Adhyaya 59
The Slaying of Narakāsura (Bhaumāsura), Rescue of the Princesses, and the Pārijāta Episode Begins
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ରକ୍ଷା କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସହ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସି ପ୍ରାଗଜ୍ୟୋତିଷପୁର ଗଲେ । ସେଠାରେ ଦୁର୍ଗ ଭେଦ କରି ମୁର ଦୈତ୍ୟ ଓ ନରକାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ । ଭୂମିଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପରେ, ସେ ୧୬,୦୦୦ ରାଜକନ୍ୟାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ଦ୍ୱାରକା ପଠାଇଲେ, ଅଦିତିଙ୍କ କୁଣ୍ଡଳ ଫେରାଇଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ପାଇଁ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ଆଣିଲେ ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यथा हतो भगवता भौमो येने च ता: स्त्रिय: । निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ଯେ ଭୌମାସୁର ଏତେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଥିଲା, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି ହତ ହେଲା? ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେହି ପରାକ୍ରମ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭୌମ ଇନ୍ଦ୍ରମାତାଙ୍କ କୁଣ୍ଡଳ, ବରୁଣଙ୍କ ଛତ୍ର ଏବଂ ମନ୍ଦର ପର୍ବତଶିଖରରେ ଦେବମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡାସ୍ଥାନ ହରଣ କରିଥିବା କଥା ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସେହି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ ସତ୍ୟଭାମା ସହ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁରକୁ ଗଲେ; ସେ ନଗର ଗିରିଦୁର୍ଗ, ଶସ୍ତ୍ରଦୁର୍ଗ, ଜଳ-ଅଗ୍ନି-ବାୟୁ ଦୁର୍ଗ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମୁରପାଶ ତାରରେ ସବୁଦିଗରୁ ଆବୃତ ଥିଲା।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭୌମ ଛତ୍ର, କୁଣ୍ଡଳ ଆଦି ହରଣ କରି ମନ୍ଦରଶିଖରର ଦେବକ୍ରୀଡାସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ଲୁଟିନେଇଛି ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ ସତ୍ୟଭାମା ସହ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁରକୁ ଗଲେ; ସେ ନଗର ଗିରିଦୁର୍ଗ, ଶସ୍ତ୍ରଦୁର୍ଗ, ଜଳ-ଅଗ୍ନି-ବାୟୁ ଦୁର୍ଗ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମୁରପାଶ ତାରରେ ସବୁଦିଗରୁ ଆବୃତ ଥିଲା।
Verse 4
गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकै: । चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४ ॥
ଭଗବାନ ଗଦାଦ୍ୱାରା ଗିରିଦୁର୍ଗକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ବାଣଦ୍ୱାରା ଶସ୍ତ୍ରଦୁର୍ଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି-ଜଳ-ବାୟୁ ଦୁର୍ଗକୁ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ଖଡ଼୍ଗଦ୍ୱାରା ମୁରପାଶ ତାରକୁ ଛେଦି ପଥ ଖୋଲିଦେଲେ।
Verse 5
शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधर: ॥ ५ ॥
ଗଦାଧର ଭଗବାନ ଶଙ୍ଖନାଦରେ କୋଟର ଯନ୍ତ୍ରବନ୍ଧନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ। ପରେ ସେ ଭାରୀ ଗଦାଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖର ପ୍ରାକାରକୁ ଭେଦି ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ।
Verse 6
पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् । मुर: शयान उत्तस्थौ दैत्य: पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥
ୟୁଗାନ୍ତର ଗର୍ଜନା ପରି ଭୟଙ୍କର ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ନଗରର ଖାଇର ଜଳତଳେ ଶୋଇଥିବା ପଞ୍ଚଶିରା ଦୈତ୍ୟ ମୁର ଜାଗି ଉଠି ଜଳରୁ ବାହାରି ଉଠିଲା।
Verse 7
त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बण: । ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै- रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरग: ॥ ७ ॥
ପ୍ରଳୟ କାଳର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଗ୍ନି ପରି ଅସହ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ମୁରାସୁର ନିଜର ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇଲା। ନିଜର ପାଞ୍ଚ ମୁଖରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଗ୍ରାସ କରୁଥିବା ପରି ମନେ ହେଉଥିବା ସେ ସାପ ପରି ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
Verse 8
आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत्स पञ्चभि: । स रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महा- नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥
ମୁରା ନିଜର ତ୍ରିଶୂଳକୁ ଘୂରାଇ ପାଞ୍ଚ ମୁଖରେ ଗର୍ଜନ କରି ଗରୁଡ଼ ଉପରକୁ ନିକ୍ଷେପ କଲା। ସେହି ଭୀଷଣ ଶବ୍ଦ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ମହାକାଶକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆବରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା।
Verse 9
तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरि: शराभ्यामभिनत्त्रिधोजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत् तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥
ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ହରି ଗରୁଡ଼ ଆଡ଼କୁ ଆସୁଥିବା ସେହି ତ୍ରିଶୂଳକୁ ଦୁଇଟି ବାଣରେ ଆଘାତ କରି ତିନି ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ। ତା’ପରେ ଭଗବାନ ମୁରାର ମୁଖଗୁଡ଼ିକରେ ଅନେକ ବାଣ ମାରିଲେ, ଯାହା ଫଳରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେହି ଅସୁର ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରକୁ ନିଜର ଗଦା ଫିଙ୍ଗିଲା।
Verse 10
तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजित: शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଆସୁଥିବା ମୁରାର ଗଦାକୁ ଗଦାଗ୍ରଜ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ନିଜ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଇ ହଜାର ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ପରିଣତ କରିଦେଲେ। ତେବେ ମୁରା ବାହୁ ଉଠାଇ ଅଜେୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଦୌଡ଼ିଲା, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଲୀଳା ଛଳରେ ନିଜ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ତା’ର ମସ୍ତକଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ପକାଇଲେ।
Verse 11
व्यसु: पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजा: सप्त पितुर्वधातुरा: प्रतिक्रियामर्षजुष: समुद्यता: ॥ ११ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଥିବା ଶିଖର ବିଶିଷ୍ଟ ପର୍ବତ ପରି, ମୁରାର ମସ୍ତକବିହୀନ ଶରୀର ଜଳରେ ପଡ଼ିଗଲା। ନିଜ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତା’ର ସାତ ପୁତ୍ର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 12
ताम्रोऽन्तरिक्ष: श्रवणो विभावसु- र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तम: । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधा: ॥ १२ ॥
ଭୌମାସୁରର ଆଦେଶ ପାଇ ମୁରର ସାତ ପୁତ୍ର—ତାମ୍ର, ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ, ଶ୍ରବଣ, ବିଭାବସୁ, ବସୁ, ନଭସ୍ୱାନ ଏବଂ ଅରୁଣ—ନିଜ ସେନାପତି ପୀଠକୁ ଆଗରେ ରଖି ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ।
Verse 13
प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदा: शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणा: । तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै- रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥
ସେହି ଉଗ୍ର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅଜେୟ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ତୀର, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା, ଶକ୍ତି ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅମୋଘ ପରାକ୍ରମୀ ଭଗବାନ ନିଜ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ସମୂହକୁ ତିଳ ତିଳ କରି କାଟି ପକାଇଲେ ।
Verse 14
तान् पीठमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मण: । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकै- स्तथा निरस्तान् नरको धरासुत: । निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदै- र्गजै: पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ॥ १४ ॥
ଭଗବାନ ପୀଠ ଆଦି ସେନାପତିମାନଙ୍କର ମସ୍ତକ, ଜଙ୍ଘ, ବାହୁ, ଗୋଡ଼ ଓ କବଚ କାଟି ସେମାନଙ୍କୁ ଯମାଳୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ । ପୃଥିବୀପୁତ୍ର ନରକାସୁର ନିଜ ସେନାଧ୍ୟକ୍ଷମାନଙ୍କର ଏପରି ବିନାଶ ଦେଖି କ୍ରୋଧ ସମ୍ଭାଳି ନ ପାରି କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ଜାତ ମଦମତ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କ ସହ ନଗର ବାହାରକୁ ବାହାରି ଆସିଲା ।
Verse 15
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् सतडिद् घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपच्च विव्यधु: ॥ १५ ॥
ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ବିରାଜମାନ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୁଳି ସହିତ ମେଘ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୌମାସୁର ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶତଘ୍ନୀ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲା ଏବଂ ତା’ର ସମସ୍ତ ସୈନିକମାନେ ଏକ ସଙ୍ଗରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ।
Verse 16
तद् भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितै: शिलीमुखै: । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଗବାନ ଗଦାଗ୍ରଜ (କୃଷ୍ଣ) ନିଜର ବିଚିତ୍ର ପର ଲାଗିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭୌମାସୁରର ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଶୀଘ୍ର ସେହି ସେନାର ବାହୁ, ଜଙ୍ଘ ଓ ବେକ କାଟି ପକାଇଲେ ଏବଂ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କଲେ ।
Verse 17
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ଯୋଧାମାନେ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୁ ଭଗବାନ୍ ହରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା, ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ତିନିଟି କରି ଛେଦି ନଶ୍ଟ କଲେ।
Verse 18
