importance lies in how his Śiva-bhakti, when mixed with intoxication of strength (mada), becomes the narrative catalyst for conflict with the Yadus. His pride invites Śiva’s prophetic warning that his flag will be broken by Śiva’s equal—setting the stage for Kṛṣṇa’s decisive intervention and the theological demonstration of the Lord’s supremacy and compassion.
Citralekhā uses both practical discernment and yogic siddhi. After hearing Ūṣā describe her dream-lover’s divine features (dark-blue complexion, lotus eyes, yellow garments, mighty arms), she draws accurate portraits of celestial beings and then the Vṛṣṇis of Dvārakā. Ūṣā identifies Aniruddha by emotional recognition. Citralekhā then travels via mystic skyway to Dvārakā and transports the sleeping Aniruddha to Śoṇitapura, illustrating how siddhi can function as an instrument within providential narrative—though not necessarily as a mark of spiritual maturity.
Aniruddha’s heroism easily disperses ordinary soldiers, but Bāṇāsura employs a specialized mystic weapon—nāga-pāśa (serpentine binding ropes)—to restrain him. In Bhāgavata narrative logic, such temporary reversals highlight the Lord’s larger orchestration: Aniruddha’s capture becomes the immediate cause for Kṛṣṇa and the Yadus to arrive, thereby fulfilling Śiva’s earlier prediction and moving the story toward the impending confrontation that will subdue Bāṇa’s pride while preserving the Lord’s devotees.
Ūṣā’s dream functions as a līlā-device that initiates mādhurya-rasa while also signaling divine arrangement beyond ordinary social planning. The dream establishes an irresistible attraction prior to physical meeting, emphasizing that relationships in Kṛṣṇa’s dynastic sphere often unfold under providential impetus. At the same time, the resulting secrecy and breach of royal decorum create the ethical and political tension that drives the plot toward Kṛṣṇa’s public intervention and the restoration of dharma through rightful resolution.