Adhyaya 54

Verse 1

श्री-शुक उवाच इति सर्वे सु-संरब्धा वाहान् आरुह्य दंशिताः । स्वैः स्वैर् बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर् धृत-कार्मुकाः ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ନିଜ-ନିଜ ବାହନରେ ଚଢ଼ି, କବଚ ପିନ୍ଧି, ନିଜ-ନିଜ ସେନାଦ୍ୱାରା ପଥ ଘେରି, ଧନୁଷ ଧରି ସଜ୍ଜ ହୋଇ ପଛୁଆ କଲେ।

Verse 2

तान् आपतत आलोक्य यादवान् ईक-यूथपाः । तस्थुस् तत्-सम्मुखा राजन् विस्फूर्ज्य स्व-धनूंषि ते ॥

ସେମାନେ ଧାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ହେ ରାଜନ୍, ଯାଦବ ସେନାନାୟକମାନେ ସମ୍ମୁଖେ ଦଢ଼ ହୋଇ ନିଜ ଧନୁଷ ଟଙ୍କାର କଲେ।

Verse 3

अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थेऽस्त्रकोविदाः । मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा ॥

ଘୋଡ଼ାପିଠି, ଗଜସ୍କନ୍ଧ ଓ ରଥରେ ଥିବା ଅସ୍ତ୍ରନିପୁଣ ଯୋଧାମାନେ ବାଣବର୍ଷା ଛାଡ଼ିଲେ—ଯେପରି ମେଘ ପର୍ବତ ଉପରେ ଜଳଧାରା ବର୍ଷାଏ।

Verse 4

पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमाः । सव्रीड्मैक्षत तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना ॥

ପତିଙ୍କ ସେନା ବାଣବର୍ଷାରେ ଢାକା ଦେଖି, ସୁମଧ୍ୟା ରୁକ୍ମିଣୀ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଚକ୍ଷୁରେ, ଲଜ୍ଜା-ମିଶ୍ରିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କ ମୁଖକୁ ଚାହିଲେ।

Verse 5

प्रहस्य भगवान् आह मा स्म भैर् वाम-लोचने । विनङ्क्ष्यत्य् अधुनैवैतत् तावकैः शात्रवं बलम् ॥

ଭଗବାନ୍ ହସି କହିଲେ—“ହେ ମୃଗନୟନୀ, ଭୟ କରନି। ଏହି ଶତ୍ରୁବଳ ଏଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୋର ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶିବ।”

Verse 6

तेषां तद्-विक्रमं वीरा गद-सङ्कर्षणादयः । अमृष्यमाणा नाराचैर् जघ्नुर् हय-गजान् रथान् ॥

ସେମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସହିନ ପାରି, ଗଦ, ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ) ଆଦି ବୀରମାନେ ନାରାଚ ବାଣରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ରଥକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ।

Verse 7

पेतुः शिरांसि रथिनाम् अश्विनां गजिनां भुवि । स-कुण्डल-किरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः ॥

ଭୂମିରେ ରଥୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ଗଜାରୋହୀମାନଙ୍କ ଶିର କୋଟି କୋଟି କରି ପଡ଼ିଲା—କାନର କୁଣ୍ଡଳ, ମୁଣ୍ଡର କିରୀଟ ଓ ପାଗଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଥିଲା।

Verse 8

हस्ताः सासि-गदेṣ्व-आसाः करभा ऊरवो ’ङ्घ्रयः । अश्वाश्वतर-नागोष्ट्र-खर-मर्त्य-शिरांसि च ॥

ହାତ ପଡ଼ିଲା—ତଳୱାର, ଗଦା ଓ ଧନୁଷ ଧରିଥିବାବେଳେ—ସହିତ ବାହୁ, ଜଂଘା ଓ ପାଦ ମଧ୍ୟ। ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର, ହାତୀ, ଉଠ, ଗଧା ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶିର ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଲା।

Verse 9

हन्यमान-बलानीका वृष्णिभिर् जय-काङ्क्षिभिः । राजानो विमुखा जग्मुर् जरासन्ध-पुरःसराः ॥

ଜୟକାମୀ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ତାଙ୍କ ସେନାବିଭାଗକୁ କାଟି ନିଅଉଥିବାବେଳେ, ରାଜାମାନେ ପିଠ ଦେଇ ପଳାଇଲେ—ଏହି ପଛହଟର ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ ଜରାସନ୍ଧ।

Verse 10

शिशुपालं समभ्येत्य हृत-दारम् इवातुरम् । नष्ट-त्विषं गतोत्साहं शुष्यद्-वदनम् अब्रुवन् ॥