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡ଼ ଭଗବାନଙ୍କୁ ବହନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଗରୁତ୍ମାନ୍ ନିଜ ପକ୍ଷଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ଗଜମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; ତୁଣ୍ଡ, ପକ୍ଷ ଓ ନଖର ପ୍ରହାରରେ ଭୀତ ଗଜମାନେ ନଗରକୁ ଦୌଡ଼ି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 19
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
ଏପରି ଗଜମାନେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଫେରିଗଲାପରେ, ନରକାସୁର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଏକାକୀ ରହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲା।
Verse 20
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं । तं भौम: प्राहरच्छक्त्या वज्र: प्रतिहतो यत: । नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विप: ॥ २० ॥
ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆର୍ଦ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ସେନା ଛିତରିଯାଇଥିବା ଦେଖି ଭୌମ (ନରକ) ସେଇ ଶକ୍ତି ନିକ୍ଷେପ କଲା, ଯାହା ଏକଦା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିହତ କରିଥିଲା; ତଥାପି ତାହାରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗରୁଡ଼ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ—ଫୁଲମାଳା ଲାଗିଥିବା ଗଜ ପରି।
Verse 21
शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यम: । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरि: । अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥
ଭୌମ (ନରକ) ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଶୂଳ ଉଠାଇଲା; କିନ୍ତୁ ତାହା ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ, ହାତୀ ଉପରେ ବସିଥିବା ନରକର ଶିର ଭଗବାନ୍ ହରି କ୍ଷୁରଧାର ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା କାଟି ନେଲେ।
Verse 22
सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् । हा हेति साध्वित्यृषय: सुरेश्वरा माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२ ॥
ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ଭୌମାସୁରର ଶିର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ସୁନ୍ଦର କିରୀଟ-ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। “ହା ହା” ଓ “ସାଧୁ!” ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଋଷି ଓ ପ୍ରଧାନ ଦେବମାନେ ପୁଷ୍ପମାଳା ବର୍ଷାଇ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
Verse 23
ततश्च भू: कृष्णमुपेत्य कुण्डले प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत् प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥
ତାପରେ ଭୂଦେବୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତପ୍ତ ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରତ୍ନ ଜଡିତ ଅଦିତିଙ୍କ କୁଣ୍ଡଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେ ଆଉ ଦେଲେ ବୈଜୟନ୍ତୀ ବନମାଳା, ବରୁଣଙ୍କ ଛତ୍ର ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଶିଖର-ସ୍ୱରୂପ ମହାମଣି।
Verse 24
अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलि: प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତାପରେ ଦେବୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରାଧିତ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ କରଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଭକ୍ତିଭରା ଚିତ୍ତରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 25
भूमिरुवाच नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥
ଭୂମି ଉବାଚ: ହେ ଦେବଦେବେଶ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧର ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ପରମାତ୍ମନ୍, ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଆପଣ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।
Verse 26
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २६ ॥
କମଳନାଭ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, କମଳମାଳାଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। କମଳନେତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, କମଳଚରଣ ଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 27
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नम: ॥ २७ ॥
ହେ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ-ବିଷ୍ଣୁ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଆଦିପୁରୁଷ, ଆଦିବୀଜ, ସର୍ବଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣବୋଧ! ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 28
अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
ହେ ଅଜ, ଏହି ଜଗତର ଜନକ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ଅନନ୍ତଶକ୍ତିଧାରୀ! ହେ ପରାପରାତ୍ମା, ଭୂତାତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମା! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 29
त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृत: । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते काल: प्रधानं पुरुषो भवान् पर: ॥ २९ ॥