ସେମାନେ ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ସେ ଯେନେ ସ୍ତ୍ରୀ ହରାଇଥିବା ପୁରୁଷ ପରି ଆତୁର। ତାଙ୍କ ତେଜ ନଷ୍ଟ, ଉତ୍ସାହ ଶୁନ୍ୟ, ନିରାଶାରେ ମୁଖ ଶୁଷ୍କ—ତେବେ ସେମାନେ କହିଲେ।

Verse 11

भो भोः पुरुष-शार्दूल दौर्मनस्यम् इदं त्यज । न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥

ହେ ପୁରୁଷ-ଶାର୍ଦୂଳ, ଏହି ଦୌର୍ମନସ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର। ହେ ରାଜନ, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ପ୍ରତି ସ୍ଥାୟୀ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 12

यथा दारु-मयी योषित् नृत्यते कुहकेच्छया । एवम् ईश्वर-तन्त्रोऽयम् ईहते सुख-दुःखयोः ॥

ଯେପରି କଠପୁତଳି ଚଳାଉଥିବା ଲୋକର ଇଚ୍ଛାରେ କାଠର ନାରୀପୁତଳି ନାଚେ, ସେପରି ଏହି ଜୀବ ଈଶ୍ୱର-ତନ୍ତ୍ରରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

Verse 13

शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः । त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर् जिग्ये एकम् अहं परम् ॥

ଶୌରି (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଠାରୁ ମୁଁ ସତର ଦିନ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁନଃପୁନଃ ପରାଜିତ ହେଲି; କିନ୍ତୁ ତେଇଶଟି ସେନା-ବିଭାଗ ସହ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଏକଥର—ସେଇ ଏକଥର—ଜିତିଥିଲି।

Verse 14

तथाप्य् अहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् । कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥

ତଥାପି ମୁଁ କେବେ ଶୋକ କରେନି, କେବେ ହର୍ଷିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନି; କାରଣ ଦୈବ-ଯୁକ୍ତ କାଳ ଏହି ଜଗତକୁ ଚାଳିତ କରୁଛି ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ।

Verse 15

अधुनापि वयं सर्वे वीर-यूथप-यूथपाः । पराजिताः फल्गु-तन्त्रैर् यदुभिः कृष्ण-पालितैः ॥

ଏବେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସମସ୍ତେ—ବୀର ଦଳମାନଙ୍କ ନାୟକ—କୃଷ୍ଣ-ପାଳିତ ଯଦୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଛୁ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ତନ୍ତ୍ର ତୁଚ୍ଛ ଥିଲା।

Verse 16

रिपवो जिग्युर् अधुना काल आत्मानुसारिणि । तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः ॥

ଶତ୍ରୁମାନେ ଏବେ ଜିତିଛନ୍ତି, କାରଣ କାଳ ନିଜ ଗତିକୁ ଅନୁସରେ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ କାଳ ଆମ ପକ୍ଷରେ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ବିଜୟୀ ହେବୁ।

Verse 17

श्री-शुक उवाच एवं प्रबोधितो मित्रैश् चैद्यो 'गात् सानुगः पुरम् । हत-शेषाः पुनस् ते 'पि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଚୈଦ୍ୟ (ଶିଶୁପାଳ) ଅନୁଚରସହିତ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲା। ହତ୍ୟାରୁ ବଞ୍ଚିଥିବା ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ରାଜଧାନୀକୁ ଫେରିଲେ।

Verse 18

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्ण-द्विड् असहन् स्वसुः । पृष्ठतो 'न्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली ॥

କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମୀ, ଭଉଣୀର ବିବାହ ରାକ୍ଷସ-ପ୍ରକାର ଅପହରଣ ହୋଇଯିବାକୁ ସହିନପାରି, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱେଷୀ ହୋଇ, ପଛରୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧାଉଁଥିଲା—ସେ ବଳବାନ, ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାରେ ଘେରା ଥିଲା।

Verse 19

रुक्म्य् अमर्षी सु-संरब्धः शृण्वतां सर्व-भूभुजाम् । प्रतिजज्ञे महा-बाहुर् दंशितः स-शरासनः ॥

ରୁକ୍ମୀ ଅମର୍ଷରେ ଜଳି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲା। ସେ ମହାବାହୁ ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜ ହୋଇ, ଶରସହିତ ଧନୁଷ ଧରି ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପ ଘୋଷଣା କଲା।

Verse 20

अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥

“ସମରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିନଥିଲେ ଏବଂ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ପୁଣି କୁଣ୍ଡିନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ। ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।”

Verse 21

इत्युक्त्वा रथम आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः । चोदयाश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत् ॥

ଏହିପରି କହି ସେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତ୍ୱରାରେ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲା—“ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଅଛନ୍ତି ସେଠାକୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ହାଙ୍କ; ଯେପରି ମୋର ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧସମ୍ମୁଖ ହେବ।”

Verse 22

अद्याहं निशितैर् बाणैर् गोपालस्य सु-दुर्मतेः । नेष्ये वीर्य-मदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥

ଆଜି ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେହି ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଗୋପାଳର ବୀର୍ୟ-ମଦ ଭାଙ୍ଗିଦେବି—ଯିଏ ମୋ ଭଉଣୀକୁ ବଳେ ହରିନେଇଛି।

Verse 23

विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाण-वित् । रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्य अथाह्वयत् ॥

ଅହଂକାରରେ ଗର୍ବ କରୁଥିବା ସେ କୁମତି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅପରିମେୟ ଶକ୍ତି ନ ଜାଣି, ଏକା ରଥରୁ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲା—“ଠିଆ ହେ! ଠିଆ ହେ!”

Verse 24

धनुर् विकृष्य सु-दृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः । आह चात्र क्षणं तिष्ठ यादूनां कुल-पांसन ॥

ସେ ଧନୁଷକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଟାଣି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତିନିଟି ବାଣରେ ଆଘାତ କଲା ଏବଂ କହିଲା, “ଏଠି କ୍ଷଣେ ଠିଆ ହେ, ଯାଦବକୁଳର କଳଙ୍କ!”

Verse 25

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वद् धविः । हरिष्ये 'द्य मदं मन्द मायिनः कूट-योधिनः ॥

ମୋ ଭଉଣୀକୁ ଚୋରିକରି କେଉଁଠି ଯାଉଛୁ, କାଉ ହବି ଛିନିନେଇଥିବା ପରି? ଆଜି, ହେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ମୁଁ ତୋର ଗର୍ବ ନିଶ୍ଚୟ ହରିନେବି—ହେ ମାୟାବୀ, କୁଟଯୋଧୀ!

Verse 26

यावन् न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् । स्मयन् कृष्णो धनुश् छित्त्वा षड्भिर् विव्याध रुक्मिणम् ॥

“ମୋ ବାଣରେ ମରିବା ପୂର୍ବରୁ ପଡ଼ି ରହ—କନ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼!” ବୋଲି ସେ ଚିତ୍କାର କଲା। କିନ୍ତୁ ହସିହସି କୃଷ୍ଣ ତାହାର ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ରୁକ୍ମୀକୁ ଛଅ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 27

अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः । स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः ॥

ଆଠଟି ବାଣରେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ପତିତ କଲା; ଦୁଇ ବାଣରେ ସାରଥିକୁ ଆହତ କଲା; ତିନି ବାଣରେ ଧ୍ୱଜ କାଟିଦେଲା। ପରେ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲା।

Verse 28

तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः । पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः ॥

ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ତାଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ ତାହାର ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରିଲା, କିନ୍ତୁ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନ୍ନ କଲେ।

Verse 29

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ । यद् यद् आयुधम् आदत्त तत् सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः ॥

ସେ ପରିଘ, ପଟ୍ଟିଶ, ଶୂଳ, ଢାଳ-ତଳୱାର, ଶକ୍ତି ଓ ତୋମର—ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଲା, ହରି ସେସବୁକୁ କାଟିଦେଲେ।

Verse 30

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया । कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम् ॥

ତାପରେ ସେ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ି, ଖଡ଼୍ଗ ହାତରେ ଧରି, ହତ୍ୟାଇଚ୍ଛାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା—ଯେପରି ପତଙ୍ଗ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଧାଏ।

Verse 31

तस्य चापततः खड्गं तिलशश् चर्म चेषुभिः । छित्त्वासिम् आददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतः ॥

ରୁକ୍ମୀ ଧାଇଆସୁଥିବାବେଳେ କୃଷ୍ଣ ତାହାର ଖଡ଼୍ଗକୁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ ଏବଂ ବାଣରେ ତାହାର ଢାଳକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ପରେ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଡ଼୍ଗ ଧରି ରୁକ୍ମୀକୁ ହନନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 32