ହେ ଅଜ ପ୍ରଭୁ! ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଆପଣ ରଜୋଗୁଣକୁ ପ୍ରବଳ କରନ୍ତି; ସଂହାର ପାଇଁ ତମୋଗୁଣ, ପାଳନ ପାଇଁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହନ୍ତି। ହେ ଜଗତ୍ପତି! ଆପଣ ହିଁ କାଳ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କୁ ଅତୀତ।
Verse 30
अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रम: ॥ ३० ॥
ହେ ଭଗବାନ୍! ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ବିଷୟ, ଦେବତା, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅହଂକାର ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ—ଏସବୁ ଆପଣଠାରୁ ଅଲଗା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଅଛି ବୋଲି ଭାବିବା ଭ୍ରମ। ଆପଣ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
Verse 31
तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीत: प्रपन्नार्तिहरोपसादित: । तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥ ३१ ॥
ଏହିଜଣ ଭୌମାସୁରଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେଇଛି, କାରଣ ଆପଣ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରନ୍ତି। ଦୟାକରି ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ଆପଣଙ୍କ ହସ୍ତପଦ୍ମ ଏହାର ମସ୍ତକରେ ରଖନ୍ତୁ।
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति भूम्यर्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया । दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଭକ୍ତିଭରା ନମ୍ର ବାକ୍ୟରେ ଭୂମିଦେବୀ ଅର୍ଥନା କରିବାରୁ, ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ପୌତ୍ରକୁ ଅଭୟ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୌମାସୁରଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 33
तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् । भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरि: ॥ ३३ ॥
ସେଠାରେ ହରି ସୋଳହ ହଜାର ରାଜକନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଭୌମ ନାନା ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରି ଆଣିଥିଲା।
Verse 34
तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिता: । मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम् ॥ ३४ ॥
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମୋହିତ ହେଲେ। ଦୈବବଶତଃ ସେଠାକୁ ଆସିଥିବା ତାଙ୍କୁ ମନେମନେ ନିଜ ଇଷ୍ଟ ପତି ଭାବେ ବରିଲେ।
Verse 35
भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् । इति सर्वा: पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधु: ॥ ३५ ॥
“ଧାତା ଅନୁମୋଦନ କରୁନ୍ତୁ, ଏହି ପୁରୁଷ ମୋର ପତି ହେଉ”—ଏଭଳି ଭାବି ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଭାବଭକ୍ତିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରେ ହୃଦୟ ଲଗାଇଲେ।
Verse 36
ता: प्राहिणोद्द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बरा: । नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६ ॥
ଭଗବାନ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ପାଳଙ୍କିରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପଠାଇଲେ; ସହିତ ମହା ଖଜାନା, ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ବିପୁଳ ଧନ ମଧ୍ୟ ପଠାଇଲେ।
Verse 37
ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विन: । पाण्डुरांश्च चतु:षष्टिं प्रेरयामास केशव: ॥ ३७ ॥
କେଶବ ଐରାବତ-କୁଳଜ, ଚତୁର୍ଦନ୍ତ, ତ୍ୱରିତ ଧଳା ହାତୀ ଚଉଷଠିଟିକୁ ପଠାଇଲେ।
Verse 38
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନକୁ ଯାଇ ଅଦିତି ମାତାଙ୍କୁ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଲେ; ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରିୟ ସତ୍ୟଭାମା ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
Verse 39
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷକୁ ଉପାଡ଼ି ଗରୁଡ଼ର ପିଠିରେ ଚଢ଼ାଇଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜିତି ତାହାକୁ ନିଜ ରାଜଧାନୀକୁ ଆଣିଲେ।
Verse 40
स्थापित: सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभन: । अन्वगुर्भ्रमरा: स्वर्गात् तद्गन्धासवलम्पटा: ॥ ४० ॥
ରୋପିତ ହେବା ପରେ ସେହି ପାରିଜାତ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଗୃହୋଦ୍ୟାନକୁ ଶୋଭାୟିତ କଲା; ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁର ରସ ପାଇଁ ଲୋଭୀ ଭ୍ରମରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ମଧ୍ୟ ପଛୁଆଇ ଆସିଲେ।
Verse 41
ययाच आनम्य किरीटकोटिभि: पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् । सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महा- नहो सुराणां च तमो धिगाढ्यताम् ॥ ४१ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ କିରୀଟର ଶିଖରଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ନମି, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଯାଚନା କଲେ; କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବା ସହିତ ସେହି ମହାଦେବ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ—ହାୟ, ସୁରମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ କେତେ ଗାଢ଼! ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଧିକ୍।
Verse 42
अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ता: स्त्रिय: । यथोपयेमे भगवान् तावद् रूपधरोऽव्यय: ॥ ४२ ॥
ତେବେ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଧୂ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଏକେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ରାଜକନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କଲେ।
Verse 43
गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृ- न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थित: । रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन् ॥ ४३ ॥
ଅଚିନ୍ତ୍ୟ କର୍ମକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ସେହି ରାଣୀମାନଙ୍କ ଏମିତି ମହଳରେ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ସମତା କିମ୍ବା ଅତିଶୟତା କେହି କରିପାରେ ନାହିଁ। ସ୍ୱୟଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ ରମଣ କରି, ସାଧାରଣ ଗୃହସ୍ଥ ପରି ଗୃହକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କଲେ।
Verse 44
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जा: ॥ ४४ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପଦବୀକୁ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ନିରନ୍ତର ବଢୁଥିବା ଆନନ୍ଦ ସହ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ହାସ୍ୟ, ଚାହାଣି, ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ମଧୁର ଆଲାପ ଓ ନାରୀସୁଲଭ ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଥିବା ନିତ୍ୟ-ନୂତନ ଆତ୍ମୀୟତା ଉପଭୋଗ କଲେ।
Verse 45
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ४५ ॥
ଯଦିଓ ଭଗବାନଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶତଶତ ଦାସୀ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜେ ନମ୍ରତାରେ ଆଗେଇ ଆସି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗମ, ଆସନ ଦାନ, ଉତ୍ତମ ଉପଚାରରେ ଆରାଧନା, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ମର୍ଦ୍ଦନ, ତାମ୍ବୂଳ ଦାନ, ପଖା ଝଲା, ସୁଗନ୍ଧ ଚନ୍ଦନଲେପ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଅଳଙ୍କାର, କେଶସଜ୍ଜା, ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସ୍ନାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଅର୍ପଣ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa penetrates Naraka’s heavily protected capital Prāgyotiṣa-pura by countering each defensive layer with an appropriate divine weapon (gadā, arrows, cakra, and sword). After defeating Mura and Naraka’s commanders, He isolates Narakāsura on the battlefield and severs his head with the Sudarśana cakra while Naraka sits upon his elephant—demonstrating the Lord’s precise, effortless sovereignty over asuric power.
Mura is the five-headed guardian demon who rises from the moat to defend Prāgyotiṣa-pura. His death marks the collapse of the city’s protective threshold: once the ‘gatekeeper’ of adharma is removed, Naraka’s military structure rapidly fails. The episode also showcases poṣaṇa—Kṛṣṇa’s protection of Garuḍa and His devotees—by neutralizing Mura’s trident and assault.
Her stuti functions as siddhānta embedded in itihāsa: even while acting as a warrior-king, Kṛṣṇa remains the guṇa-atīta Absolute who orchestrates creation, maintenance, and destruction without being conditioned by rajas, sattva, or tamas. This frames the slaying of Naraka not as ordinary violence but as īśānukathā—divine governance restoring cosmic and social order.
Bhūmi-devī presents Naraka’s frightened son (her grandson) to Kṛṣṇa and requests protection. Kṛṣṇa grants him fearlessness, indicating the Bhāgavata principle that surrender (even through a guardian’s plea) invokes the Lord’s shelter; the narrative emphasizes mercy and continuity of rightful order after the removal of a tyrant.
The princesses had been abducted and socially displaced by Naraka’s coercion; Kṛṣṇa’s marriage restores their honor and provides lawful protection within dharma. The Bhāgavata further teaches His inconceivable potency (acintya-śakti): He expands into separate forms to marry them simultaneously, showing that divine intimacy and divine infinity are not contradictory.
Returning Aditi’s earrings completes the dharmic restitution that motivated the campaign—Kṛṣṇa protects the devas by correcting theft rooted in asuric dominance. Taking the pārijāta at Satyabhāmā’s request transitions the narrative into the deva–Bhagavān tension: even after being benefited, Indra contests Kṛṣṇa, illustrating how pride can persist despite worship, and setting up the next chapter’s conflict and resolution.