दृष्ट्वा भ्रातृ-वधोद्योगं रुक्मिणी भय-विह्वला । पतित्वा पादयोर्भर्तुर् उवाच करुणं सती ॥

ସ୍ୱାମୀ ଭାଇଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦେଖି ସତୀ ରୁକ୍ମିଣୀ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦେ ପଡି କରୁଣ ଭାବେ କହିଲେ।

Verse 33

श्री-रुक्मिण्य् उवाच योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव-देव जगत्-पते । हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महा-भुज ॥

ଶ୍ରୀ ରୁକ୍ମିଣୀ କହିଲେ—ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଅପ୍ରମେୟ ଆତ୍ମା, ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପତି! ହେ ମହାବାହୁ କଲ୍ୟାଣମୟ, ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 34

श्री-शुक उवाच तया परित्रास-विकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्-मुख-रुद्ध-कण्ठया । कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालयाः गृहीत-पादः करुणो न्यवर्तत ॥

ଶ୍ରୀ ଶୁକ କହିଲେ—ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଅଙ୍ଗ, ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ମୁଖ ଓ ରୁଦ୍ଧ କଣ୍ଠ, ଆତୁରତାରେ ସରିଯାଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳା ସହ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ; କରୁଣାମୟ ଭଗବାନ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 35

चैलेन बद्ध्वा तमसाधु-कारीणं स-श्मश्रु-केशं प्रवपन व्यरूपयत् । तावन्ममर्दुः पर-सैन्यमद्भुतं यदु-प्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥

ସେ ଦୁଷ୍କର୍ମୀକୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି, ତାହାର ଶ୍ମଶ୍ରୁ ଓ କେଶ ମୁଣ୍ଡାଇ ତାକୁ ବିକୃତ କଲେ। ଏପଟେ ଯଦୁ-ପ୍ରବୀରମାନେ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଯେପରି ଗଜମାନେ କମଳିନୀକୁ ଦଳିଦିଅନ୍ତି।

Verse 36

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् । तथा-भूतं हत-प्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः । विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमब्रवीत् ॥

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ସେଠାରେ ରୁକ୍ମୀକୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ—ପ୍ରାୟ ମୃତ—ଦେଖିଲେ। ତାହା ଦେଖି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସଙ୍କର୍ଷଣ କରୁଣାବଶେ ବନ୍ଧିତକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ ଏବଂ ପରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 37

असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् । वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः ॥

ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ କରିଥିବା କାମ ଭଲ ନୁହେଁ ଏବଂ ଆମ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜାଜନକ। ଦାଢ଼ି-କେଶ ମୁଣ୍ଡାଇ ବିକୃତ କରିବା ମିତ୍ରବଧ ସମାନ।

Verse 38

मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया । सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक् पुमान् ॥

ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଭାଇଙ୍କ ବିକୃତି ଭାବି ଆମ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରନି। ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦେବାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ମଣିଷ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଭୋଗେ।

Verse 39

बन्धुर् वधार्ह-दोषो ’पि न बन्धोर् वधम् अर्हति । त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः ॥

ଆତ୍ମୀୟ ଯଦି ବଧଯୋଗ୍ୟ ଦୋଷ କରିଥାଏ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ତାକୁ ବଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର—ନିଜ ଦୋଷେ ସେ ପୂର୍ବରୁ ହତ; ପୁଣି କାହିଁକି ମାରିବ?

Verse 40

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मः प्रजापति-विनिर्मितः । भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस् ततः ॥

ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଧର୍ମ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ତାହାରେ ଭାଇ ଭାଇକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରେ; ତେଣୁ ସେଠାରୁ ସର୍ବାଧିକ ଘୋର ପରିଣାମ ଜନ୍ମେ।

Verse 41

राज्यस्य भूमेर् वित्तस्य स्त्रियो मानस्यम् तेजसः । मानिनो 'न्यस्य वा हेतोः श्री-मदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥

ଶ୍ରୀ-ମଦରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଅଭିମାନୀମାନେ ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି, ଧନ, ସ୍ତ୍ରୀ, ମାନ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ତେଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅପମାନ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

Verse 42

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्व-भूतेषु दुर्हृदाम् । यन् मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रम् अज्ञ-वत् ॥

ତୋର ବୁଦ୍ଧି ବିଷମ; ତୁ ଶବୁ ଭୂତରେ ଶତ୍ରୁ ଦେଖୁଛୁ। ଅଜ୍ଞ ପରି ସୁହୃଦ୍‌ ହିତେଷୀମାନଙ୍କୁ ସଦା ଅଶୁଭ ଭାବୁଛୁ ଏବଂ ଯାହା ସତ୍ୟରେ ହାନିକର, ତାହାକୁ ଶୁଭ ମାନୁଛୁ।

Verse 43

आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया । सुहृद्दुहृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥

ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମମୋହ ହୁଏ—ବିଶେଷକରି ଯେମାନେ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବନ୍ତି—ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ‘ମିତ୍ର’, ‘ଶତ୍ରୁ’ କିମ୍ବା ‘ଉଦାସୀନ’ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି।

Verse 44

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥

ପରମାତ୍ମା ଏକମାତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୂଢମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଭାବେ ଧରନ୍ତି—ଯେପରି ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଆକାଶ ସତ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିଭକ୍ତ ଭାବେ ଦିଶେ।

Verse 45

देह आद्य-अन्तवान् एष द्रव्य-प्राण-गुणात्मकः । आत्मन्य् अविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम् ॥

ଏହି ଦେହର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଅଛି; ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ଗୁଣରୁ ଗଠିତ। ଅବିଦ୍ୟାରେ ଆତ୍ମା ଉପରେ କଳ୍ପିତ ହୋଇ, ଏହା ଦେହୀକୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରାଏ।

Verse 46

नात्मनो ऽन्येन संयोगो वियोगश् चासतस् सति । तद्-हेतुत्वात् तत्-प्रसिद्धेर् दृग्-रूपाभ्यां यथा रवेः ॥

ସତ୍ୟରେ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ୟ କିଛି ସହ ନ ଯଥାର୍ଥ ସଂଯୋଗ ଅଛି, ନ ବିୟୋଗ; ଏପରି ସମ୍ବନ୍ଧ ଅସତ୍‌ରେ ମାତ୍ର ଲାଗୁ ହୁଏ। କାରଣ ସେଇ ମିଥ୍ୟା-ଅଭିମାନ ହେତୁ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଦ୍ରଷ୍ଟା-ଦୃଶ୍ୟ, ଚକ୍ଷୁ-ରୂପ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ପ୍ରକାଶ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ପରି।

Verse 47

जन्मादयस् तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् । कलानाम् इव नैवेन्दोर् मृतिर् ह्य् अस्य कुहूर् इव ॥

ଜନ୍ମ ଆଦି ବିକାର କେବଳ ଦେହର; ଆତ୍ମାରେ ସେ କେବେ ହୁଏନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରର କଳା କ୍ଷୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନଶେନାହିଁ; ସେପରି ଜୀବର ‘ମୃତ୍ୟୁ’ ମାତ୍ର ଆଭାସ—ଅମାବାସ୍ୟା ପରି।

Verse 48

यथा शयान आत्मानं विषयान् फलम् एव च । अनुभुङ्क्ते ऽप्य् असत्य् अर्थे तथाप्नोत्य् अबुधो भवम् ॥

ଯେପରି ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜକୁ, ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଫଳକୁ ଭୋଗ କରେ—ଯଦିଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ—ସେପରି ଅବୁଧ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ପୁନଃପୁନଃ ସଂସାର-ଭବ ପାଏ।

Verse 49

तस्माद् अज्ञानजं शोकम् आत्मशोषविमोहनम् । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥

ଏହେତୁ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ଏହି ଶୋକ—ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଶୋଷି ମୋହିତ କରେ—ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ଦୂର କରି, ନିଜେ ନିଜେ ସ୍ଥିର ହୁଅ, ହେ ପବିତ୍ର-ମୃଦୁ ହାସ୍ୟବତୀ।

Verse 50

श्रीशुक उवाच एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिताः । वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ସୁକୁମାରୀ ରାଜକନ୍ୟା ମନମାଳିନ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ପୁନଃ ସମାଧାନରେ ଧାରଣ କଲା।

Verse 51

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर् हत-बल-प्रभः । स्मरन् विरूप-करणं वितथात्म-मनोरथः । चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम् ॥

ପ୍ରାଣମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା; ଶତ୍ରୁମାନେ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ, ତାହାର ବଳ ଓ ପ୍ରଭା ନଷ୍ଟ ହେଲା। ନିଜକୁ ବିରୂପ କରାଯାଇଥିବା ଅପମାନ ସ୍ମରଣ କରି, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରେ, ସେ ନିବାସ ପାଇଁ ‘ଭୋଜକଟ’ ନାମରେ ଏକ ମହାନଗର ନିର୍ମାଣ କଲା।

Verse 52

अहत्वा दुर्मतिं कृष्णम् अप्रत्यूह्य यवीयसीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्य् उक्त्वा तत्रावसद् रुषा ॥

“ସେଇ ଦୁର୍ମତି କୃଷ୍ଣକୁ ମାରି ମୋ ଛୋଟ ଭଉଣୀକୁ ଫେରାଇ ନ ଆଣିଲେ, ମୁଁ କୁଣ୍ଡିନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ!” ଏହିପରି କହି ସେ କ୍ରୋଧରେ ଜଳି ସେଠାରେ ରହିଲା।

Verse 53

भगवान् भीष्मक-सुताम् एवं निर्जित्य भूमि-पान् । पुरम् आनीय विधि-वद् उपयेमे कुरूद्वह ॥

ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଭଳି ଭାବେ ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଭଗବାନ ଭୀଷ୍ମକଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ନିଜ ନଗରକୁ ଆଣି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 54

तदा महोत्सवो नॄणां यदु-पुर्यां गृहे गृहे । अभूद् अनन्य-भावानां कृष्णे यदु-पतौ नृप ॥

ହେ ରାଜନ୍! ସେତେବେଳେ ଯଦୁପୁରୀରେ ଘରେ ଘରେ ମହୋତ୍ସବ ହେଲା—ଯେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଯଦୁପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ ଅର୍ପିତ ଥିଲା।

Verse 55

नराः नार्यश् च मुदिताः प्रमृष्ट-मणि-कुण्डलाः । पारिबर्हम् उपाजह्रुर् वरयोश् चित्र-वाससोः ॥

ଆନନ୍ଦିତ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ନିଜ ମଣିକୁଣ୍ଡଳକୁ ପରିଷ୍କାର କରି ଚମକାଇ, ଚିତ୍ରବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବର-ବଧୂଙ୍କ ପାଇଁ ବିବାହ-ଉପହାର ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣିଲେ।

Verse 56

सा वृष्णि-पुरी उत्तम्भितेन्द्र-केतुभिः विचित्र-माल्याम्बर-रत्न-तोरणैः । बभौ प्रति-द्वार्य् उपकॢप्त-मङ्गलैर् आपूर्ण-कुम्भागरु-धूप-दीपकैः ॥

ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ସେହି ନଗରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ଉଠାଇଥିବା ବିଜୟକେତୁ, ବିଚିତ୍ର ମାଳା-ବସ୍ତ୍ର ଓ ରତ୍ନତୋରଣରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ମଙ୍ଗଳ ସାମଗ୍ରୀ ସଜା ଥିଲା—ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଗରୁ ଧୂପ ଓ ଦୀପ।

Verse 57

सिक्तमार्गा मदच्युद्भिर् आहूतप्रेष्ठभूभुजाम् । गजैर् द्वाःसु परामृष्ट-रम्भापूगोपशोभिता ॥

ଆହ୍ୱାନିତ ପ୍ରିୟ ରାଜମାନଙ୍କ ଗଜମାନଙ୍କର ବହୁଥିବା ମଦଜଳରେ ପଥଗୁଡ଼ିକ ସିକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଦ୍ୱାରେ ଗଜ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ କଦଳୀ-ସୁପାରୀ ଶୃଙ୍ଗାରରେ ନଗରୀ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 58

कुरुसृञ्जयकैकेय-विदर्भयदुकुन्तयः । मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम् ॥

କୁରୁ, ସୃଞ୍ଜୟ, କୈକେୟ, ବିଦର୍ଭ, ଯଦୁ ଓ କୁନ୍ତି—ଉତ୍ସାହର ସମ୍ଭ୍ରମରେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଦୌଡ଼ୁଥିବା—ସେଠାରେ ପରସ୍ପର ମିଳି ଏକାସାଥି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।

Verse 59

रुक्मिण्याः हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस् ततः । राजानो राजकन्याश् च बभूवुर् भृशविस्मिताः ॥

ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ହରଣ କଥା ସବୁଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଗାଯାଯାଉଥିବା ଶୁଣି ରାଜାମାନେ ଓ ରାଜକନ୍ୟାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 60

द्वारकायाम् अभूद् राजन् महामोदः पुरौकसाम् । रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम् ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଦ୍ୱାରକାରେ ପୁରବାସୀମାନଙ୍କର ମହାମୋଦ ହେଲା; ରମାସଦୃଶ ରୁକ୍ମିଣୀ ସହିତ ଆସିଥିବା ଶ୍ରୀପତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି।